“Məhv edilmiş tarixi və dini abidələrin bərpasına kömək edə bilərik” – Əli Purmərcanİranın ölkəmizdəki Səfirliyinin Mədəniyyət Mərkəzinin yeni təyin olunmuş sədri Əli Purmərcanla ilk dəfəydi görüşürdüm. Olduqca mehriban, gülərüz, istiqanlı adamdır. Mədəniyyət sahəsini əla bilir, təkliflərlə, layihələrlə gəlib Bakıya. Artıq Azərbaycanın məsul şəxsləri ilə bir sıra görüşlər keçirib. Arzusu odur ki, günlərin birində Şuşaya səfər eləsin.

Bu arada, müsahibimizin kimliyi barədə qısa məlumat verək: Əli Purmərcan 1968-ci ildə Təbrizin yaxınlığında yerləşən Marağa şəhərində doğulub. Orta təhsilini Marağada alandan sonra Tehranda universitetə daxil olub. Hüquq üzrə bakalavr və magistr dərəcələrini Tehranda alıb, Cənubi Afrika Respublikasında (CAR) doktorluq dissertasiyasını müdafiə edib. İxtisası beynəlxalq hüquq olsa da, 27 ildir ki, mədəniyyət sahəsində çalışır. Bu müddətdə dünyanın 60-dan çox ölkəsinə səfər edib. İranın, hərəsində 5 il olmaqla, İtaliya, Keniya və CAR-dakı Mədəniyyət Mərkəzlərinin sədri vəzifəsində çalışıb. Ölkəsinə qayıdandan sonra da Mədəniyyət Nazirliyinin Beynəlxalq Əlaqələr İdarəsində məsul vəzifə daşıyıb. Son olaraq İslam və Mədəniyyət Təşkilatı sədrinin beynəlxalq əlaqələr üzrə müavini vəzifəsində çalışıb...

Əli Purmərcanla mədəniyyət müstəvisində çox söhbət etdik, çox maraqlı adamdır, zəngin həyat keçmişi var. Hətta bəzən şəxsi həyatına da nəzər salmalı olduq. Gəlin onunla söhbətimizi mirvari misralara dönən müsahibəmizi oxumaqla dinləyək:

- Bakıya 4 ay əvvəl gəlmişəm. Özümü çox xoşbəxt hiss edirəm ki, 27 illik fəaliyyətimdən sonra bu ölkədəyəm. Elə bilirəm öz ölkəmdə, öz evimdəyəm. Buradakı insanlar, mədəniyyət, məişət Təbrizdəkindən heç cür fərqlənmir. Bu da çox vacibdir mənim üçün. Çünki fəaliyyətim zamanı elə bilirəm öz xalqım üçün işləyirəm və bundan ilham alıram.

- İlk dəfəydi gəlirdiniz Bakıya, yoxsa?..


- Əlbəttə ki, yox, daha əvvəllər də olmuşdum. Tehranda Beynəlxalq Əlaqələr üzrə müavin işlədiyim dövrdə gəlmişdim. Azərbaycan çox sevdiyim ölkələrdəndir.

- Hansı bölgələrimizdə olmusunuz?

- Gəncədə, Lənkəranda - hələlik başqa yerlərə getməmişəm. Amma çox istərdim ki, imkan düşən kimi Şuşaya gedim. Bilirsiniz, hazırda azad olunmuş torpaqların yenidənqurma prosesi gedir. Əhalinin ora qayıtması üçün mütləq yeni iş yerləri yaradılmalıdr. Xalça ustası olduğum üçün içimdən keçir ki, o yerlərdə xalçaçılıq təərrüfatları yaradaq. Axı hər zaman Təbriz xalçaları ilə yanaşı, Qarabağ xalçaları da şöhrətin zirvəsində olub.

- O zaman yaxşı olardı burada Mədəniyyət Mərkəzinin nəzdində xalça toxuma müəssisəsi açasınız...

- İki il əvvəl İranın mədəniyyət naziri ilə gəlmişdim Bakıya. O vaxt xalça muzeyinə də baş çəkmişdik. Fikrim var ki, İran və Azərbaycan xalça rəsmlərinin sərgisini açaq. İnşallah yeni mədəniyyət naziri ilə görüşəndən sonra görək nə edirik. Hətta işğaldan azad edilmiş bölgələrdə xalça müəssisələri açmaq çox faydalı olardı.

- Maraqlıdır, ixtisasca hüquqşünassınız, amma bütün karyeranızı mədəniyyət sahəsinə həsr etmisiniz...

- Elədir. İxtisasca hüquqşünas olsam da, mədəniyyətə sevgi ürəyimdədir. Mən əslində çox yaxşı xalça ustasıyam. Hələ uşaq vaxtlarımdan çox sayda xalça toxumuşam. Bunlardan ən böyüyü 3 metr eni, 4 metr uzunu olan 12 kvadrametrlik yun xalçadır ki, onu 20 il öncə, 9 aya toxuyub qurtarmışdım. Həmin vaxt bu xalçanı 200 dollara satmışam. Hansı ki, qalsaydı, indi onun 5-6 min dollar qiyməti var. Amma toxuduğum ən bahalı ipək xalçanı - hardasa 2 metr uzunluqda idi - 600 dollara sata bilmişəm. İpək sapları kənardan alırdıq, yun sapı isə özümüz əyirib, emal edib, rəngləyib ərsəyə gətirirdik. Yəni ailə təsərrüfatımızda bir növ bütöv kombinat quraraq məhsul istehsal etmişik. Hətta kəndin başqa sakinləri də bizim ailənin yanında xalça toxumaqla qazanc əldə ediblər.

- Yeri gəlmişkən, İran mədəniyyət sferasında azad olunmuş ərazilərdə nə kimi töhfə verə bilər?

- O bölgələr Azərbaycanın bütün əraziləri kimi tarixi-dini abidələrlə zəngindir. Amma onların əksəriyyəti dağıdılıb, məhv edilib. Məncə dünyanın heç bir ölkəsinin mütəxəssisləri oradakı abidələri tam olduğu kimi bərpa edə bilməzlər. Çünki Qarabağ bölgəsinin adət-ənənələri, tikinti-memarlıq üslubları eynilə İrandakı kimidir. Üstəlik də, İranda bu sahədə çox güclü mütəxəssislər var ki, onlar dağıdılmış abidələrin bərpasında iştirak eləməyə hazırdırlar.

- Ailəniz də burdadır, yoxsa tək gəlmisiniz?

- Hə, ailəmlə birlikdə burdayam. Xanımım da mədəniyyət sahəsində çalışıb, hətta İranda müdir vəzifəsində olub. Ailəlikcə Bakını - bütün Azərbaycanı sevirik. Burada özümüzü öz şəhərimizdəki kimi hiss edirik.

- Bilirsiniz, ölkələrimiz arasında bütün sahələrdə çox geniş əlaqələr var, dövlət başçılarımız bu illər ərzində, səhv eləmirəmsə, altı dəfə görüşüblər. Maraqlıdır, mədəniyyət müstəvisində necədir əlaqələr?

- İranla Azərbaycan arasında siyasi, iqtisadi və sair sahələrdə əlaqələrin qurulması zəruridir, amma mədəni sferanın inkişaf etdirilməsi hamısından daha vacibdir. Hətta iqtisadi və siyasi əlaqələrin özülü də məhz mədəni əməkdaşlığın üzərində qurulub. Bu gün ölkələrimiz arasında mədəniyyət müstəvidə çox sayda sazişlər var ki, onları İranın Məclisi də təsdiqləyib. Bir çox memorandumlar da imzalanıb, bunlar gələcəkdə daha bir sıra layihələrin icrasına stimul verəcək. Yeni niyyətlərimiz var. Mən də, səfirimiz də burda yeniyik, amma istəyirik ki, yeni təyin olunan mədəniyyət naziri ilə görüşüb mövcud və gələcək planlarımızı müzakirə edək.

- Sirr deyilsə, nəyi müzakirə edəcəksiniz?

- Ən azından əməkdaşlıq haqda müqaviləni yeniləmək istəyirik. Birlikdə hansı layihələri həyata keçirəcəyimizi müzakirə etmək istərdik.

- Özünüz də qeyd etdiyiniz kimi, ölkələrimizin mədəniyyət sahəsində ortaqlıqları çoxdur. Bu ortaqlıqlar arasında siz şəxsən daha çox nələrin üzərində dayanardınız?

- İran kinosunun özünəməxsus yeri olduğunu demək istərdim. Çünki İran filmlərinin 90 faizdən artığı məhz müştərək mədəniyyətimizi özündə cəmləyib. Mən İranın kino şirkətlərinin mövqeyini öyrənmişəm, hamısı istəyir ki, Azərbaycanla kino çəkilişi sahəsində sıx əməkdaşlıq etsinlər. Məsələn, Bakıda Azərbaycanfilm Kinostudiyasında olmuşam, onlara da təklif etmişəm ki, İranın dünyada tanınan rejissorları, aktyorları və sair var, gəlin birlikdə müştərək filmlər çəkək.

- Bu məsələ hər zaman gündəmdə olub. Məsələn, biz çox istərdik ki, birlikdə Qarabağ savaşından, qaçqın əhalinin problemindən bəhs edən müştərək filmlər çəkilsin...

- Biz hazırıq. Tehranda yerləşən Fərabi Fondu hələ üç il əvvəl Bakıdakı özəl bir şirkətlə 90 dəqiqəlik film çəkmişdi. Burada bilmirəm, amma İranda nümayiş olunub və çox da reytinq qazanıb. İran Mədəniyyət Nazirliyinin nəzdində fəaliyyət göstərən Kino Fondu, əgər sabah Azərbaycan tərəfi müştərək kino çəkmək haqda razılığını bildirsə, bu layihənin icrasına başlayacaq. Hətta imkan yaratmaq olar ki, iki ölkənin kino sahəsində fəaliyyət göstərən özəl şirkətləri də belə layihələrdə iştirak etsinlər. Qarabağla əlaqədar filmlərə gəlincə, niyə də yox, iki ölkənin aktyorları birlikdə çox gözəl sənət əsərləri yarada bilərlər.

- İranda olarkən çox sayda muzeylərə baş çəkmişəm, eksponatlarımızda da sanki bənzərlik var...

- Bu da ciddi məqamdır, İran və Azərbaycan muzeyləri arasında sıx əməkdaşlıq yaratmaq olar. Azərbaycan Əlyazmalar İnstitutunun arxivində, Akademiyada, Milli Kitabxanada böyük həcmdə əlyazmalar saxlanılır ki, onlar fars dilində yazılıb, araşdırılmasında iranlı mütəxəssislərlə əməkdaşlıq etmək yaxşı effekt verərdi. Çünki siz də bilirsiniz ki, gənc nəsil əksərən fars dilini bilmir deyə həmin mənbələrdən faydalanmaqda çətinlik çəkirlər. Biz Mədəniyyət Mərkəzi olaraq tam hazırıq: əgər hansısa universitet müraciət eləsə, fars dilini tədris etməkdə onlara dəstək verə bilərik.

- Sizinlə müsahibəmiz Novruz ərəfəsinə təsadüf edir. Bizli-sizli bu bayramı minillərdir qeyd edirik. Bu sahədə nələr edə bilərik?

- Əvvəla adət və ənənələrimizi qarşılıqlı şəkildə öyrənməliyik. İranda nəyə görə bilməsinlər ki, Azərbaycanda Novruzda insanlar nə edirlər və yaxud da əksinə, Azərbaycanda niyə bilməsinlər ki, İranda bu bayram özü ilə hansı ənənələri canlandırır? Bu barədə ölkələrimizin insanları məlumatlandırılmalıdır. Məsələn, “Şəbi Yəlda” deyilən bayram var, payısın son günü qeyd edilir. Sizdə deyəsən bu barədə bilmir heç kim, eynən Novruz kimi bayramdır.

- Razılaşaq ki, 70 illik Sovet dönəmində bir çox milli adətləri xalqımıza unutdurmağa çalışıblar...

- Doğrudur, sovet dövləti çox sayda milli adət-ənənəni silməyə çalışıb Azərbaycan xalqının hafizəsindən. Dediyim “Şəbi Yəlda” gecəsi də silinən ənənələrdən biridir. Naxçıvanda, Lənkəranda bilirlər bu bayram haqda, niyə, sərhədə yaxındırlar, keçmişin mirasını qoruyub saxlaya biliblər. Hesab edirəm ki, bu xüsusda mətbuatın da üzərinə məsuliyyət düşür.

- Martın 15-də İranda Nizami Gəncəviyə həsr olunmuş tədbir keçiriləcək, bir az bu barədə məlumat verərdiniz...

- Əvvəla deyim ki, prezident İlham Əliyevin 2021-ci ili Nizami ili elan etməsi haqda qərarı İranda məmnuniyyətlə qarşılanıb. Artıq neçə illərdir mart ayının 11-də İranda Nizami Gəncəvi ilə bağlı tədbir keçirilir. Bu il də olacaq, amma ayın 15-də. Tehranda keçiriləcək bu beynəlxalq konfransı İranşünaslıq Fondu təşkil edir. Bildiyim qədər, tədbirə Fransa, İspaniya, İtaliya, Azərbaycan və başqa bir sıra ölkələrdən qonaqlar qatılacaqlar. Azərbaycanı Nizamişünas alim, professor Şəfəq Əlibəyli təmsil edəcək. Baxın, prezident İlham Əliyev deyir ki, Xudafərin ölkələrimiz arasında dostluq körpüsüdür. Mən də Nizami Gəncəvi ilə bağlı məqaləmdə yazmışam ki, Nizami İranla Azərbaycan arasında ədəbi körpüdür. Novruz da eyni şəkildə, ölkələrimiz və xalqlarımız arasında birləşdirici vasitədir. Çünki bu bayramı Azərbaycandan İrana, Türkiyədən Pakistana, Orta Asiyadan Hindistanadək böyük coğrafiyada minillərdir qeyd edirlər. Tehranda keçirilən bir konfransa mən də online formada qatılmışdım. Orada dedilər ki, nəyə görə Novruzla bağlı bu bayram ərəfəsində heç bir beynəlxalq tədbir düzənlənmir. Necə ki, Çin qədim İpək Yolu layihəsini reallaşdırmaqla dünyanın nə qədər ölkəsini bir təşkilatda birləşdirib. Mən də təklif verdim ki, gəlin Novruzla bağlı bir mədəni təşkilat yaradaq və bu bayramı qeyd edən bütün ölkələr ora üzv olsun. Nəzərə alaq ki, Novruz ənənəsinə sahib olan ölkələrdə ümumilikdə 400 milyondan artıq insan yaşayır və bu imkan verir ki, biz böyük nəticələr əldə edək.

- Universitetlərimiz, ümumiyyətlə, alimlərimiz arasında da sıx əlaqələr hər zaman olub. Bu əlaqələri gücləndirmək müstəvisində hansı proqramlarınız var?

- Bizim elə vəzifəmiz də odur ki, elm-təhsil, mədəniyyət müəssisələri arasında körpü yaradaq, iranlı və azərbaycanlı alimləri bir-birinə tanıdaq, kitabları qarşılıqlı olaraq tərcümə və çap edək. Hətta bununla bağlı Elmlər Akademiyası Şərqşünaslıq İnstitutunda görüş də keçirmişəm. Tək elmi müstəvidə deyil, məsələn, incəsənət sahəsində də. Məşhəddə azyaşlılar arasında rəsm müsabiqəsi keçirilirdi, buradan da altı-yeddi uşaq öz əl işləri ilə qatılmışdı bu tədbirə. Sevindirici haldır ki, məhz 1-ci yeri Azərbaycandan olan bir qız uşağı qazandı. Həmin qalib uşaq mükafat olaraq, Məşhəd bələdiyyəsinin maliyyəsi hesabına 1 həftəlik bu şəhərə qonaq gedəcək.

Vüsal Tağıbəyli
Avrasiya.net Bütöv Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyasının (BAXCP) sədri, millət vəkili Qüdrət Həsənquliyevlə müsahibəni təqdim edir:

- Qüdrət bəy, Milli Şura Birinci vitse-prezident Mehriban xanım Əliyevanın YAP-da birinci müavin təyin olunmasını “top-tüfənglə” qarşıladı. Sizin bu məsələyə münasibətiniz necədir?

