İranın Naxçıvanda mülki infrastrukturu hədəfə alması siyasi riyakarlıqdır

Akademik İbrahim Cəfərov

Cənubi Qafqaz regionu son illərdə geosiyasi transformasiyaların və təhlükəsizlik arxitekturasının yenidən formalaşmasının şahidi olur. Bu proseslər fonunda dövlətlərarası münasibətlərdə qarşılıqlı etimad, qonşuluq prinsiplərinə sadiqlik və beynəlxalq hüququn fundamental normalarına riayət edilməsi regional sabitliyin əsas şərtlərindən biri kimi çıxış edir. Lakin son hadisələr göstərir ki, bəzi aktorlar bu prinsiplərə əməl etməkdən uzaqdırlar.

İran Silahlı Qüvvələri tərəfindən Azərbaycanın Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazisində yerləşən mülki obyektə – mülki vətəndaşların istifadə etdiyi hava limanına qarşı dron hücumunun həyata keçirilməsi regional təhlükəsizlik mühitində ciddi narahatlıq doğuran hadisə kimi qiymətləndirilməlidir. Bu addım təkcə iki qonşu dövlət arasında münasibətlərə zərbə vurmaqla kifayətlənmir, eyni zamanda beynəlxalq hüququn mülki obyektlərin qorunması ilə bağlı fundamental prinsiplərinə zidd davranış kimi də qiymətləndirilə bilər.

Azərbaycan Respublikasının xarici siyasət kursu müstəqillik dövründən etibarən balanslı və praqmatik yanaşmaya əsaslanmışdır. Dövlətin regional siyasətində əsas prioritetlərdən biri qonşu ölkələrlə sabit və qarşılıqlı hörmətə əsaslanan münasibətlərin qurulması olmuşdur.

Azərbaycan öz ərazisindən heç bir dövlətə qarşı təhlükə mənbəyi kimi istifadə edilməsinə imkan vermədiyini dəfələrlə bəyan etmiş və bu mövqeyi praktiki siyasətində də nümayiş etdirmişdir. Regionda sabitliyin qorunması, iqtisadi əməkdaşlığın genişləndirilməsi və humanitar əlaqələrin inkişafı Azərbaycan diplomatiyasının əsas istiqamətlərindən biri kimi çıxış edir.

Bu kontekstdə Azərbaycan–İran münasibətlərinə də tarixən qarşılıqlı hörmət və əməkdaşlıq prizmasından yanaşılmışdır. İki ölkə arasında iqtisadi, nəqliyyat və humanitar sahələrdə müxtəlif layihələr həyata keçirilmiş, qarşılıqlı əlaqələrin inkişaf etdirilməsi üçün siyasi dialoq davam etdirilmişdir.

Azərbaycanın qonşu dövlətlərə münasibətdə nümayiş etdirdiyi humanitar və siyasi mövqe xüsusilə böhran və çətinlik dövrlərində daha aydın görünür. Azərbaycan rəhbərliyi region ölkələrinin üzləşdiyi faciə və itkilərə qarşı həmişə həmrəylik nümayiş etdirmişdir.

Məsələn, İranın ali rəhbərinin ölümü ilə bağlı Azərbaycan Prezidenti dərhal başsağlığı mesajı göndərmiş, həmçinin diplomatik protokol çərçivəsində İran səfirliyini ziyarət edərək ehtiramını bildirmişdir. Bu addım iki ölkə arasında münasibətlərdə humanitar və diplomatik etikaya riayət edilməsinin göstəricisi kimi qiymətləndirilə bilər.

Bundan əlavə, Azərbaycan tərəfi İranın üzləşdiyi çətin vəziyyətlərdə humanitar yardım göstərilməsi məsələsini də gündəmə gətirmiş, yardım göndərilməsi imkanlarını nəzərdən keçirmişdir. Bu faktlar Azərbaycanın regionda humanitar məsuliyyət və qonşuluq prinsiplərinə sadiq qaldığını göstərir.

Naxçıvan ərazisində mülki infrastruktura qarşı dron hücumu beynəlxalq humanitar hüquq kontekstində ciddi hüquqi və siyasi suallar doğurur. Müasir beynəlxalq hüquqa görə mülki obyektlərin, xüsusilə də mülki aviasiya infrastrukturlarının hədəf alınması qəti şəkildə qadağandır.