- Bu, Yeni Azərbaycan Partiyasının daxili işi olsa da, qeyd etməliyəm ki, hər kəs bu təyinata münasibət bildirə bilər. Mehriban xanımın 2017-ci ildə Birinci vitse-prezident təyin olunması hökumət daxilində sabitliyin daimiliyını təmin edən ciddi faktora çevrildi, o cümlədən xalqın gözlədiyi dəyişikliklərə yol açdı. Ümid edirəm hakim partiyada da onun təyinatı partiyadaxili sabitliyə, canlanmaya və ümumən ölkəmizdə siyasi sistemin inkişafına töhfə verəcəkdir.

- Son vaxtlar bəlli düşərgənin bəzi təmsilçiləri xalqımızı, onların çağırışlarına cavab verib küçələrə tökülmədiyi üçün təhqir edib aşağılamaqdan belə çəkinmirlər. Bu barədə nə deyə bilərsiniz?

- Xalqı heç vaxt nəyə görəsə qınamaq və ya təhqir etmək olmaz. Bunu edənlər ədəbsiz və savadsız insanlardır. Siyasətçilər öz fəaliyyətlərini xalqın sosial inkişaf səviyyəsinə görə qurmalıdırlar. Kimsə bunu başa düşmürsə, bu, onun problemidir. Hələ 20 il öncə mən deyəndə ki, cəmiyyətimizdəki bütün nöqsanlara görə iqtidarı günahlandırmaq olmaz və biz Qərb standartlarına uyğun cəmiyyət qurmaq istəyiriksə əvvəlcə həmin cəmiyyəti quracaq insanları hazırlamalıyıq, buna görə radikallıqdan imtina edib azsaylı tərəfdarlarımızı mərhumiyyətlərlə üz-üzə qoymamalı, iqtidarla əməkdaşlıq edib, təlatümlərsiz cəmiyyətin inkişafına nail olmalıyıq, o zaman mənə hücum edirdilər ki, yox, xalqımız demokratik cəmiyyət qurmağa hazırdır, amma iqtidar imkan vermir. Baxmayaraq ki, Milli Azadlıq Hərəkatının lideri Elçibəy də deyirdi ki, elə məsələlər var, onun həlli zamana bağlıdır. 20 ildən sonra mən deyəni, deyəsən, başa düşüblər. Amma onları cəmiyyətin inkişafı yox, hakimiyyətə gəlmək düşündürür. Ona görə də hikkələrindən onları müdafiə etməyən xalqı təhqir edirlər. İstəyirəm, xalqımız bilsin ki, biz hamımız yüksək standartlara cavab verən cəmiyyət qurmağa hazır olmayana qədər hakimiyyət dəyişikliyi yaxşı mənada mövcud problemlərin qalmasına, pis variantda isə ölkəmizdə sabitliyin pozulub, əldə olunanların itirilməsinə səbəb olacaq. Həm keçmişdə yaşadıqlarımız, həm dünya təcrübəsi bunu təsdiq edir. Əvvəllər söylədiklərimi bir daha təkrar edirəm, hazırda ölkəmizin xoşbəxt gələcəyi hakimiyyət dəyişikliyində yox, yuxarıdan islahatlar yolu ilə cəmiyyətin inkişafına nail olmaqdadır. Mövcud daxili və xarici siyasi konyukturanı, beynəlxalq və regional vəziyyəti təhlil edərək əminliklə deyirəm ki, hal-hazırda qansız-qadasız bu islahatları yalnız İlham Əliyev həyat keçirə bilər. Kimsə İlham Əliyevi sevməyə bilər, amma ölkəmizin və xalqımızın mənafeləri üçün islahatların genişləndirilməsi naminə onu müdafiə etməlidir.

- Qüdrət bəy, bəzilərinin dediyi kimi, ölkədə sabitliyin pozulması təhlükəsi varmı?

- Bizim kimi ölkələrdə sabitliyin pozulması üçün iki mühüm faktor birlikdə olmalıdır. Birincisi, xalq hakimiyyət dəyişikliyində maraqlı olmalıdır. Xalq deyəndə bitərəfli, iqtidarlı, müxalifətli çoxluğu nəzərdə tuturam. İkincisi, ölkəmizə təsir imkanları olan böyük güclər də bunu istəməli və xalq bunu açıq-aydın hiss etməlidir. Söhbət çevriliş etmək istəyən qüvvələrə maliyyə və beynəlxalq siyasi dəstək verilməsindən gedir.

Hazırda bu iki faktorun heç biri yoxdur. Xalqımız bütün mövcud problemlərə baxmayaraq, Prezident İlham Əliyevi dəstəkləyir, ona Qarabağı işğaldan azad edən Ali Baş Komandan kimi rəğbət bəsləyir və onların həyatını yaxşılaşdıracaq islahatları həyata keçirəcəyinə inanır. Bundan başqa ictimai təhlükəsizlik və dövlət təhlükəsizliyi DİN və DTX tərəfindən ciddi şəkildə qorunur, təxribatlar üçün hər hansı imkan və şərait yoxdur. Eyni zamanda, bölgəyə təsir imkanları olan heç bir ölkə Azərbaycanda sabitliyin pozulmasında maraqlı deyil. Ona görə sabitliyi pozacaq heç bir real şərait yoxdur və sabitliyi xalqımız göz bəbəyi kimi qorumalıdır. Yeri gəlmişkən onu da deyim ki, bu vəziyyət islahatlar davam etməyəcəyi təqdirdə əbədi qalmayacaq, ona görə iqtidar arxayınlaşmamalı, islahatların həyata keçirilməsini sürətləndirilməlidir.

- Türkiyədə Rusiyanın inşa etdiyi “Akkuyu” AES-in 3-cü blokunun təməlqoyma mərasimində hər iki ölkə prezidentinin çıxışını necə qarşıladınız?

- Türkiyə-Rusiya münasibətləri inkişaf edir və bu bizi sevindirir. Bölgədə inkişaf və təhlükəsizlik əhəmiyyətli dərəcədə bu iki ölkənin münasibətlərinə bağlıdır. Hər iki ölkə bir-biri üçün keçilməz tərəfdaşa çevrilməkdədir. Belə bir vəziyyət həmin ölkələrlə strateji münasibətləri olan Azərbaycanın da mövqelərini gücləndirir, ölkəmizin nəqliyyat habına çevrilməsinə, iqtisadi inkişafına və ərazisi üzərində suveren hüquqlarını bərpa etməyə geniş imkanlar yaradır. Türkiyənin Rusiya ilə əlaqələrinin inkişafı Qərbə qarşı yönəlməsə də, bəzi dairələr bunu qıcıqla qarşılayır, Türkəyini sanksiyalarla hədələyirlər. Türkiyə isə NATO üzrə öhdəliklərinə sadiq olduğunu və Qərbə inteqrasiya siyasətindən imtina etmədiyini bəyan etməklə öz dövlət maraqlarından çıxış edir, onunla hədə dili ilə danışmağın heç bir perspektivinin olmadığını bəyan edir. Qərb qapılarını Türkiyənin üzünə açmağa hazır olmadığından Türkiyə haqlı olaraq Rusiya daxil, Şərq ölkələri ilə əməkdaşlığın daha perspektivli olduğu qənaətinə gəlib. Hazırda Türkiyə iqtidarı çox çevik siyasət yürüdə bilir və əminəm ki, yaxın gələcəkdə dünyanın siyasi xəritəsini cızan lider ölkələrdən birinə çevriləcəkdir.
Vüqar Oruc: Azərbaycan İnvestisiya Holdinqindən böyük gözləntilər varÖtən ilin avqust ayında Azərbaycanda yeni bir qurumun – İnvestisiya Holdinqinin əsası qoyuldu. Prezident İlham Əliyevin bununla bağlı imzaladığı sərəncamda qeyd olunduğu kimi, Azərbaycanda həyata keçirilən davamlı struktur islahatları və iqtisadiyyatın səmərəliliyinin daha da artırılması məqsədilə yaradılan İnvestisiya Holdinqi qısa müddətə xeyli aparıcı dövlət qurumunu öz nəzarətinə götürdü.

Azərbaycan Qiymətləndiricilər Cəmiyyətinin sədr müavini, “VECON CONSULTING” qiymətləndirmə şirkətinin direktoru Vüqar Orucla Azərbaycan İnvestisiya Holdiqinin gələcək fəaliyyət perspektivləri, ölkədə həyata keçirilən instusional islahalatlar və digər mövzularla bağlı müzakirə apardıq.

– SOCAR, AZAL, Azərenerji və digər mühüm dövlət qurumları Azərbaycan İnvestisiya Holdinqinin tərkibinə verildi. Sizcə, bu hansı zərurətdən doğur?

– Dövlət şirkətlərinin vahid idarəetmə sisteminə keçidi və Azərbaycan İnvestisiya Holdinqi tərəfindən idarə olunması həmin şirkətlərin fəaliyyətində səmərəliliyin və eyni zamanda şəffaflığın artırılması baxımdan çox vacibdir. Bu şirkətlər dövlət idarəetməsində, dövlət gəlirlərinin formalaşmasında kifayət qədər mühüm rol oynayırlar. Həmin dövlət müəssisələrində idarəetmənin optimallaşdırılması və təkmilləşdirilməsi imkan verəcək ki, dövlət vəsaitlərinin səmərəli istifadə olunması imkanları genişlənsin. Eyni zamanda həmin müəssisələrin investisiya qoyuluşlarının qiymətləndiriməsi baxımından da bu vacib addımdır. Hesab edirəm ki, Azərbaycan İnvestisiya Holdinqinin yaradılması idarəetmə sistemində keyfiyyətcə yeni mərhələnin başlanğıcıdır. Bilirsiniz ki, indiyə qədər dövlət idarəçilyinin müxəlif qollarında şəffaflıq təmin edilməsinə maneələr yaradılıb və bu da öz növbəsində korrupsiya üçün münbit şərait yaradıb. Təsadüfi deyil ki, Prezident İlham Əliyev dəfələrlə mövcud vəziyyəti gündəmə gətirirərək, məmurları neqativ hallara son qoymağa çağırıb. Məsələnin kompleks həlli baxımından Azərbaycan İnvestisiya Holdiqinin yaradılması zəruri addımdır.

– Hazırki mərhələdə əsasən böyük dövlət qurumları və müəssisələr Holdinqin tərkibinə verilib. Gələcəkdə digər dövlət müəssisələrinin də fəaliyyətinə qurum nəzarət edə bilərmi?

– Bilirsiniz ki, Azərbaycan İnvestisiya Holdinqi yeni yaranıb. Fəaliyyətə başlamasından 6 aydan bir qədər artıq zaman keçir. Təbii ki, yaxın gələcəkdə Holdinqin fəaliyyətinin genişləndirilməsi qaçılmazdır və bu baş verəcək. Yeni modelə transformasiya ölkədə həyata keçirilən instusional islahatların vacib elementidir və qarşıdakı dövrdə biz bunun daha geniş vüsət almasının şahidi olacağıq. Bir daha qeyd etmək istəyirəm ki, Holdinqin fəaliyyətə başlaması ilə şəffaflığın təmin edilməsi, korrupsiya risklərinin aradan qaldırılması, hesabatlılığın artırılması, idarəetmənin təkmilləşdirilməsi, korporativ idarəetmə modellərinin təşviqi imkanlarının araşdırılması üçün zəmin yaranıb. Qurumdan daxil olan açıqlamalara nəzər yetirsək görərik ki, hansısa müəssisələrin ya bütövlükdə, ya da onun fəaliyyətinin müəyyən bir hissəsinin təchizat zəncirinin özəlləşdirilməsi imkanlarının öyrənilməsi məqsədilə təkliflər hazırlanıb hökumətə təqdim ediləcək. Yaxın gələcəkdə heç şübhəsiz digər dövlət qurumlarının da birgə fəaliyyəti nəzərdən keçiriləcək. Burada haşiyə çıxaraq bir məqamı qeyd etmək istəyirəm ki, İnvestisiya Holdinqinin yaradılması təkcə Holdinqin tərkibinə daxil edilən qurumların yox, digər müəssisələrin da fəaliyyətində şəffaflığa səbəb olacaq. Çünki ortada mütərəqqi iradə var və əksər dövlət qurumları da oxşar fəaliyyət üslubuna transformasiya etməli olacaq. Bunu etməyənlər və ya etmək istəməyənlər isə kənarda qalacaq.

– Son illərin statistikasına nəzər salsaq görərik ki, əksər dövlət qurumları dotasiyalar hesabına fəaliyyət göstərib. Bu sahədə hansı dəyişikliklər gözlənilir?

– Təəssüf ki, faktiki olaraq vəziyyət bu yerə gəlib çatıb. Dövlət başçısının xəbərdarlıqlarına baxmayaraq, məmurların özbaşınalığının və şəxsi mənafelərini milli maraqlardan üstün tutmalarının nəticəsi olaraq, bir çox dövlət qurumlarının uzun müddət səmərəsiz şəkildə idarə olunması və korrupsiyalaşması prosesi baş verib. Onlar büdcədən dotasiyalar alıb, özləri də çox vaxt korrupsiya predmetinə çevrilib. İndiki məqamda fərqli sahələrdə fəaliyyət göstərən böyük dövlət müəssisələrinin yalnız bir “çətir” altında birləşdirilməsi prosesi mürəkkəb məsələdir və uğurlu nəticələr haqqında danışmaq hələ tezdir. Holdinqin fəaliyyəti ilə bağlı müəyyən tənqidi mülahizələrə də rast gəlirik. Bəzi ekspertlər nikbin ehtimallar irəli sürmürlər. Lakin unutmamalıyıq ki, bunun alternativi yoxdur. Əgər biz idarəetmə sistemində şəffaflığa nail olmaq istəyiriksə, bütün bu addımları atmalıyıq. Bu mənada Azərbaycan İnvestisiya Holdinqindən gözləntilər böyükdür. Prezident İlham Əliyev dəfələrlə xəbərdarlıq edib və bildirib ki, məmurlar vəzifəyə xalqa xidmət vasitəsi kimi baxmalıdır, şəxsi maraqları həyata keçirmək vasitəsi kimi yox. Son aylarda bir çox məmurların korrupsiya ittihamı ilə həbs olunması, yüksək rütbəli məmurların vəzifələrindən azad edilməsi, o cümlədən onların fəaliyyətinə nəzarət mexanizminin təşkili bunun bariz nümunəsidir.

– Dövlət qurumları ilə özəl şirkətlərin əməkdaşlığı qənaətbəxş səviyyədə deyil. Bütün məsuliyyəti dövlət qurumlarının üzərinə qoymaq nə dərəcə doğrudur?

– XXI əsrin qızıl standartı – bütün sahələrdə olduğu kimi, idarəetmə sahəsində də Avropa standartlarıdır və biz inkişaf etməkdə olan dövlət olaraq beynəlxalq təcrübəyə istinad etməliyik. Son dövrlər atılan addımlar, həyata keçirilən islahatlar, istər instusional islahatlar olsun, istərsə də iqtisadi və kadr islahatları, birmənalı şəkildə müasir və islahatçı təfəkkürü təmsil edir. Zənnimcə, yaxın gələcəkdə kiçik və orta müəssisələrin də dövlət şirkətləri tərəfindən reallaşan layihələrə cəlb edilməsi mümkün olacaq. Bu da dövlət və özəl müəssisələrin tərəfdaşlığının gücləndirilməsinə imkan verəcək. Azərbaycan İnvestisiya Holdinqinin fəaliyyətinin, eləcə də fəaliyyət dairəsinə daxil olan müəssisələrin siyahısının dəqiqləşdirilməsi və təsdiq olunması bu sektorda həm idarəetmədə, həm səmərəlilikdə, həm də şəffaflıqda yeni bir mərhələnin başlanmasına imkan verəcək. Nəticə etibarilə bu, Azərbaycan iqtisadiyyatında növbəti mərhələdə xüsusi lokomativlərdən biri olacaq.

– Azərbaycan İnvestisiya Holdinqinin tərkibinə verilən dövlət şirkətlərinin yenidən qiymətləndirilməsi gözlənilirmi?

– Nəzərə alanda ki, yeni modelə transformasiyanı labüd edən bir məqam müasir idarəetmə sisteminə keçidi təmin etməkdirsə, digər səbəb mövcüd idarəetməni qeyri-şəffaf və korrupsiyalaşmış idarəetmə elementlərindən təmizləməkdir. Bu mənada istər Azərbaycan İnvestisiya Holdiqinin tərkibinə verilən, istərsə də rəhbərliyin Müşahidə Şurasına həvalə edildiyi qurumların balansında əsas vəsaitlərin yenidən müstəqil qiymətləndirmə şirkətləri tərəfindən qiymətləndirilməsi zəruridir. Beynəlxalq təcrübəyə istinad etsək, bu belə olmalıdır. Yəqin ki, yaxın gələcəkdə bu baş verəcək. Təvazökarlıqdan uzaq olsa da deməliyəm ki, bu gün Azərbaycanda Avropa protokolları ilə çalışan, müasir dəyərləri əxz edən kifayət qədər peşəkar və təcrübəli qiymətləndirmə şirkətləri var və onların da potensialından istifadə olunmalıdır.
"Əgər Paşiyanın qarğa qədər ağlı varsa... "Avrasiya.net Bütöv Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyasının (BAXCP) sədri, millət vəkili Qüdrət Həsənquliyevin müsahibəsini təqdim edir:

- Qüdrət bəy, bir çox insanlar ABŞ-da Baydenin hakimiyyətə gəlişi ilə dünyada, o cümlədən bizim regionda çox şeyin dəyişəcəyini, az qala avtoritar rejimlərin yerin üzündən silinəcəyini, Rusiyanın ərazi bütövlüyü pozulmuş keçmiş sovet respublikalarından çıxarılacağını əminliklə söyləyirlər. Sizin fikirlərinizi bilmək maraqlı olardı.

- Bu cür fikirlər səsləndirməklə bəzi əlacı kəsilmiş insanlar özlərinə və tərəfdarlarına təskinlik verirlər. Bayden ABŞ-da vitse-prezident olanda Rusiya Ukraynanın ərazilərinin 20 %-ni işğal etdi. Halbuki 5 dekabr 1994-cü ildə Rusiya, ABŞ, Böyük Britaniya və Ukraynanın imzaladağı 6 bənddən ibarət olan Budapeştdə imzalanmış Memoranduma görə tərəflər Ukraynanın nüvə silahından imtina etməsi qarşılığında onun ərazi bütövlüyünə və sərhədlərinin toxunulmazlığına təminat verirdilər. Memorandumun 4-cü bəndinə görə, əgər Ukrayna təcavüzə məruz qalarsa tərəflər təcili BMT TŞ-nın iclasını çağırmalı və Ukraynaya kömək etməli idilər. O zaman Ukrayna SSRİ-nin dağılması nəticəsində onun malik olduğu nüvə arsenalının 1/3 -ə (üçdə birinə) sahib olmuşdu. Bu, hər biri 6 nüvə başlığı daşıya bilən 175 uzaqmənzilli ballistik raket, 1800 nüvə başlığı demək idi. Ukrayna dünyada 3-cü nüvə gücünə sahib ölkə idi. Razılaşmaya uyğun olraq, Ukrayna nüvə silahından imtina etdi. Amma Krım və Şərqi Ukrayna işğal olunanda ABŞ nə etdi? ABŞ işğala yaşıl işıq yandıraraq bəyan etdi ki, Krım işğal olunarsa biz Rusiyaya sanksiya tətbiq edəcəyik. Halbuki, işğalın qarşısını almaq üçün, Krım işğal olunarsa Rusiya ilə müharibəyə başlayacağını bəyan etməli idi. Onlar kömək bir yana, heç Ukraynaya tank əleyhinə raketlər, müasir silahlar da satmadılar ki, özünü müdafiə edə bilsin. Dedilər ki, bu müharibəni alovlandıra bilər. Tətbiq etdikləri sanksiyalar da iqtisadiyyatın əsas sahələrini əhatə etmədi. Bu, sadəcə həmin ölkənin öz beynəlxalq öhdəliyinə tüpürməsi, Ukraynaya xəyanət, dünyada gücə və zorakılığa meydan verilməsi idi. Biz o zaman vitse-prezident Baydendən Prezident Obamadan fərqli mövqe görmədik. Ona görə də inanmıram ki, siyasətdən az-çox başı çıxanlar deyilənləri ciddi qəbul etsin. Əlavə sanksiyalar ola bilər, amma bu heç nəyi dəyişməyəcək. İran, Şimali Koreya təcrübəsi göstərir ki, sanksiyalarla beynəlxalq problemləri həll etmək mümkün deyil.

- Son vaxtlar ən çox müzakirə olunan məsələlərdən biri korrupsiya yolu ilə büdcədən oğurlanmış, xalqdan rüşvət olaraq toplanmış, yaxud başqa formada qanunsuz olaraq əldə edilmiş vəsaitlərin dövlət büdcəsinə geri qaytarılması barədədir. Cinayət təqibi qaydasında həmin vəsaitləri geri qaytarmaq mümkündürmü?

- Bir hüquqşünas kimi tam əminliklə deyirəm ki, yalnız inzibati yollarla korrupsiya və rüşvətxorluğa qarşı mübarizə aparmaq mümkün deyil. Bunun üçün struktur və institusional islahatlar aparılmalı, hakimiyyət bölgüsünə real məzmun verilməli, çoxpartiyalı sistemin gücləndirilməsi üçün siyasi islahatlar aparılmalı, güclü məhkəmə hakimiyyəti qurulmalı, dövlət qulluqçularına onların layiqli həyatını təmin edəcək qədər maaş verilməsini təmin etmək üçün iqtisadi islahatlar həyata keçirilməlidir. Bu istiqamətdə müəyyən addımlar atılır və bu iş sürətlə genişləndirilməlidir. Bundan başqa, qüvvədə olan, 1993-cü ildə mərhum Prezident Elçibəyin dövründə qəbul olunmuş, 1995-ci ildə əlavə və dəyişikliklər edilmiş “Varidata təminat verilməsi haqqında” Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya Qanunu var. Həmin Qanunun 2-ci maddəsinə görə, hər kəs pulunu izahat və deklarasiya təqdim etmədən qanunvericiliklə qadağan olunmayan istədiyi sahəyə yönəldə bilər. 3-cü maddədə isə deyilir ki, Azərbaycan Respublikası vətəndaşı xaricdə sahibkarlıq fəaliyyəti nəticəsində qazandığı pulu ölkəmizə gətirərsə, həmin investisiyalara xarici investisiyalar üçün nəzərdə tutulmuş qaydalar və təminatlar tətbiq olunur.

Beynəlxalq Bankda baş vermiş korrupsiya cinayətinin təqibi bir daha sübut etdi ki, bu yolla mənimsənilmiş pulları ya geri qaytarmaq mümkün olmur, ya da cüzi bir qismini geri qaytarmaq olur. Ona görə həmin şəxslərlə fərdi söhbətlərin aparılması yolu ilə vəsaitlərin geri qaytarılması və iqtisadiyyata yönəldilməsini daha ümidverici hesab edirəm.

Yeri gəlmişkən, onu da qeyd edim ki, bəzi siyasi vəzifə tutan məmurlara görə dövlət hakimiyyət orqanlarının gözdən salınmasına yol vermək olmaz. Hansı ki, bunu müşahidə edirik. Qanunsuz əməllərlə məşğul olan müəyyən vəzifəli şəxslər bunu tabeçiliklərində olan bir-iki şəxsin əli ilə edirlər. Qalanları aldıqları məvaciblə dolanırlar. Cəzanın fərdiliyi prinsipi var. Məsələn, əgər bir gömrük, yaxud vergi işçisi rüşvət alırsa, buna görə o, şəxsən məsuliyyət daşımalıdır. Həmin cinayət əməlinə görə bütünlükdə vergi və gömrük orqanlarının üzərinə səlib yürüşü təşkil etmək yolverilməzdir. Əgər dövlət orqanlarında rüşvətxorluq sistemli xarakter daşıyıb, geniş yayılıbsa bu halda rəhbərliyin məsuliyyətindən danışmaq olar. Amma çox təəssüf ki, bəzi jurnalistlər, blogerlər mövcud problemlərin nədən qaynaqlandığını araşdırmaq əvəzinə sifarişlə, hətta, yaxşı mənada fərqlənən ayrı-ayrı vəzifəli şəxsləri də hədəf seçib onlara qarşı total gözdənsalma kampaniyası aparır və beləliklə də bilərəkdən, yaxud bilməyərəkdən dövlət hakimiyyətini gözdən salıb, təxribatlara yol açırlar. Bir daha vurğulayıram, öncə qeyd etdiyim islahatları dərinləşdirmədən, yalnız cinayət təqibi yolu ilə mövcud problemləri aradan qaldırmaq mümkün deyil. Düşünürəm ki, kadrların dəyişdirilməsi əsasən cinayət təqibi qaydasında yox, bir qayda olaraq islahatlar çərçivəsində həyata keçirilməlidir.

- Ermənistanda Paşinyan hökumətinin istefasını tələb edən son etiraz aksiyası barədə nə deyə bilərsiniz?

- Ermənistanda korrupsiyalaşmış, birinci Qarabağ savaşı zamanı ağır hərbi cinayətlər törətmiş eks-prezidentlər və digər yüksək vəzifəli şəxslər 44 günlük Vətən müharibəsi zamanı öyündükləri “məğlubedilməz” ordularının Azərbycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən darmamdağın edilməsinin günahını Paşinyanın üzərinə qoyub onu devirmək istəyirlər. Onlar Rusiya ilə dostluqlarını nə qədər qabartsalar, nə qədər pul xərcləsələr də yüz minləri küçələrə çıxara bilmirlər. Çünki erməni cəmiyyəti onları tanıyır və onlardan iyrənib. Amma bu vəziyyət çox davam etməyəcək. İqtisadi-sosial vəziyyət ağırlaşdıqca digər dəyərlər arxa plana keçəcək, insanlar yalnız yaşamaq haqqında düşünəcək və Paşinyandan üz döndərəcəklər. Əgər Paşiyanın qarğa qədər ağlı varsa, dərhal iqtisadi vəziyyəti yaxşılaşdırmaq üçün Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tanımalı, Qarabağın statusu məsləsinə dilinə gətirməməli, bizimlə və Türkiyə ilə əməkdaşlığa başlamalıdır. Əks halda Qarabağ klanı çevriliş yolu ilə hakimiyyəti dəyişəcək. Paşinyan cəsarətsizlik edib hakimiyyətə gələndən sonra münaqişə ilə bağlı buraxdığı səhvi təkrar edib Qarabağ probleminin həlli istiqamətində ciddi addım atmasa, özünü və ölkəsinin suverenliyini tamamilə məhv edəcək, bununla yanaşı, Ermənistanı yeni müharibə ilə üz-üzə qoyacaq. Onun çox az vaxtı qalıb.
"Avropada 5 milyondan çox türk yaşayır"“Bizim Avropa ölkələri ilə bilinəndən daha çox ortaq cəhətlərimiz var”

Semra Eren-Nijhar: “Avropada yaşayan türklərdən bəhs edərkən, müasir köç tarixindən başqa türklərin Avropada bir tarixinin mövcudluğu göz önünə gətirilərək dəyərləndirilməlidir”

Böyük Britaniyada yaşayan türklərin Avropaya köçü ilə bağlı araşdırmalar aparan, sosioloq-araşdırmaçı Semra Eren-Nijharla türklərin Avropaya köç tarixi ilə bağlı söhbət etdik. Semra Eren apardığı araşdırmaları kitab şəklində çap etdirib. O, bir sıra nüfuzlu mükafatlara layiq görülüb. Müsahibəni oxucularımıza təqdim etməmişdən öncə, onun həyat və fəaliyyəti təqdim etmək istərdik.

Yazıçı, sosioloq, sənədli film istehsalçısı, miqrasiya mütəxəssisi, sosial və mədəni şərhçi Semra Eren-Nijhar 2001-ci ildə Oksford Universitetini tərk edərək, SUNCUT Məsləhətçi və İstehsalat Şirkətini qurmuş və 2001-ci ildən o şirkətə rəhbərlik edir. Lordlar Kamerasında məsləhətçi kimi fəaliyyət göstərən Eren-Nijhar otuz üç ildən çox miqrasiya, qadınlar, Avropadakı Türk miqrasiyası, kimlik, mənsubiyyət, yaddaş, irqçilik və sənət sahələrində çalışmışdır. Eren-Nijhar sosioloji araşdırmalarını sənət ilə eyniləşdiririb, müxtəlif üsullarla təqdim edərək, tədqiqat nəticələrinin daha geniş bir kütləyə çatmasını təmin etmişdir. Əsasən də şəxsi portretlər və tərcümeyi-hallar ilə bağlı şəkillər çəkən Semra Eren-Nijhar, İngiltərə, Belçika və Türkiyədə foto sərgilər təşkil edib və bir çox sərginin kuratorluğunu həyata keçirib.

Semra Eren-Nijhar “İngiltərədəki Türklərin Mədəni, Siyasi və İqtisadi Tarixi” ilə əlaqəli “London Türk Günü” və Turkish Heritage in Europe – Avropada yaşayan Türklərin Mədəni, Siyasi və İqtisadi Tarixi ilə bağlı çalışmalarını həyata keçirmiş və ilk dəfə bu sahədə tədqiqatların aparılmasına vəsilə olmuşdur.

Fəaliyyəti dövründə bir çox mükafat qazanmış Eren-Nijhar bunlardan əlavə, 2004-cü ildə Millennium Awards Fellowship tərəfindən toplum içindəki şəxsi uğurlarına görə “Yetenek ve Başarı Ödülü” mükafatını, 2015-ci ildə etdiyi çalışmaların öz sahəsində maarifləndirməni, eləcə də keyfiyyəti və yeniliyi təmsil etdiyi üçün “Uluslararası Avrupa Kalite Zirvesi” mükafatını və 2018-ci ildə isə İngiltərə Türk Dərnəkləri Federasiyası tərəfindən “Başarı Mükafatı”nı almışdır.

Kainatın Şairi Osman Türkay, Kipr Türk Cəmiyyəti, Kipr Türk Cəmiyyəti Nəşrləri, 2011, Avropanın İlk Türk Dərnəyi-Kipr Türk Cəmiyyəti, Kipr Türk Cəmiyyəti Yayınları, 2012, Kıpırtı Yazıları-Uşaqlar üçün Yazılar, Yar Nəşrləri, 2013, Turkish Heritage in the UK, SUNCUT Nəşrləri, 2014, Artıq qürbət yox! mu? I, Ozan Nəşrləri, 2014, Londonda Multikulturalizm, Ozan Nəşrləri, 2016, Artıq qürbət yox! mu? II, Ozan Nəşrləri, 2014, Kıpırtı Yazıları- Uşaqlar üçün Yazılar, Yeni Nəşr, Ozan Nəşrləri, 2017, Turks in London – The Unheard Voices, Ozan Nəşrləri, 2017, Qadınlardan dünyanı dəyişdirən sözlər, Ozan Nəşrləri, 2018, London mu dediniz? Buyurun…, Ozan Nəşrləri, 2019 kitablarının müəllifidir.

Uzun illərdir Avropada yaşayan türklər haqqında araşdırma aparırsınız və bu mövzuda çox kitabınız var. Avropada yaşayan Türklərlə bağlı son dövrlərdə etdiyiniz araşdırmalar haqqında qısa məlumat verərdiniz…

– Qeyd etdiyiniz kimi, otuz ildən çoxdur ki, Avropada, xüsusən də İngiltərə və Almaniyada yaşayan türklərin köç tarixi ilə əlaqəli araşdırmalar, tədqiqatlar edirəm. Bu tədqiqatlar çərçivəsində gəldiyim nöqtə budur ki, artıq Avropada yaşayan türklərdən bəhs edərkən müasir köç tarixindən başqa türklərin Avropada bir tarixinin mövcudluğu və bunun da göz önünə gətirilərək dəyərləndirilməsi.