Mülki hava limanları və digər strateji olmayan obyektlər münaqişə vəziyyətində belə xüsusi qoruma statusuna malikdir. Bu obyektlərə qarşı hücumların həyata keçirilməsi dinc əhalinin təhlükəsizliyini birbaşa risk altına qoyur və beynəlxalq humanitar hüququn əsas prinsiplərindən biri olan mülki və hərbi obyektlərin fərqləndirilməsi prinsipinə ziddir.

Belə bir hücumun həyata keçirilməsi yalnız siyasi baxımdan deyil, eyni zamanda etik və hüquqi baxımdan da ciddi suallar doğurur. Mülki infrastruktura qarşı dron hücumu təşkil etmək beynəlxalq münasibətlər sistemində qəbul edilmiş davranış normalarına zidd olmaqla yanaşı, həm də güc nümayişindən çox, siyasi və hərbi acizlik göstəricisi kimi qiymətləndirilə bilər.

İran tərəfinin bu addımı regional diplomatiyada etimadın zədələnməsi baxımından da mühüm nəticələr doğura bilər. Bir tərəfdən qonşuluq münasibətləri, qarşılıqlı hörmət və əməkdaşlıq barədə bəyanatlar verilməsi, digər tərəfdən isə mülki infrastruktura qarşı hücum həyata keçirilməsi ciddi ziddiyyət təşkil edir.
Belə davranış modeli beynəlxalq münasibətlər nəzəriyyəsində tez-tez “siyasi riyakarlıq” fenomeni ilə izah olunur. Dövlətlərin rəsmi ritorikası ilə real hərəkətləri arasında ciddi uyğunsuzluq olduqda, bu, regional əməkdaşlıq üçün ciddi təhlükə yaradır.
Azərbaycan tərəfinin indiyədək yürütmüş olduğu siyasət isə əksinə, daha çox praqmatik və ardıcıl xarakter daşıyıb. Azərbaycan regional sabitliyin qorunmasına yönəlmiş layihələr həyata keçirərək, iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrinin genişləndirilməsi istiqamətində təşəbbüslərlə çıxış etmişdir.

Naxçıvana qarşı həyata keçirilən dron hücumu regionun təhlükəsizlik balansına da təsirsiz ötüşə bilməz. Belə addımlar yalnız ikitərəfli münasibətlərə deyil, bütövlükdə Cənubi Qafqazın təhlükəsizlik mühitinə mənfi təsir göstərə bilər.

Tarix göstərir ki, Azərbaycan öz təhlükəsizliyinə yönəlmiş təhdidlərə qarşı adekvat və prinsipial mövqe nümayiş etdirməyə qadirdir. Dövlətin müdafiə qabiliyyəti və strateji imkanları onun suverenliyinin və ərazi bütövlüyünün qorunmasına imkan verir.
Bu baxımdan, Azərbaycana qarşı yönəlmiş hər hansı aqressiv addımın uzunmüddətli perspektivdə uğurlu nəticə verməsi mümkün deyil. Regionun geosiyasi reallıqları göstərir ki, qarşıdurma və təxribat siyasəti son nəticədə onu həyata keçirən tərəfin özünə zərər gətirir.

İran Silahlı Qüvvələrinin Naxçıvan ərazisində mülki infrastrukturu hədəfə alan dron hücumu regional təhlükəsizlik baxımından ciddi narahatlıq doğuran hadisə kimi qiymətləndirilməlidir. Bu addım beynəlxalq humanitar hüququn prinsiplərinə zidd olmaqla yanaşı, iki qonşu dövlət arasında qarşılıqlı etimad mühitinə də zərbə vurur.

Azərbaycanın regionda yürütmüş olduğu siyasət isə əksinə, sabitlik, əməkdaşlıq və humanitar məsuliyyət prinsiplərinə əsaslanır. Qonşularına qarşı hər zaman konstruktiv və dəstək yönümlü mövqe nümayiş etdirən Azərbaycan üçün mülki infrastruktura qarşı belə hücumlar qəbuledilməzdir.

Tarixi təcrübə göstərir ki, Azərbaycana qarşı aqressiv siyasət yürüdən qüvvələr son nəticədə bu addımların mənfi nəticələri ilə üzləşmişlər. Regional sabitliyin qorunması üçün isə dövlətlərin beynəlxalq hüquqa hörmət göstərməsi, mülki infrastrukturu və dinc əhalini hədəf alan hərəkətlərdən çəkinməsi zəruridir.