Zəhmət olmasa, bunu bir az geniş izah edə bilərsinizmi?

– Bildiyimiz kimi, Avropada yaşayan türklərin müasir köç tarixi 1961-ci ildə hökumətlərarası imza ilə başlamışdır. Bu tarix Kiprdən gələn türklər üçün daha gerilərdə, yəni 1950-ci illərdən başlayır.

Almaniya başda olmaqla, Avropa ölkələri qapılarını türk iş köçünə açaraq bu tarixdən etibarən gələnləri “Türk işciləri” adlandırmış, Almaniyaya gedənləri də “Qonaq işçi” kimi görmüş və onların qalıcı olmayacaqlarını düşünmüşlər.

Köç tarixinin necə inkişaf etdiyini bildiyimiz üçün düşünürəm ki, bunu burada geniş izah etməyə ehtiyac yoxdur. Ancaq vacib olan şey, o gündən bəri aparılan bütün köç araşdırmalarında Avropada yaşayan türklərin varlığının sadəcə bu tarixlə məhdudlaşdırılmasıdır.

Başqa bir tarixdən danışmaq lazımdır?

– Başqa bir tarix deyil, sadəcə edilən araşdırmaların bilinən tarixdən daha kənara çıxılması lazım olduğunu söyləyirəm.

“Turkish Heritage in Europe”, yəni “Avropada Yaşayan Türklərin Mədəni, Tarixi və İqtisadi Mirası” mövzusu daxilində artıq araşdırmalara başlayaraq, köç araşdırmaları çərçivəsində aparılan araşdırmalarda keçmiş tariximizi də göz önündə tutaraq dəyərləndirmək lazımdır.

Hazırda Avropada 5 milyondan çox türk yaşayır. İngiltərədəki beşinci nəsil Kiprli Türk immiqrantların və Almaniyadakı üçüncü və dördüncü nəsil Türk immiqrantların uşaqları bu ölkədə doğulub, böyüyüb və bu ölkələrdə təhsil alıblar.

Yəni Türkiyədən illər öncə gələn köçmənlər Avropanın sosial-iqtisadi, siyasi və mədəni həyatına müxtəlif yollarla töhfə verirlər.

Avropada yaşayan türkləri bütöv bir şəkildə araşdırarkən yalnız 1950-ci ildən sonrasına deyil, 1950- ci ildən əvvələ də baxmaq lazımdır. Bunu etdikdə Avropadakı Türk köçü çərçivəsində araşdırılmaqda olan mövzuların fərqli dəyərləndirilərək başqa bir nöqtəyə gələcəyini görəcəyik. Əslində, bizim Avropa ölkələri ilə bilinəndən daha çox ortaq cəhətlərimiz var.

-Bunun necə olacağını düşünürsünüz?

– İşə türklərin Avropada yaşadıqları ölkələrin hökumətlərinə “Turkish Heritage in Europe”, yəni “Avropada yaşayan Türklərin Mədəni, Tarixi və İqtisadi Mirası” mövzusunu gündəmə gətirməli olduqlarını söyləməyərək başlamalıyıq. Təbii ki, ilk növbədə hökumət səlahiyyətliləri bu məsələni qəbul etməli və siyasətlərinə daxil etmələri lazım olduğuna inanmalıdırlar.

Digər tərəfdən, konfrans, seminar və maarifləndirmə işləri apararaq şəbəkəni genişləndirmək və mövzunu müxtəlif auditoriyaya izah etmək lazımdır.

Bu söylədiklərinizin, araşdırmaların müsbət bir təsiri olacağına inanırsınız?

– Bəli, Avropada doğulub böyüyən nəslin şəxsiyyətinin formalaşmasında müsbət bir amil olacağını düşünürəm. Uşaqlara və gənclərə valideynlərinin, nənə və babalarının dünyaya gəldikləri ölkələrin gerçək tarixini vermək onların şəxsiyyət formalaşmasında müsbət rol oynamalarını təmin edəcək. Məsələn, uşaqlara və gənclərə əsrlər əvvəl, Avropada ağsaqqallarından miras qalan mədəniyyət və biliklər izah edilərsə, zaman-zaman ortaya çıxan “başqalaşma”nı yaşamayaraq özlərini yaşadıqları ölkələrə daha çox aid hiss edərlər. Bu o deməkdir ki, keçmişimizə hörmət etməklə gələcəyə daha müsbət baxa bilərik.

Deyəsən, “London Turkish Heritage in the UK”, yəni “İngiltərədə Türklərin Mədəni, Siyasi və İqtisadi” adlı bir nəşriniz var.

Bəli. 2014-cü ildə bir ilki gerçəkləşdirdik və “London Tarixi Türk Mirası Tədbir Günü” nü başlatdıq. Həmin tanıtım işləri çərçivəsində bu kitabçanı da hazırladım. Bu nəşr daha sonra bu mövzuda apardığım tədqiqatların bilik bazasını yaratmaqla mənə bələdçi oldu. Yayınladığım kitaba o dövrdə London bələdiyyə başçısı olan və hazırda İngiltərənin Baş naziri olan Boris Conson tərəfindən bu sahədəki işlərim üçün göndərdiyi dəstək məktubunu da daxil etdim.

2015-ci ildə “Turkish Heritage in the UK” və 2019-cu ildə İstanbulda Türkiyə Prezident himayələrində gerçəkləşən Boğaziçi Zirvəsində “Turkish Heritage in Europe – Avropadakı Türklərin Siyasi, İqtisadi və Tarixi İrsi” araşdırmalarının tanıtımlarını edərək mövzunu daha geniş kütlələrə çatdırıb, onun əhəmiyyətini beynəlxalq miqyasda vurğulama çalışdım.


Elnur ELTÜRK
"İnsanlara mənəvi zərbə vurmaq söz azadlığı sayılmaz"İQNA (Beynəlxalq Quran Xəbər Agentliyi) Gürcüstan Müsəlmanları İdarəsinin Şeyxi Hacı Ramin İgidovla dünyada, xüsusi ilə də qərb ölkələri və avropada süni şəkildə yayılmaqda və artmaqda olan islamofobiyanın səbəbləri, nəticə və fəsadları və bu kimi hadisənin qarşısının alınması üçün həll və mübarizə yolları barədə müsahibə edib.

Müsahibənin tam mətnini sizə təqdim edirik.

Hacı Ramin, bilirsiniz ki, qərb ölkələrində islamofobiya ildən-ilə artmaqdadır. O ölkələrdə müsəlmanlara və İslam məkanlarına daha çox hücum olunur, müsəlmanlar daha çox ayrıseçkiliyə və təhqirə məruz qalırlar. Bizim suallarımız da elə bu barədə olacaqdır. Sizin fikrinizcə, qərb ölkələrində İslamofobiyanın artmasının əsas dəlil və amilləri nədir?

- Bismillahir-Rəhmanir-Rəhim. Öncə onu deyim ki, bəli, təəssüflər olsun ki, 1990-cı illərdən bəri qərb ölkərində islamofobiya kəskin formada artıq və inkişaf edir. Onlar bəzən bəzi dini radikal cərəyanlar və ekstremist hərəkatları əsas gətirərək, bütünlükdə dinə qarşı çıxırlar və bunu bəhanə edərək İslama qarşı fobiya ilə məşğul oldular.
Bəzən belə anlaşılır ki, qərbdə islamofobiya 2001-ci ildən, yəni 11 Sentyabr hadisələrindən sonra başlayıb, amma həqiqətdə belə deyil. Biz artıq islamofobiyanın ilk qığılcımlarının və ilkin vəziyyətinin 90-cı illərdən şahid olurduq.

İslamofobiyanı qərbdə müxtəlif yollarla insanlara aşıladılar. Həm media vasitəsi ilə, həm də filmlərdə islamofobiya ilə rastlaşırdıq. Uşaqların oyunlarında bunu müşahidə edir, sənədli (film) və reklam çarxlarında qarşılaşırdıq.

İlamofobiyanı Danimarkada yayanlar gah qəzetlərdə karikatura çəkməklə həzrət Peyğəmbərimizi (s) təhqir etdilər, gah Rahib Terri kimilərin vasitəsi ilə 2010-cu ilin 11 Sentyabrını Qurani-Kərimi yandırma günü elan etdilər, gah da 1993-cü ildə Amerikada məqalələr dərc olundu, "mədəniyyətlər qarşıdurması" adında Samuel adlı bir şəxsin kitabı çıxdı və biz artıq islamofobiyanın müxtəlif çalarlarını hiss edirdik və bu çalarlar bu günə qədər də getdikcə artmağa başladı.

Amma bunun səbəbləri nədir, bunun amilləri nədir? Buna gəlincə biz bilirik ki, bu islamofobiya belə səbəbsiz yerə başlamır, sıradan insanlar tərəfindən yaradılmır. Çünki əldə olunan məlumata görə Qərbin bir neçə dərin təşkilatı 57 milyon dollara qədər islamofobiya ilə məşğul olan aktiv təşkilat və qrumlara vəsait xərcləyib, yardımlar edib və radikal sağçıları himayə ediblər.

Avropada İslamın inkişafı, insanların islama gəlməsi onları qorxudurdu və bu məsələ onlarda din düşmənçiliyi yaradırdı. Onların əsas məqsədi bu qorxunu özlərindən uzaqlaşdırmaq idi.
Onların bu din düşmənçiliyi "islamofobiya" formasında cəmiyyətdə təzahür etdi. Onlar müsəlmanlar arasında yeni yaranmış radikal təkfirçi və ekstremist qruplaşmaları bəhanə edərək İslam dininə qarşı düşmənçilik kompaniyası yaratdılar və bununla geniş məşğul olmağa başladılar.

İslamofobiyanın ikinci amili müsəlmanların Avropaya və qərb ölkələrinə köçü ilə bağlıdır. Onlar bəzən bu köçün qarşısını almaq və müəyyən maneələr yaratmaq üçün islamofobiyanı gündəmə gətirirdilər.Yerli insanlar, sivil toplum və cəmiyyətlər müsəlmanları müdafiə etməsinlər və nəticədə onlar müsəlmanları öz ölkələrindən rahat bir şəkildə qova bilsinlər.
Digər bir amil kimi bunu göstərmək olar ki, onların məqsədləri bu idi ki müsəlmanlar üzərində iqtisadi cəhətdən hökmdarlıq etsinlər, müsəlmanların yerüstü və yeraltı təbii sərvətlərini ələ keçirsinlər. Buna görə də öz cəmiyyətlərində islamofobiyanı yayırdılar ki, hansısa müsəlman ölkəsinə etdikləri hücumları legitim və qanuni göstərə bilsinlər. Halbuki onların bu hücumlardan əsas məqsədi müsəlmanların sərvətlərini talayaraq öz iqtisadiyyatlarını gücləndirməkdir.
Mən elə hesab edirəm ki, bu, islamofobiyanın ən əsas amillərindən biridir.

İslamofobiyanın digər bir amili qərb istemarçılarının öz cinayətlərini ört-basdır etmək hədəfini daşıyır. Onlar Yaxın Şərqdə başlatdıqları müharibə və bu müharibələrdə törətdikləri vəhşicəsinə cinayətlərinə bəraət qazandırmaq və qanuni olduğunu göstərmək üçün islamofobiyanı gücləndirirlər və bunun üzərində siyasət aparırlar.

- Sizin fikrinizcə, islamofobiya və irqçilik kontrol edilməzsə, dünyada, xüsusi ilə də qərb ölkələrində daha böyük və qlobal bir böhrana çevirilə bilərmi?


- İslamofobiya, ümumiyyətlə təkcə bir xalqı deyil, bütün dünyanı təhdid altına alan bir məsələdir. Çünki islamofobiyadan doğan bir addım olduğu zaman onun əks tərəfi də olur, bunun qarışılıq verilməsi tərəfini də müşahidə edirik. Belə ki, məsələn Charlie Hebdo qəzeti əgər bizim həzrət Peyğəmbərimizə (s) qarşı hörmətsizlik elədisə də, 2015-ci ildə oraya biz hücumun şahidi olduq. Elə də başqa bir yerdə, Qurani-Kərimə hörmətsizlik olundusa da orda müəyyən bir yerdə sivillərə qarşı insanların təpkiləri oldu. Hətta fiziki qarşıdurmalar yarandı. Belə düşünürük ki, dünyada bunun qarşısı alınmazsa, sabitlik pozular, dünyanın ehtiyaclı olduğu sülh və barış aradan gedər. İstər-istəməz ekstremizm artar. Çünki bilirsiniz ki, bir məsələ əgər bir yerdə baş tutarsa və bunun da qarşılığı verildiyi zaman istər-istəməz burada günahsız insanlar zərər görür və münasibətlər pozulur. Eyni zamanda dinlər arası tolerantlığa böyük bir zərbə vurur və əqidəvi dözümlülük məsələsinə kölgə salır, milli və dini ayrıseçkiliyin yaranmasına səbəb olur və nəticə etibatı ilə insanlar arasında humanizm aradan gedir.

- Sizin fikrinizcə, dünyada islamofobiyanın qarşsını almaq üçün nə kimi çarə yolları tapmaq olar və bu problemi necə həll etmək mümkündür?

- Biz düşünürük ki, bu məsələnin həlli üçün səmimi yanaşma və xoş niyyət sərgilənməlidir. Əgər məsələnin həlli üçün xoş bir niyyət olmazsa, onun çarəsi düşünülməyəcək. İşin içində mənfur və pis niyyət varsa, bunun həllinə nə qədər çalışılsa da bir şeyə nail olmaq çətindir. Və təəssüflər olsun ki, biz hələ də Qərb ölkələrində bu məsələnin həlli üçün xoş bir niyyəti görmürük. Məsələn, peyğəmbərimiz (s) təhqir edildiyi zaman (qərb dövlətləri və ölkələrindən) etiraz səsləri eşitmirik. Amma həmin təhqir edən kəsə nəsə bir şey olduqda isə o zaman bütü dünya müsəlmanların əleyhinə əlbir olurlar.
Necə ki, 2015-ci ildə Charlie Hebdo üçün bunu etdilər və Charli-Ebdonun yanındayıq dedilər. Halbuki peyğəmbərimiz təhqir edildiyi zaman və bir dinə qarşı hörmətsizlik olunduğu zaman "hamımız müsəlmanların yanındayıq" deyən olmadı. Bu onu göstərir ki, nə qədər dünyada ikili standartlar var, bu məsələnin həlli üçün bir şey gözləmək çox absurddur.

Düşünürəm ki, islamofobiyanın qarşısının almaq üçün çarə yollarından biri də insanları maarifləndirməkdir. Əgər insanlar İslam, Peyğəmbər (s) və məsumlarımız haqqında doğru maarifləndirilərsə, o zaman insanların arasında islamofobiyanı aradan aparmaq olar.

- Bəzi qərb ölkələrinin rəsmiləri İslami müqəddəsləri "söz azadlığı" çərçivəsində təhqir edirlər. Bir haldakı bu məsələ bəzi hallarda xoşagəlməz hadisələrin baş verməsi ilə nəticələnir. Sizin bu barədə fikriniz nədir?

- Ümumiyyətlə bir söz deyim ki, söz azadlığının da çərçivəsi olmalıdır. Bir insanın azadlığı başqa bir insanın azadlıq hüquqarını pozmamalıdır. Bir insanın söz azadlığı digərlərinin azadlığına zərər vuracaq yerə qədərdir. Əks halda söz azadlığının çərçivəsi itir.
Burada insanlara vurulan fiziki zərbə deyil, mənəvi zərbədən söhbət gedir.

Bu gün kim deyə bilər ki, kimsə söz azadlığından istifadə edib başqalarına fiziki, maddi və mənəvi zərbə vura bilər, buna kimin haqqı çatır?
Bu gün əgər müsəlmanların müqəddəs şəxsiyyəti həzrət Məhəmməd (s) təhqir edilirsə, bu müsəlmanlara vurulan mənəvi zərbə deyilmi?! Belə olan halda burada hansı söz azadlığından danışıla bilər? İnsanların hislərinə toxunmaq və onların müqəddəs hislərini əzmək onlara vurulan mənəvi zərbə deyilmi?
Bu kimi məsələlərdə diqqətli olmaq lazımdır. Belə bir deyim də var: "Söymə ki, söyülməyəsən, döyülməyəsən" və ya "od olmayan yerdən tüstü çıxmaz". Əgər hər hansı xoşagəlməz bir hadisə baş verirsə, mütləq bunun bir səbəbi və başlanğıc nöqtəsi vardır. Bu gün qərb dövlətləri başa düşməlidirlər ki, (İslam və müsəlmanlara qarşı) etdikləri bu hərəkətlər və yol verilən təhqirlər yaxşı nəticələrlə sonlanmadı. Buna görə də qərar qəbul edilməlidir ki, söz azadlığı altında insanlara mənəvi zərbə vurulmasın və bu mövzuda insanların müqəddəs sərhədləri qorunsun və bu sərhədlər keçilməsin. Çünki bu sərhədləri aşmaq insanların mənəvi hüquqlarına təcavüz etməkdir.

- Qərb ölkələrində baş verməkdə olan islamofobiya problemi ilə mübarizədə və müsəlman azlıqların hüquqları və təhlükəsizliklərinin qorunmasında müsəlman ölkələrinin vəzifəsi nədir?

- Əlbəttə bu mövzuda İslam ölkələrinin üzərinə böyük məsuliyyətlər düşür və biz bunu unutmamalıyıq ki, bəzən islamofoblara müsəlmanların özü və ya özünü müsəlman adlandıran ekstremist və təkfirçi qruplaşmaların bəzi addımları bəhanə verir. Bu məsələni də biz qəbul etməliyik. Mən düşünürəm ki, bunun qarşısını almaq üçün üç əsas çarə yoluna ehtiyac var:
İlk növbədə müsəlmanların həqiqi və səmimi bir həmrəylik və vəhdətə ehtiyacları var. Bunun üçün təkcə konfransların keçirilməsi və yazı üzərində olan vəhdətlər kifayət etmir. Əgər müsəlmanlar belə bir vəhdətə çatarlarsa, o zaman islamofobiyanınn qarşını almaq üçün nəyəsə nail olmaq olar.

İkinci isə müsəlmanlar öz aralarında olan ekstremist və təkfirçi qruplaşma və firqələri ilk əvvəl özləri qınamalı və onları özlərindən kənarlaşdırmalıdırlar. Gərək bütün İslam və müsəlman ölkələri təkfirçilərə qarşı tədbir görsünlər. İŞİD kimi təhlükəli terror qruplaşmalarını bütün müsəlman ölkələri məhkum etməli, qınamalı və dışlamalıdrılar ki, dünyada müsəlmanların doğrudan da terrorçuları özlərindən hesab etmədiklərini görsün. Dünya anlasın ki, müsəlmanlar terrorçu radikalları və təkfirçiləri özlərindən hesab etmirlərsə, deməli "islamofobiya" deyil, "radikalofobiya" və ya “ekstrmizimfobiya” cərəyanı yaratmaq lazımdır.
Üçüncü məsələ isə müsəlman ölkələrinin islamofobiyaya qarşı konkret qərar qəbul etməsindən asılıdır. Məsələn, əgər hansısa bir qərb ölkəsində müsəlmanların hüquqları pozulursa və ya İslam və müsəlmanların müqəddəsləri təhqir edilirsə, müsəlmanları qarşı qanun qəbul olunursa və İslam peyğəmbərini (s) hörmətdən salmaq istəyənlərin işinə qanunilik donu geyindirilirsə, burada müsəlman ölkələri təkcə bəyanat yayıb qınamaqla kifayətlənməməlidirlər və onların etdiklərinin qarşısını almağa çalışmalıdırlar. Onlara əllərində olan imkanlar vasitəsi ilə, məsələn iqtisadi sanksiya və ya siyasi əlaqələrin dondurulması kimi vasitələr ilə təzyiq göstərməlidirlər. Mən elə başa düşürəm ki, bu kimi yollarla onlara praktiki olaraq və əməli şəkildə reaksiya verilməlidir.

Mən son olaraq İslam dünyasına həqiqi həmrəylik arzu edirəm. Bu həmrəyliyə doğurdan da böyük ehtiyac var. Əgər bu gün İslam dünyasında və yaxın şərqdə olan hadisələrə nəzər salsaq, görərik ki, bu hadisələrin əsas amili vəhdətin olmamasıdır. Əlbəttə demirəm ki, bu hadisələrdə və müsəlmanların bir biri ilə savaşmasında yad qüvvələrin təsiri yoxdur, əlbəttə ki var. Amma bir şey var ki, əgər İslam dünyası və müsəlmanlar həmrəy olsaydılar və aralarında vəhdət yaratsaydılar, bir müsəlman ölkəsinə bir şey olduğu zaman digərləri sakit və səssiz qalmasaydılar, o zaman çox şeylərə nail olmaq olardı və müsəlmanlar vahid güc olduğu təqdirdə onların dini və vətəni toxunulmaz qalardı.
İran regionda baş verən siyasi prosesləri anlamağa çalışırAvrasiya.net siyasi ekspert Vüqar Zifəroğlunun Axar.az-a müsahibəsini təqdim edir:

- İran xarici işlər naziri Məhəmməd Cavad Zərif Azərbaycan, Rusiya, Ermənistan, Gürcüstan və Türkiyəyə növbəti səfər edib. Bu səfərlərdə əsas məqsəd nədir?

- İran regionda baş verən siyasi prosesləri anlamağa çalışır. 44 günlük müharibə regionda yeni reallıqlar yaratdı. Qalib Azərbaycan, məğlub Ermənistan var. İran müharibə zamanı prosesi izləməklə kifayətləndi. İndi isə fərqli bir situasiya, fərqli reallıqlar mövcuddur. Rəsmi Tehran bu situasiyada necə davranacağını, bundan sonra prosesin necə inkişaf edəcəyini yəqinləşdirə bilməyib. Əsas qayğısı isə kənarda qalmamaqdır. Çünki hazırda regionda geniş imkanlar - ciddi iqtisadi potensial, gəlir mənbələri var. Bu mənada Zərif yeni reallıqlar fonunda region ölkələrinin baxışını, düşüncəsini öyrənmək üçün ardıcıl səfərlər edir. Nəticə etibarilə İran Zərifin regiona səfəri nəticəsində ölkələrin maraqlarını, görüşünü müəyyən edib, buna görə xarici siyasətini formalaşdıracaq.

İran xüsusilə regionun iqtisadi perspektivini və bura Qərb ölkələrinin artan marağını yaxşı bilir. Bu mənada İranın da Azərbaycan və onun yaratdığı yeni reallıqlardan doğan iqtisadi fürsətlərdən bəhrələnmək istəyi normaldır.

- Sizcə, İran Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın Bakıda səsləndirdiyi altıtərəfli əməkdaşlıq formatında maraqlıdır?
[/b]
- Düşünürəm, maraqlıdır. Biz bunu Zərifin son açıqlamalarından da görə bilərik. Həqiqətən də Türkiyənin təklif etdiyi əməkdaşlıq formatının alternativi yoxdur. Bu, region ölkələri üçün də faydalı və qarşılıqlı maraqları təmin edir. Eyni zamanda, regionun inkişafı baxımından ciddi perspektivlər yaradır.

Formatla bağlı narahatlıq doğuran tək şey iştirak edəcək ölkələrin nə dərəcədə səmimi olmasıdır. Misal üçün, Ermənistanın qeyd etdiyimiz formatla bağlı düşüncələri, yanaşması qeyri-müəyyəndir. Xüsusilə də ölkədə güclənən revanşist hisslər, erməni rəsmilərinin Xankəndiyə səfərləri destruktiv yanaşmanın bariz örnəyidir. Digər tərəfdən, rus sülhməramlıları ilə bağlı məsələdə mübahisəli məqamlar var. Bu və digər məsələləri nəzərə alsaq, formatın həqiqətən də məhsuldar və region üçün uğurlu olması üçün ölkələrin daha konstruktiv yanaşma sərgiləyib səmimi davranması lazımdır.

[b]- Bu gün İranda bir qrup siyasi düşünür ki, Azərbaycan Qarabağ münaqişəsini bitirdi, istiqamətini İrana çevirəcək...

- Bu, tamamilə yanlış bir yanaşma və təsəvvürdür. Azərbaycan heç bir ölkənin beynəlxalq hüquqla tanınan ərazilərinə iddia etmir.

Bəli, hazırda İranın şimal əyalətlərində 35 milyondan artıq Azərbaycan türkü yaşayır. Lakin bu o demək deyil ki, Azərbaycan İrana ərazi iddiası ilə çıxış edəcək. Rəsmi Bakının əksinə, bu gün qonşumuz olan bəzi ölkələr açıqca bizə qarşı ərazi iddiası səsləndirir. Məsələn, İranda bəzi siyasi şəxslər Azərbaycanı “İranın şimal əyaləti” adlandırır. Yəni yaxşı olardı ki, İran şimal qonşusundan narahat olmaqdansa, daxilindəki bu cür avantüristlərin sərsəm bəyanatlarını susdursun. Azərbaycanın heç bir ölkənin ərazisində gözü yoxdur. Qonşu ölkələr də bunu belə qəbul edib, real yanaşma sərgiləyib, əməkdaşlıq perspektivləri üzərində işləməli və gələcəyə baxmalıdırlar.
"Rusiya sülhməramlıları öz missiyasına uyğun fəaliyyət göstərmir"Vətən Müharibəsi Ordumuzun zəfəri ilə başa çatsa da, diplomatik korpus sülhməramlılarla birgə regionda tam qalibiyyətin əldə olunması istiqamətində işlərini davam edir. Azərbaycan ictimaiyyəti işğaldan sonra rayonlarımızın bərpası ilə paralel olaraq, erməni faşizminin fəasadlarının aradan qaldırılması üçün toparlanır. Bununla yanaşı Qarabağın bəzi ərazilərində sülhməramlıların iştirakı ilə erməni əhalisinin birtərəfli qaydada Qarabağa köçürülməsi və silahlı erməni dəstələrinin tərksilah ediməməsi, eləcə də Azərbaycan sərhədlərinin pozulması ciddi narahatlıq doğurur. Bir sözlə, regionun geosiyasi mənzərəsi özünün gərginliyi ilə diqqət çəkməkdədir.

Bu və ya digər məqamlarla bağlı Versus.az-a müsahibə verən Azərbaycan Liberal Demokrat Partiyasının (ALDP) sədri Fuad Əliyev maraqlı məqamlara toxunub.

- Fuad bəy, 44 günlük Vətən Müharibəsindən sonra sülhməramlıların ərazilərimizdə narazılıq doğuran fəaliyyəti fonunda regionun mövcud durumunu necə dəyərləndirərdiz, hans addımlar atılmalıdır?

- Hesab edirəm ki, son vaxtlar Rusiya sülhməramlıları öz missiyasına uyğun fəaliyyət göstərmir. Halbu ki, dövlət başçımız ötən ilin sonunda və bu ilin əvvəllərində etdiyi çıxışlarında bildirmişdi ki, Ermənistan ərazisindən Azərbaycana icazəsiz edilən səfərlərin qarşısı alınacaq. Bu, həm də regionda özbaşına hərəkət edən missiyaya bir xəbərdarlıq idi. Buna baxmayaraq sülhməramlıların özlərinə aid olmayan işlərlə məşğul olması faktı bu gün də davam edir. Hansı ki, bundan qabaq ermənilər məlum 9 bəndlik bəyannamənin müddüəlarını pozmuşdular, indi də bu cür pozuculuğu sülhməramlılar edir. Azərbaycan isə öz tərəfindən öhdəsinə düşənləri yerinə yetirir və imzasına sadiqdir. Fikrimcə, cəmiyyət olaraq - siyasi təşkilatlar, vətndaşlar, QHT-lər, mətbuat bu kimi hallara qarşı öz etirazını bildirməlidir. Xatırlayırsızsa, bundan qabaq Rusiyanın Qarabağla bağlı hazırladığı yanlış xəritə məsələsinə görə cəmiyyətimiz ayağa qalxdı və 2 gün keçməmiş Rusiya Müdafiə Nazirliyi xəritəni dəyişdirərək əvvəlki düzgün formasına qaytardı. Bundan əlavə, bu məsələdə Azərbaycanın cavabdeh qurumları, Dövlət Təhlükəsizlik Xidməti, sərhəd qoşunları, daxili qoşunlar, eləcə də, Xarici İşlər Nazirliyi Rusiyaya bəyanatlar verməklə sülhməramlıları bəyanatın müddüəlarına əsasən hərərkət etməyə dəvət etməlidir. Dövlət strukturları belə hallara qarşı öz reaksiyasını verməlidir.

- Sülhməramlıların Laçın istiqamətində nəzarət etdiyi Azərbaycan sərhədlərini ermənilərin gediş-gəlişi üçün açıq saxlaması, Ermənistan rəsmilərinin Qarabağa səfərləri ölkə ictimaiyyəti tərəfindən etirazla qarşılansa da, hələ ki, buna məhəl qoyulmur. Necə hesab edirsiz, belə bir şəraitdə sülhməramlıların Qarabağda təlimlər keçməsi nəyə hesablanır?

- Sülhməramlıların keçirdiyi təlimlər anlaşılan olmasa da, ola bilər ki, özlərinə aid olan bir hazırlıq keçirlər. Amma mətbuatda belə bir məlumat getmişdi ki, Prezident Admnistrasiyasının Xarici siyasət məsələləri şöbəsinin müdiri Hikmət Hacıyev Rusiyanın “teleqraf” agentliyinə müsahibəsində bildirib ki, –Rusiya sülhməramlılarının Dağlıq Qarabağda fəaliyyətindən razıyıq. Dövlət rəsmisinin hazırki mərhələdə belə bir ifadə işlətməsi məncə düzgün deyil və həqiqətən də narahatlıq doğurucu hisslər yaradır. Biz sülhməramlıların fəaliyyətindən necə razı qala bilərik ki, Azərbaycanın icazəsi olmadan Ermənistan rəsmiləri Qarabağa gəlib orda separatçılarla görüşürlər. Necə razı ola bilərik ki, sülhməramlılar Qarabağa birtərəfli qaydada köçürmələr həyata keçirir. Eləcə də niyə Azərbaycan vətəndaşlarına şərait yaratmırlar ki, Xankəndiyə və digər ərazilərə köçsünlər. Düzdür, cəmiyyət olaraq buna reaksiya verilir, amma dövlət strukturları buna lazımı reaksiya vermir. Düşünürəm ki, Müdafiə Nazirliyi, Xarici İşlər Nazirliyi, Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsi bu kimi hallara ciddi reaksiya verməlidir. Və Ermənistandan Qarabağa edilən o rəsmi səfərlərin qarşısı alınmalıdır.

- Məlumdur ki, regionun Qarabağ siyasətində Türkiyə də var. Və bəllidir ki, Türkiyə Qarabağda Nəzarət Mərkəzində yer alıb. Türkiyə nəzarət missiyasının regionda öz yerini tutmasında baş verən gecikmələr nə ilə bağlı idi?

- Türkiyə əsgərlərinin Qarabağa gəlişinin gecikməsi ilə bağlı müəyyən rəsmi açılamalar verilib. Türkiyə hərbçiləri özləri də qeyd etdi ki, Mərkəzin yerləşəcəyi Ağdam ərazisində mərkəzin yerləşməsi üçün bina tikilir. Türkiyə bizə qardaş bir ölkədir. Türkiyə 44 günlük müharibədə, ümumiyyətlə Qarabağ məsələsində həmişə bizə maksimal dərəcədə mənəvi dəstək verdi. Amma Türkiyə nə etsin ki, bu bizim daxili işimizdir. Təbii ki, qardaş ölkə açıq şəkildə bu məsələyə reaksiya verə bilməz. Buna baxmayaraq, hər zaman qeyd ediblər ki, Azərbaycan hansı yolu seçərsə, onu dəstəkləyəcəklər. Onlar bu prosesdə bizim yerimizə bəyanatlar verə bilməzlər. Ona görə hər şey bizim rəsmilərimizdən asılıdır. Biz hansı addımı atsaq, Türkiyə bizi dəstəkləyəcək, mən buna inanıram.

- Bir çox siyasi qurumların rəhbərləri, ekspertlər hazırki diplomatik mərhələnin 44 günlük müharibə dövründən də mürəkkəb olduğunu qeyd edərək, sülhməramlılarla bağlı məsələyə aqressiyallı yanaşmanı düzgün hesab etmirlər. Bəzi siyasətçilər isə hesab edir ki, belə davam edərsə, vəziyyət bizi 3-cü Milli İstiqlaliyyət Hərəkatına daşıya bilər. Bu barədə nə söyləyərdiz?

- 3-cü Qarabağ savaşı üçün əsas olmalıdır. Ermənilər dekabrın 1-ə qədər Azərbaycanda olan ordusunu çıxartdı. Orda qalanlar Ermənistan ordusunun Paşinyanın qərarı ilə razı olmayan tör-töküntüləridir ki, artıq o qüvvələr terrorçu olaraq məhv ediləcək, ya da tərksilah edilib öz ölkələrinə təhvil veriləcəklər. Azərbaycan tərəfi öz öhdəsinə düşən nə lazımdırsa onu edir və hər dəfə Ermənistana 100-ə yaxan terrorçu meyiti verilir. Amma təbii ki, bütün bunlar hamısı naharatçılıq hissləri yaratsa da, işğaldan azad olunan ərazilərdə olan terrorçulara qarşı bir böyük hərəkatın keçirilməsi lazım olmayacaq. Ordumuza çox inanıram. Onlar terrorçulara qarşı hansı addım lazımdırsa atacaqlar. Qardaş Türkiyədə illərdir terrorçulara qarşı mübarizə aparılır. Amma bu o demək deyil ki, bunun üçün istiqlaliyyət hərəkatı olmalıydı. Burda söhbət üç dövlətin imzaladığı bəyanata Rusiya sülhməramlıların düzgün əməl etməsindən gedir. Rusiya dekabrın 1-ə qədər 3 rayonun boşaldılması ilə bağlı öz işini düzgün yerinə yetirdi. Amma yanvar ayından başlayaraq pozuculuq işlərlə məşğuldur. Bütün bunlara baxmayaraq, Paşinyan hakimiyyətdə qalacaq və axıra qədər bəyanatda nə yazılıb hamısı həyata keçəcək. Türkiyə nümayəndələri də fəaliyyətə başlayacaq. 2-3 il ərzində Azərbaycan əhalisi öz yerinə qayıdandan sonra Rusiya sülhməramlılrı regionu tərk edəcək.

- Fuad bəy, Rusiyada baş verən etiraz aksiyaları hansı prosesin başlanğıcından xəbər verir?

- Rusiyada heç bir proses baş vermir. Mən Medvedyevin prezidentliyi dövründə bir neçə dəfə Moskvada olmuşam və bunların müxalifətinin təşkil etdiyi 100-200 minlik mitinqlərində iştirak etmişəm. Sonra məlum oldu ki, Rutin-Medvedyev tondemi bu mitinqləri düşünülmüş şəkildə təşkil edib, prosesə dəstək verirdi ki, mitinqlər möhtəşəm olsun. Kimlər ki, hakimiyyətin dəyişəcəyinə inanmışdılar və keçmişdilər müxalifətə, onların hamısı işdən çıxarılmışdı, bir qismi isə xaricə qaçdılar. Navalin isə müxalifət deyil. Müxalifət kimi elə bir gücə malik deyil. Onun arxasında qərb qüvvələri durub. Hansı ki, o qüvvələr vaxtilə Azərbaycanda da çevrilişlər etməyə cəhd ediblər. Belarusiyada baş verən son hadisələrdə müxalifət lideri kimi bir xanımı - Svetlana Tixanovskayanı qabağa verdilər. Sonra o Latviyaya qaçdı, indi də Almaniyada yaşadığı deyilir. İnanmıram ki, Navalin nəsə edə bilsin. Bəli, Rusiyada narazı elektorat minlərlədir, lakin onları birləşdirən müxalifət lideri Navalin deyil.

Qarabağda bu tarixdə yeni müharibə olacaq – Xlopotovdan şokRusiyalı hərbi ekspert Aleksey Xlopotovun Axar.az-a müsahibəsi:

- Azərbaycan Qarabağdakı 44 günlük müharibədən qalib çıxdı və torpaqlarını işğaldan azad etdi. Əsas missiya artıq başa çatıbsa, eyni həcmdə silah almağa və ordunu gücləndirməyə davam etmək lazımdırmı?

- Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərini geri qaytarmaq üçün əsas missiyasının başa çatdığına dair ifadələrin yanlış olduğunu düşünürəm. Əslində, problem hələ tam həllini tapmayıb.

Əlbəttə ki, Qarabağdakı erməni separatçılarını “dişlərinə” kimi yenidən silahlandırmaq işə yaramayacaq. Ancaq bu və ya digər şəkildə Ermənistan nəticə çıxarıb və sülhməramlı missiyanın səlahiyyət müddəti ərzində hərbi potensialını bərpa edəcək.

Məğlubiyyətdən dərhal sonra yüksək səslə səslənən revanşist fikirlər bir qədər səngisə də, qalmaqdadır. İrəvanda hakimiyyətə kim gəlir-gəlsin, o, 1990-cı illərdə işğal edilən ərazilərin 2020-ci ildə itirilməsini qəbul etməyəcək.

Beləliklə, artıq Cənubi Qafqazda daha bir müharibə proqramlaşdırılıb və bu, qaçılmazdır. Sözügedən müharibənin həqiqi başlanğıc tarixi müqavilənin 5 illik müddətindən sonra və ya daha erkən ola bilər.

- Prezident Vladimir Putinin münaqişənin həllində iştirakı bir çox mütəxəssisin fikrincə, Rusiyanın mövqeyini gücləndirib. Və ABŞ arxa planda qalıb. Baydenin hakimiyyətə gəlməsi ilə nə dəyişəcək?

- Rusiyanın mövqeyinin güclənməsi real faktlardan daha çox, görüntü xarakterlidir. Gələcəkdə Rusiyanın təsiri azalmağa davam edəcək. Ermənilər bundan mütləq istifadə edərək, Rusiyadan silah tələb edəcək.

ABŞ-a gəlincə, Trampın seçkiqabağı təlaşı və ümumiyyətlə, təmkinli siyasəti Birləşmiş Ştatların vəziyyətə müdaxilə etməməsini təmin etdi. Sadəcə olaraq, ABŞ Ermənistan və Azərbaycanın hayında deyildi.

İndi demokrat Bayden və ya onun demokratik “varisi” dövründə ABŞ-ın Qafqaz bölgəsindəki təsirinin güclənəcəyini təxmin etmək mümkündür. Eyni zamanda “erməni kartı”nın oynanılması da istisna deyil.

İsrail, Türkiyə, Azərbaycan və Pakistanın Böyük Britaniya ilə ortaq maraqlarının birləşdirilməsi yeni ABŞ rəhbərliyi tərəfindən güclü birlik kimi qəbul edilə bilər. Bu vəziyyətdə onu zəiflətmək üçün təbii istək yaranacaq. Azərbaycan “mərkəzi halqa”dır və bu halqanı sıradan çıxararaq, bütün konfiqurasiyanı dağıtmaq mümkündür. Buna görə də yaxın dövrdə ABŞ-ın Ermənistana hərbi və siyasi yardımı tamamilə realdır.

- Yəni “hərbi inşaat” davam etməlidir?

- Azərbaycan öz qələbəsi ilə sübut etdi ki, diplomatik institutlar artıq fəaliyyət göstərmir. Problemlər getdikcə hərbi gücün köməyi ilə həll olunmağa başlayır. Mənzərə ürəkaçan olmasa da, bu belədir. Bəs bu cür şəraitdə hərbi inkişafdan necə vaz keçmək olar?

Paradoks budur ki, Ermənistanı məğlub edən Azərbaycan hazırda daha ciddi xərclər çəkmək məcburiyyətində qalır. Rəsmi Bakının əsas vəzifəsi infrastrukturun bərpası və azad edilmiş ərazilərin abadlaşdırılmasıdır. Çox bahalıdır, lakin ən azından müsbət sivilizasiyalı missiyanı açıq şəkildə nümayiş etdirmək vacibdir. Digər tərəfdən, Qarabağdakı hərbi hücumun dayandırılması və atəşkəs razılaşmasının imzalanması böyük ölçüdə məcburi bir tədbir idi. İntensiv hərbi kampaniya zamanı tərəflərin resursları tükənmə həddində idi. İndi onları ən azından bərpa etmək lazımdır, çoxaltmaq isə daha yaxşı olardı.

Yenə də təkrar edirəm, müasir dünyada yalnız güclülərlə hesablaşırlar. Beləliklə, Azərbaycan ikiqat yükə - milli iqtisadiyyatın və hərbi potensialın bərpasına tab gətirməli olacaq.

- Sizcə, hansı xüsusi silah növlərinə üstünlük verilməlidir?

- Təəssüf ki, ən müasir nümunələr olsa belə, fərdi nümunələrin alınması vazkeçilməzdir. Texnologiyalar və nou-hau əldə etmək, öz milli hərbi-sənaye kompleksini inkişaf etdirmək lazımdır. Azərbaycan hökuməti neçə ildir ki, bu istiqamətdə səy göstərir. Uğurlar var, lakin bunlar hələ də kifayət deyil.

Hazırda Azərbaycan özünün atıcı silah istehsalına və döyüş sursatlarının bir hissəsinə sahibdir. Bununla birlikdə, ölkə hələ bütün çeşidləri istehsal etmir. Xüsusilə artilleriya və aviasiya çeşidləri. Tamamilə yüksək texnoloji sistemlərin və silah sistemlərinin istehsalı yoxdur. Eynilə də pilotsuz təyyarələrin və zirehli maşınların istehsalı ilə öyünmək olmaz. Ancaq rəhbərliyin lazımi diqqəti və səyləri ilə Azərbaycan bir çox istiqamətlərdə özünü təmin edə bilər.

Üstəlik, silah ixracının təşkili ordunun döyüş qabiliyyətini bərpa etmək baxımından dövlət büdcəsindəki yükü azaltmaq üçün həqiqi bir yoldur. Təbii ki, effektivliyini sübut etmiş silah sistemlərinin inkişafı və istehsalına sərmayə qoyulmalıdır. Xüsusilə, pilotsuz təyyarələrdən bəhs etmək olar.

Məsələn, texnologiyalarını Azərbaycana köçürməyə, ölkə üçün yeni bir sənayenin qurulmasında və inkişafında kömək etməyə hazır olan bu cür sistemlərin istehsalçısını tanıyıram. Üstəlik, rəsmi Bakı üçün çox əlverişli şərtlərlə razılığa gəlmək olar. Söhbət ikili təyinatlı helikopterlərin və ağır helikopter tipli PUA istehsalından gedir.

Lazım gələrsə, nanomateriallara əsaslanan ultramodern gülləkeçirməz zireh də tədarük edilə bilər. Müvafiq olaraq, Azərbaycan həm daxili istehlak, həm də ixrac üçün mülki, ümumi təyinatlı, patrul, polis, kəşfiyyat və hücum helikopterləri, hava müdafiəsi, tank əleyhinə və hətta gəmi və ya sualtı qayıq əleyhinə PUA istehsal edə, həm də Türkiyə, Pakistan, İranın PUA-ları üçün mühərriklər göndərə bilər. Perspektiv çox genişdir.

Əgər maraqlıdırsa, kimlə və harada əlaqə quracağınızı deyə bilərəm. Üstəlik, ötən ilin noyabrından etibarən Rusiya Müdafiə Nazirliyi bu istiqamətdə və Rusiya mətbuatının dediyi kimi, yalnız Qarabağdakı müharibə təcrübəsinin təsiri altında inkişaf işləri başlatdı. Və bu yalnız bir istiqamətdir. Biz həm də artilleriya, zirehli texnika, rabitə, sursat modernləşdirilməsindən danışa bilərik. Bu yolu izləmək lazımdır. Bəli, xaricdən silah alışı tez bir zamanda həyata keçirilə bilər, amma bu, kritik bir anda tələb olunan çox böyük vəsaitdir.
Təhsil jurnalisti:"Yaxşı müəllim sorağıyla ən ucqar dağ kəndinə də getmişəm"“Bu gün dünyanın təhsil sferasında apardığım araşdırmaların təməlində Azərbaycan məktəbindən, Azərbaycan müəlliminin fəaliyyətindən əldə etdiyim təcrübə dayanır.”

Bu sözlər müsahibimiz, təhsil sahəsi üzrə tədqiqatçı-jurnalist Böyükağa Mikayıllıya aiddir. Jurnalist dünyanın aparıcı ali təhsil müəssisələri, məşhur müəllif məktəbləri, yaradıcılıq akademiyaları, təhsil sistemləri, qlobal təhsil layihələri, məktəbəqədər təhsil müəssisələri ilə bağlı bir çox tədqiqatların müəllifidir. Bu tədqiqatların nəticəsi olaraq “Dünyanın təhsil mənzərəsi” adlı kitabı nəşrə hazırlanır. Jurnalistin 1200-dən artıq məqaləsi, “Azərbaycanın təbiət abidələri” (Azərbaycan, ingilis, rus dillərində), “İşıq”, “Yaradıcılıq axtarışları”, “Müasir dərs, yeni yanaşmalar”, “Bir ömrün simfoniyası”, “Bir səma altında” (Azərbaycan, rus, Ukrayna dillərində), “Dünyanın Kıbrısı, Kıbrısın dünyası” (Azərbaycan, ingilis, türk dillərində), “Yanuş Korçak: Dahi pedaqoqlar silsiləsindən” (Azərbaycan, ingilis, rus dillərində) kitabları çap olunub. Məqalələri xarici ölkələrin elmi, ədəbi jurnallarında dərc edilib. B.Mikayıllı təhsil sahəsində bir sıra beynəlxalq və respublika miqyaslı layihənin ideya müəllifi və koordinatorudur. O, Azərbaycanın ilk elmi jurnal platforması olan informa.az (Master Journal List - Online Journal Broswer & databases of Azerbaijan, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası ilə birlikdə) portalının baş əlaqələndiricisidir. Elə müsahibəmiz zamanı bu mövzularla bağlı bir çox məsələlərə aydınlıq gətirib.

AzEdu.az jurnalist, araşdırmaçı Böyükağa Mikayıllı ilə müsahibəni təqdim edir.

Əvvəlcə gəlin müsahibimizi tanıyaq:


Böyükağa Mikayıllı 25 May 1972-ci ildə Neftçala rayonunun Xıllı qəsəbəsində anadan olub. Ukrayna Çap Akademiyasının Beynəlxalq jurnalistika, Nəşriyyat və Redaktə işi fakültəsini bitirib. Ailəlidir və iki qızı var. B.Mikayıllı 2000-ci ildən pedaqoji mətbuat sahəsindədir. “Azərbaycan müəllimi” qəzetində müxbir, 16 il Respublika Təhsil Şurasının orqanı “Təhsil və zaman” qəzetinin redaktoru vəzifəsində çalışıb. “Azərbaycan məktəbi” jurnalının şöbə redaktoru olub. Hal-hazırda Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin elmi-metotik nəşri “Məktəbəqədər və ibtidai təhsil” jurnalının məsul katibidir.

27 ildir ki, mətbuatdasınız. Əvvəla istərdim ki, jurnalistikaya, xüsusi ilə də təhsil jurnalistikasına gəlişiniz barədə danışasınız...

Jurnalistika sahəsində 1993-cü ildən, konkret təhsil jurnalistikasında isə 2000-ci ildən fəaliyyət göstərirəm. Həmin ilin yanvarından “Azərbaycan müəllimi” qəzetində müxbir kimi çalışmağa başlamışam. Pedaqoji sahə ilə bağlı ilk yazılarım da bu qəzetin səhifələrində dərc olunub. 2002-ci ildə Respublika Təhsil Şurasının orqanı “Təhsil və zaman” qəzeti fəaliyyətə başladı. Qeyd edim ki, bu qəzetin yaradılmasında mən də iştirak etmişəm. Elə həmin ildən 2018-ci ilə kimi bu qəzetin redaktoru, eyni zamanda Respublika Təhsl Şurasının ictimaiyyətlə əlaqələr şöbəsinin rəhbəri və Şuranın katibi kimi çalışdım. 2013-cü ildə Respublika Təhsil Şurası İdarə Heyətinin üzvü seçildim.

“Qabaqcıl müəllimlərin iş təcrübəsinin öyrənilməsi üçün Azərbaycanın ən ucqar bölgələrinə qədər gedib çıxmışıq.”

Böyükağa müəllim, təhsil sahəsində yazılarınızda daha çox hansı problemlərə toxunmusunuz?

Hansı problem daha çox aktual olubsa, o problemlərə toxunmağa çalışmışam. Xüsusilə “Qabaqcıl pedaqoji təcrübənin öyrənilməsi və yayılması” rubrikası altında dərc olunan yazılarımı qeyd etmək istərdim. Bu rubrika altında respubikamızın demək olar ki, bütün bölgələrindən olan 200 nəfərdən artıq müəllimin iş təcrübəsini öyrənib “Təhsil və zaman” qəzetində respublikaya yaymışam. Bu işin əhəmiyyəti onda idi ki, ölkənin pedaqoji ictimaiyyəti ən yaxşı müəllimi tanıyır və müəllimlər onun qabaqcıl təcrübəsindən bəhrələnmək imkanı əldə edirdilər. Digər bir əhəmiyyətli cəhət bundan ibarət idi ki, müəllimələrdə daha yaxşı işləməyə stimul yaranırdı. Sonralar müəllimlərin qabaqcıl pedaqoji təcrübəsindən bəhs edən “Yaradıcılıq axtarışları” və “Müasir dərs, yeni yanaşmalar” adlı kitabların çap olundu. Bu kitablar qabaqcıl müəllimlərin iş təcrübəsinin öyrənilməsi ilə bağlıdır və bu iş təcrübəsinin öyrənilməsi üçün biz Azərbaycanın ən ucqar bölgələrinə qədər gedib çıxmışıq. Bu kitabları mən müəllimlərlə birgə işimizin nəticəsi hesab edirəm. Ona görə də birinci kitabın üz qabığında təcrübəsini öyrəndiyim bütün müəllimlərin adını qeyd etmişəm. İş təcrübəsinin öyrənilməsi uzun müddət tələb edir, bəzən bir müəllimin iş təcrübəsini öyrənmək həftələrlə vaxt aparırdı. Günlərlə müəllimin dərslərini izləyirdik, eyni zamanda o müəllimin ictimai nüfuzunu, cəmiyyətdəki mövqeyini müəyyənləşdirirdik, ailəsi və yaşam tərzi ilə tanış olurduq. Bu proseslərdən sonra artıq biz o müəllimin fəaliyyəti öyrənərək “Təhsil və zaman” qəzetində təqdim edir, qabaqcıl müəllimlərin, məktəbəqədər təhsil işçilərinin forumlarında, Azərbaycanda və xaricdə keçirilən beynəlxalq təcrübə mübadilələrində müzakirəyə çıxarırdıq. Harada bir yaxşı müəllim sorağı almışamsa, ucqar bir dağ kəndində də olsa, ora getməyə tələsmişəm. Əgər məqaləm maraqlı alınıbsa, demək ki, müəllim yaxşı dərs keçib, müəllim istedadlıdır. Belə müəllimlərin dərsindən hiss etdiklərimi, duyduqlarımı ürəyimə yazmışam. Mən bu dərslərə 45 dəqiqəlik bir fiziki zaman kimi deyil, müəllim və şagirdlərin ömür yaşantılarının təkrarsız, bənzərsiz bir parçası kimi baxmışam. Bu dərslərdə özümü şagirdlərdən biri kimi hiss etmişəm.

Diqqət yetirdiyim problemlərdən biri də köçkün məktəbləri ilə bağlı olub. Qəzet yaranandan “Şuşa məktəbləri məcburi köçkünlük illərində”, “Kəlbəcər məktəbləri məcburi köçkünlük illərində” və s. rubrikalar altında qaçqın, köçkün məktəblərinin problemlərini araşdırmışam. 2000-ci illərin əvvəllərində köçkün məktəbləri olduqca şəraitsiz binalarda, bəzi hallarda isə topraq döşəməli qamış daxmalarda fəaliyyət göstərirdilər. Bu məktəblərin hər birinin problemini öyrənir, eləcə də onların yaxşı işlərini göstərirdik. Bütün bunlarla bərabər təhsildə toxunduğum problemlər arasında Azərbaycanda dərslik, pedaqoji kadr hazırlığı, məktəb tarixi, orta məktəblərin, məktəbəqədər müəssisələrin mövcud durumu, müəllimlərin qayğıları, nailiyyətləri, tənqidi təfəkkürə doğru, Təhsil Akademiyasının yaradılmasının zəruriliyi, müəllimin geyim mədəniyyəti, fəal təlim metodlarının, informasiya-kommunikasiya texnologiyalarının tətbiqi yolları, ixtisasartırma təhsili müasir dövrdə, ermənilərin xalqımıza qarşı törətdikləri soyqırımlar, tariximizin öyrədilməsi, iqtisadi təhsil müasir dövrdə, musiqiçi kadrlar necə hazırlanır?, görkəmli müəllimlərimiz, görkəmli alimlərimiz, pedaqoji fikir tarixi, elm və orta məktəb əməkdaşlığı, elmi-pedaqoji nəşrlərin mövcud durumu, ölkədə kadr hazırlığı sahəsində vəziyyət, dünyanın ölkələrinin təhsil, elmi jurnal təcrübəsi və s. məsələləri də olub. “Döyüşən məktəblər” rubrikasında döyüş bölgəsində yerləşən məktəblərin, müəllimlərin problem və qayğılarını, nailiyyətlərini gündəmə gətirməyə çalışmışam.

Qarabağın təbiət abidələri” adlı kitab hazırlamaq arzum idi...

Böyükağa müəllim, gəlin indi də kitablarınızdan, tədqiqatlarınızdan danışaq. Bildiyimə görə 8 kitab müəllifisiniz. Bəzi kitablarınız xarici dillərə tərcümə olunub...


İlk kitabım “Azərbaycanın təbiət abidələri” adlanır. Bu kitabın ideyasını Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Şurasına layihə kimi tədqim etdim, çox bəyənildi. Azərbaycanın qərb bölgəsində təbiət abidələri ilə bağlı tədqiqatlar aparmağıma vəsait ayırdılar. Ekologiya üzrə mütəxəssislərdən ibarət qrup yaradıb Gəncə, Gədəbəy, Daşkəsən, Şəmkir, Göygöl, Yevlax, Samux, Daşkəsən rayonlarının ərazisində axtarışlar apardıq. Yaşı min illərlə ölçülən ağacları, mağaraları, ümumiyyətlə Azərbaycanın flora və faunasına aid olan bir çox abidələri siyahıya aldıq, onların haqqında geniş məlumat toplayıb 3 dildə, nəfis tərtibatda “Azərbaycanın təbiət abidələri” adlı vəsait hazırladım. 2009-cu ildə çap olunan bu vəsait, əsasən orta məktəblərdə müəllim və şagirdlərə paylandı, maraqla qarşılandı. Tədqiqat qrupumuz elə abidələri aşkara çıxarmışdı ki, onların adı heç kəsə bəlli deyildi. O zaman bu kitabın “Qarabağın təbiət abidələri” adlı davamını çap etmək istəyirdim. Amma məlum səbəblərdən bu, mümkün olmadı. Düşünürəm ki, 30 illik erməni işğalından azad olunan Qarabağımızda bu arzumu reallaşdıra biləcəyəm.

İkinci kitabım “İşıq” adlanır. Sənədli romandır. 5 ilə yazdığım bu kitab 2013-cü ildə çap olunub. Burada Azərbaycan pedaqoji fikir tarixinin, elm və təhsil mühitinin müəyyən bir dövrünü canlandırmağa çalışmışam. Kitabda Azərbaycan pedaqoji fikir tarixinin, elminin, mədəniyyətinin, incəsənətinin inkişafına təkan vermiş görkəmli şəxsiyyətlərin həyat və yaradıcılığı xatirələr, sənədlər əsasında təqdim edilir. “İşığ”ı ərsəyə gətirmək üçün dünyanın görkəmli alimlərinin, çoxsaylı elm, sənət xadimlərinin həyat və yaradıcılığını oxudum, təhlil etdim. Öyrəndiklərimin, əldə etdiyim təcrübənin cəmindən “İşıq” yarandı.

Bəs “Bir səma altında” kitabı? Bu kitabın maraqlı adı var. Kitabın ideyası haqqında nə deyə bilərsiniz?


Bu kitbda mənim Ukrayna təhsili, elmi, mədəniyyəti, tarixi, qədim şəhərlərin arxitekturası, müəllif məktəbləri haqqında yazılarım, Ukraynada iştirak etdiyim Beynəlxalq təcrübə mübadiləsi təlim keyfiyyətini yüksəldən vasitə kimi mövzusunda konfransların nəticələri haqqında məlumatar da yer alıb. Bu məlumatları bu kitabda ona görə dərc etmişəm ki, bunlar müəllimlər, təhsil tədqiqatçıları üçün maraqlıdır. Kitabın ideyasına gəldikdə, onu dünyaya sülh arzularımın ifadəsi adlandırıram. Təsadüfü deyil ki, bu kitab rus və Ukrayna dillərinə tərcümə olundu. Bu kitab Ukraynada fəaliyyət göstərən UNESCO nəzdində Beybəlxalq Ədəbiyyat və Jurnalistika Akademiyasi ilə əməkdaşlığımıza yol açdı. Bu gün bu əməkdaşlıq fəaliyyətimizin əsas istiqamətini təşkil edir. Hələ 2017-ci ildə akademiyanın Azərbaycan nümayəndəliyinin yaradılması haqqında razılığa gəlmişik. Akademiya uşaq və gənclərin mənəvi inkişafı, onların yaradıcılıq potensialının aşkara çıxarılması istiqamətində əsaslı işlər aparır. Ötən 3 il ərzində biz bu yaradıcılıq akademiyası ilə birgə Ukraynada və Azərbaycanda olmaqla 3 beynəlxalq festival təşkil etmişik. Azərbaycanda təşkil etdiyimiz festival “Dünyanın səsini duyaq” adlanırdı. Dünyanın 12 ölkəsindən uşaq və gənclər öz yaradıcılıq işlərini onlayn qaydada müsabiqəyə təqdim etmişdi. Azərbaycanlı uşaq və gənclər də festivalda fəal iştirak etdilər, uğuru nəticələrə imza atdılar. Festivala UNESCO-nun Beynəlxalq Mərkəzi, UNESCO nəzdində Beynəlxalq Ədəbiyyat və Jurnalistika Akademiyası, “Resurs” Gənclərin İnkişafı Mərkəzi İctimai Biriyi, Azərbaycan Xalçaçıları İctimai Birliyi, Qaçqın və Məcburi Köçkün Qadınların İnkifaş Mərkəzi, Educenter Azərbaycan, “Təhsil dünyası” qəzeti təşkilati və informasiya dəstəyi verirdi. Bu festivalı biz Ukraynada da təşkil etdik. Əminliklə deyə bilərəm ki, bu festival uşaq və gənclərin yaradıcılıq potensiallarını meydana çıxarmaq baxımından müstəsna bir platformadır.
Qeyd edim ki, “Bir səma altında” kitabı UNESCO Beynəlxalq Mərkəzinin xüsusi mükafatına layiq görülüb. Bu kitabın adı altında beynəlxalq festival keçirilib. Həmin festivala bizi də dəvət etmişdilər. Biz böyük nümayəndə heyəti ilə festivala qoşulduq, Azərbaycanlı istedadlı şagirdlər festivalda qran-pri mükfatına layiq görüldülər.

Kıbrıs mənə ana vətənim qədər doğmadır.”

Böyükağa müəllim, “Dünyanın Kıbrısı, Kıbrısın dünyası” kitabınız “Bir səma altında” silsiləsindən çap olunub. Mümkünsə Kıbrıs tədqiqatlarınızdan danışardız...


Bu kitabda Akdənizin inci suları ilə əhatələnmiş, Türk dünyasının ayrılmaz parşası olan Kıbrıs adasının tarixindən, adanın ən qədim sakinləri olan türklərin milli-mənəvi dəyərlərindən, adət-ənənələrindən, adanın dünyada tanınan görkəmli şəxsiyyətlərinin həyatından bəhs edirəm. Quzey Kıbrıs Türk Cümhuriyyətinin yaradılması, xüsusilə 1950-ci illərdən sonra adada baş verən siyasi hadisələr, rum millətçilərinin türklərə qarşı törətdikləri soyqırım, Türkiyə Cümhuriyyətinin həyata keçirdiyi Barış hərəkatı, Kıbrıs türklərinin öz haqları uğrunda apardıqları qəhrəmanlıq mübarizəsini apardığım tədqiqatlara, oxuduğum ədəbiyyatlara rəğmən, faktlara istinad edilməklə oxucuma çatdırmağa çalışıram. Barış hərəkatından sonra Quzey Kıbrıs Türk Cümhuriyyətinin həyatında müsbətə doğru baş verən dəyişikliklər, ictimai-siyasi sabitliyin bərpa olunması, ölkənin dinamik inkişaf yoluna qədəm qoyması, xüsusilə təhsil sahəsinin inkişafı, dünyanın qabaqcıl universitetləri ilə rəqabət apara biləcək ali təhsil müəssisələrinin yaradılması adada tədqiqatlarımın əsas hədəfi idi. Quzey Kıbrısı addım-addım gəzmişəm. Kıbrıs türkünün məişətini, həyat tərzini, arzu və istəklərini, inancını, tarixdən bu günə yaradıcılıq imkanlarını, sarsılmaz ruhunu, bu ruhun yaratdığı, miras qoyduğu əzəmətli tarixi abidələri, mədəniyyət incilərini dünya oxucusuna çatdırmaq istəmişəm. Hesab edirəm ki, kitabın Azərbaycan dili ilə yanaşı, ingilis və türk dillərində də çap olunması onun oxucu dairəsinin genişləməsinə yol açacaq. Kıbrıs mənə ana vətənim qədər doğmadır. Bu kitabda bir türk dövləti olan Kıbrısa öz məhəbbətimi ifadə etməyə çalışmışam. İstəmişəm ki, Kıbrısın dünyada tanınmasında, onun haqq səsinin eşidilməsində mənim də bir jurnalist kimi rolum olsun. Lefkoşada rumların türklərə qarşı törətdikləri soyqırımı özündə yaşadan “Barbarlıq muzeyi”ndə hönkürtü ilə ağladım. Bu muzey insanın insana qarşı vəhşiliyinin ən bariz nümunəsidir. İnsan burada insanın törətdiyi əmələ görə utanc hissi keçirir. “Barbarlık muzeyi” haqqında yazarkən ermənilərin xalqımıza qarşı törətdiyi Xocalı soyqırımı ilə paralellər aparmışam. Kıbrısa təhsil təcrübəsini öyrənməyə getmişdim. Amma bu ölkənin zəngin tarixi, zəngin mədəniyyəti, zəngin mənəviyyata malik olan insanları ilə tanış olmağım məni Kıbrısı öyrənməyə sövq etdi. Kıbrısla bağlı araşdırmlarım bu gün də davam edir. Gələcəkdə bu ölkəyə yenə də səfər etməyi, orada yarım qalan işlərimi tamamlamağı düşünürəm. Kıbrıs Akdeniz dəryasında özü də bir dəryadır. Onun dərinliklərinə endkcə qarşına dünyanın ən qiymətli mirvariləri çıxır. Mən inanıram ki, Quzey Kıbrıs Türk Cümhuriyyəti çox uzaq olmayan bir zamanda dünya dövlətləri tərəfindən tanınacaq. Buna bu ölkənin, onun insanlarının mənəvi haqqı var.

Quzey Kıbrıs haqqında kitabınızda türk dünyasının görkəmli şəxsiyyətlərindən də bəhs etmisiniz...

Bəli, o şəxsiyyətlərdən ki, onlar Kıbrısın adını dünyada tanıdıblar, ömürlərini Quzey Kıbrısın azadlıq mübarizəsinə həsr ediblər. Məsələn, kitabda türk dünyasının böyük şairi, yazıçısı Namik Kamal, Quzey Kıbrıs azadlıq hərəkatının liderləri Fazil Kiçik, Rauf Denktaş, iki dəfə Nobel mükafatına təqdim edilmiş, dünyaşöhrətli şair Osman Türkayın həyatını araşdırmışam. Bu şəxsiyyətlərin hər biri keçdikləri şərəfli ömür yolu ilə bütün zamanlar üçün əsl örnəkdir, nümunədirlər.

Bəs yəhudi əsilli polyak pedaqoq Yanuş Korçak haqqında araşdırma aparmaq ideyası haradan yarandı?

Siz bir sıra görkəmli tarixi şəxsiyyətlər haqqında araşdırmalar aparmısız, amma kitabı yalnız Yanuş Korçak haqqında yazmısınız.

Yanuş Korçak haqqında çoxdan məlumatlı idim. Gözləyirdim ki, bir məqam yaransın, araşdırmaya başlayım və bu böyük pedaqoqun qiymətli fikirlərini Azərbaycan oxucusuna çatdırım. Əldə etdiyim ilkin məlumat bu idi ki, Yanuş Korçak haqqında Azərbaycan dilində elmi, yaxud publisistik, bədii əsər yoxdur. “Dünyanın təhsil mənzərəsi” adlı kitabım üçün apardığım tədqiqatlarla əlaqədar, dostum, Respublika Təhsil Şurası İdarə Heyətinin üzvü Samir Mehdizadə ilə birlikdə Polşada olarkən Yanuş Korçak haqqında tədqiqat aparmağa imkan tapdım. Korçakın dünyanın müxtəlif ölkələrindəki tədqiqatçıları ilə əlaqələr yaratdım. Polşadan başlamış Ukrayna, Rusiya, Almaniya, Amerika, Braziliya, İsrail, Argentinaya qədər Yanuş Korçakın tədqiqatçılarını tapdım. Arxivlərdə oldum, xaricdən Korçak tədqiqatçılarından çoxlu ədəbiyyat əldə etdim. Nəhayət ki, Yanuş Korçakın həyatı ilə yanaşı, pedaqoji, bədii əsərlərini, publisistik, tibbi məzmunlu məqalələrini, eləcə də onun 30 il çalışdığı, özünəməxsus təlim-tərbiyə mühiti qurduğu «Yetimlər evi»ni təhlilə cəlb edə, Yanuş Korçakın kimsəsiz uşaqların təhsili, yaşayışı, həyata adaptasiya olunmaları yolunda fədakarlığını qələmə ala bildim. Oxucum əsərdə Yanuş Korçakın uşaqlıq illərindən tutmuş, ömrünün sonuna qədər keçdiyi keşməkişli həyat yolunu izləmək imkanı əldə edir, əsl müəllim, tərbiyəçi, həkim obrazı ilə qarşı-qarşıya dayanır. Yanuş Korçakın iki dünya müharibəsi, qlobal pandemiyalar, aclıqlar, lokal münaqişələr dövründə özünü unudaraq, uşaqların gələcəyi naminə çalışması, yaratdığı elmi-pedaqoji konsepsiya, tərbiyə nəzəriyyəsi elmi-publisistik üslubda təqdim edilir. Düşünürəm ki, bu üslubda oxumaq oxucu üçün daha rahatdır. Əsərdə Yanuş Korçakı uşaqların yaxın dostu, sirdaşı, xilaskarı kimi göstərməyə çalışmışam, eyni zamanda, dahi pedaqoqun ayrı-ayrı əsərlərindən aforizmə çevrilmiş fikirlərinə də yer vermişəm. Görkəmli şəxsiyyətlərin, elm, sənət adamlarının, həmçinin yetirmələrinin Yanuş Korçak haqqında ayrı-ayrı zamanlarda səsləndirdikləri ifadələrin maraq doğuracağına inanıram. Qeyd edim ki, dahi pedaqoq Yanuş Korçak 1942-ci il avqust ayının 5-də faşistlər tərəfindən “Yetimlər evi”nin uşaqları ilə birlikdə qaz kamerasında qətlə yetirilib. Onun bir neçə dəfə almanların yaratdıqları həbs düşərgəsindən qaçmaq imkanı olsa da, o, uşaqları tək qoymur, onlarla birlikdə ölümü qəbul edir. Yanuş Korçak kimi pedaqoqların simasında ictimai mənafeyi, uşaqların həyatını hər şeydən, hətta öz həyatından da üstün tutan bir müəllimi, bir ictimai xadimi, ziyalını görmək mümkündür.
Sualınızın ikinci hissəsinə gəlincə, deyə bilərəm ki, araşdırdığım görkəmli şəxsiyyətlərin hər biri haqqında kitab nəşr etdirməyi düşünürəm. Qeyd edim ki, “Yanuş Korçak” kitabı “Dahi pedaqoqlar silsiləsindən” ilk kitabımdır və seriyadan olan araşdırmalarım bu gün də davam edir.

“Dünyanın təhsil mənzərəsi” adlı kitab üzərində işləyirsiz. Bu aspektdə tədqiqatları nə zaman başlamısınız və indi hazırda araşdırmalarınız nə yerdədir?

Bu istiqamətdə araşdırmalara 2013-cü ildən başlamışam. Öncə Ukraynanın bir sıra ali məktəblərini, bu ölkədə həyata keçirilən və dünyada Universal-onlayn kimi tanınan qlobal təhsil layihəsini, daha sonra bir sıra müəllif məktəblərinin tarixini və onların yaradıcılarını, inklyüziv təhsil sahəsində bu ölkənin təcrübəsini “Şir balası” Uşaq Elmi Reabilitasiya Mərkəzinin, İRÇ (İnklyüziv Resurs Mərkəzi) bazasında araşdırdım. Sonra Quzey Kıbrısın ali təhsil müəssisələri, ümumilikdə təhsil sistemini araşdırmağa başladım. Bu barədə yuxarıda qeyd etmişəm. Ukrayna və Kıbrısdakı araşdırmalarımız dünyanın təhsil sferasındakı araşdırmalarımda bir təkan rolunu oynadı. Polşaya, Almaniyaya, Çexiyaya səfərlərimiz təşkil olundu. Səfərlər çərçivəsində Berlin Humboldt, Berlin Texniki, Düsseldorf Henrix Heyne, Polşada Krakov Yagellon, Pedaqoji, Mariya-Küri Skladovkaya, Texniki, Praqa Karlovı, Qərbi Çexiya və digər nüfuzlu universitetlərdə araşdırmalar aparmaq, bu universitetlərin tarixini və müasir dövrdə fəaliyyətlərinin əsas istiqamətlərini öyrənmək imkanları əldə etdim. Daha sonra Sinqapurun, Rusiyanın, Böyük Britaniyanın bir sıra universitetləri, orta məktəbləri ilə əlaqə yaratdım. Bu universitetlərin inkişaf dinamikasını, eləcə də Kuba, Əfqanıstan kimi ölkələrdə təhsilin mövcud vəziyyətini tədqiq etdim. Sinqapurun təhsil sistemi, bu ölkədə riyaziyyatın tədrisi sahəsində tətbiq olunan və dünyada maraqla izlənilən, bəzi ölkələrdə istifadə olunan təlim texnologiyalarını araşdırdım.
“Dünyanın təhsil mənzərəsi” elə geniş bir mövzudur ki, onu tamamlamağa bir ömür yetməz. Bir məqamı xüsusi vurğulamaq istəyirəm. Dünyanın nə qədər orta məktəb və universitetlərində olmuşam, nə qədər müəllimlərin dərsini, fəaliyyətini öyrənmişəm, ancaq mənim üçün ən qiymətli olan dərs Azərbaycan müəlliminin dərsi olub. Mənim üçün dünyanın təhsil mənzərəsində Azərbaycan müəllimi, Azərbaycan təhsili birinci yerdə dayanır. Çünki mənim özümü də formalaşdıran və xarici təcrübəni tədqiq etməyə çıxışımın təməlində dayanan amil Azərbaycan məktəbindən, Azərbaycan müəllimindən öyrəndiklərimdir. Bu universitetləri, orta məktəbləri, akademiyaları, təhsil layihələrini araşdırmaqda məqsədim budur ki, Azərbaycan müəlliminin, təhsil işçisinin, təhsil tədqiqatçılarının qarşısında dünyanın təhsil mənzərəsinə pəncərə açım, bu tədqiqat işi ilə Azərbaycanın təhsil sisteminə fayda verə bilim. Azərbaycan oxucusu dünya təhsilindəki yenilikləri görə, nəticələr çıxara bilsin. Dünyanı görmək üçün ona elm və təhsil prizmasından baxmalısan. Bu zaman sənə hər şey aydın olacaq. Suqata Mitranın “Bulud məktəbi”, Salman Xan Akademiyası ilə tanış olduqda buna bir daha əminlik hiss etdim.



Redaktorlarımız, ekspert və rəyçilərimiz məqalələrin redaktəsi zamanı çox əziyyət çəkirlər.



Böyükağa müəllim, Təhsil nazirliyinin “Məktəbəqədər və ibtidai təhsil” jurnalının məsul katibisiniz. Bu gün Təhsil nazirliyi sistemində olan jurnalların dövrün tələbləri səviyyəsində dərc olunduğunu müşahidə edirik. Bu tələblərə “Məktəbəqədər və ibtidai təhsil” jurnalında necə riayət olunur?
“Məktəbəqədər və ibtidai təhsil” jurnalı 1970-ci ildən çap olunur. Jurnalın baş redaktoru yarandığı gündən, yəni 50 ildir ki, pedaqoji elmlər doktoru, professor Yəhya Kərimovdur. Jurnal 50 illik fəaliyyəti zamanı dövrün elmi-pedaqoji problemlərini peşəkarlıqla əks etdirməklə, məktəbəqədər təhsil işçiləri, ibtidai sinif müəllimləri, təhsil tədqiqatçıları, psixoloqlar, eləcə də valideynlər üçün əhəmiyyətli öyrənmə mənbəyi rolunu oynayıb. Bu gün jurnal işini öz zəngin ənənəsinə sadiq qalmaqla, xüsusən nüfuzlu beynəlxalq indekslərə üzvlük, məqalələrin beynəlxalq indekslərin tələb və tösiyələri çərçivəsində hazırlanması istiqamətində qurmağa çalışır. Amma biz bu istiqamətdə problemlərlə üzləşirik. Redaksiyaya daxil olan məqalələrin böyük qismi elmi-nəzəri, metodik baxımdan zəif olur. Yeni tələblərə uyğunlaşma bir qədər ləng gedir. Düşünürəm ki, elmi-nəzəri, metodiki jurnalların elmi səviyyəsi ölkədə elmi-tədqiqat mühitinin durumunu xarakterizə etmək baxımından mühüm rola malikdir. Jurnalın yüksək elmi səviyyədə dərc olunması elmi-tədqiqatların keyfiyyətinə bağlıdır. Redaktorlarımız, ekspert və rəyçilərimiz məqalələrin redaktəsi zamanı çox əziyyət çəkirlər. Uzun illər əksər tədqiqatçıların “elmi yazıları” formal rəylər alaraq müxtəlif yollarla bəzi jurnallara yol tapa bilib. Elmlər doktorları, professorların verdiyi rəylərə rəğmən plagiat məqalələr, jurnalların fəaliyyət istiqaməti ilə uyğun gəlməyən yazılar, təəssüf ki, bəzi hallarda dərc olunub. Bununla belə yaxşı tədqiqat işləri də az deyil. Bu problemlə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası ilə birgə reallaşdırdığımız informa.az (Master Journal List - Online Journal Broswer & databases of Azerbaijan) platformasında da rast gəlirik. Düşünürəm ki, elmi jurnallar elmi məqalələrin hazırlanmasına qoyulan tələblərə ciddi nəzarət etməlidirlər. Bu, ölkədə elmin inkişafına təkan verən mühüm amildir.
Yeri gəlmişkən, bu platforma haqqında məlumat verərdiniz...
Bu, Azərbaycanın ilk elmi jurnal portalıdır. İnforma.az–ın dəstəyilə yaradılan bu veb-portal Azərbaycanın ancaq elmi jurnallarının beynəlxalq standartlara uyğun çap olunmasına köməklik göstərəcək. Bu gün Azərbaycanda elmi jurnalların əksəriyyətinin veb saytı yoxdur. Veb saytı olan jurnallar isə öz saytlarını beynəlxalq standartlara uyğunlaşdırmaqda xeyli çətinlik çəkirlər. Bu səbəbdən xarici müəlliflər bu jurnalların məqalələrini oxuyub tanış ola və onlara istinad edə bilmirlər. Bu layihə Azərbaycanın elmi mühitində yenilikdir və olduqca aktualdır. Platforma imkan verir ki, yerli jurnalların da keyfiyyət göstəriciləri inkişaf etdirilsin və beynəlxalq standartların tələblərinə uyğunlaşdırmaqla xarici nüfuzlu elmi indekslərə üzv olsunlar. Bunun üçün elmi profilə və elmi standartlara ciddi riayət etmək lazımdır. Hazırda portala üzv olunan jurnallar ilkin elmi indekslərdən keçirilir və bu prosesi gələcəkdə daha ciddi beyəlxalq elmi indekslərlə davam etdirəcəyik.



Böyükağa müəllim, bu gün məktəbəqədər təhsilin ən böyük problemini nədə görürsünüz?

Birinci problem budur ki, Azərbaycanın heç də hər yerində məktəbəqədər təhsil proqramı – kurikulumu eyni səviyyədə istifadə olunmur. Daha dəqiq desək, Azərbaycanın rayonlarında istifadə olunsa da, Bakıda istifadə edilmir. Bakının məktəbəqədər təhsil müəssislərində 1997-ci ildə qəbul edilmiş proqram tətbiq edilməkdədir. Baxmayaraq ki, 1997-ci ildən bu yana iki dəfə yeni proqram qəbul edilib.
Digər bir problem, məktəbəqədər təhsilin vahid bir mərkəzdən idarə olunmamasıdır. Məktəbəqədər müəssisələr rayon icra hakimiyyətləri tərəfindən idarə olunduqları üçün vahid nəzarət prinsipi pozulur. İcra hakimiyyəti strukturlarında isə əksər hallarda məktəbəqədər təhsili yaxşı bilən mütəxəssis olmur. Hər bir rayonun məktəbəqədər müəssisələrə öz yanaşması var. Bu da istər-istəməz tədris resurslarının, vəsaitlərin düzgün paylanmamasına, təhsil proqramlarının tətbiqinin lazımı səviyyədə yerinə yetirilməməsinə, tərbiyəçilərin ixtisasartırma məsələlərinin həll olunmamasına yol açır. Əvvəllər tərbiyəçilər 5 ildən bir ixtisasartırmaya cəlb olunurdusa, bu gün artıq bu, həyata keçirilmir. Buna görə də onlar yeniliklərdən məlumatsız olurlar. Uşaqların məktəbəqədər təhsil müəssisələrində yerləşdirilməsi (cəmi 17 faiz), ümumiyyətlə təhsil aşağı səviyyədədir. Fikrimcə, məktəbəqədər təhsil müəssisələrinin idarəçiliyi, əvvəllərdə olduğu kimi Təhsil nazirliyinə verilərsə, problemlər tədriclə aradan qalxar. Problemlərdən biri də budur ki, məktəbəqədər təhsil müəssisələrinin böyük əksəryyətinin rəhbəri bu sahə üzrə mütəxəssis deyil. Məktəbəqədər təhsil müəssisələri haqqında qanun imkan verir ki, pedaqoji sahəni bitirən mütəxəssis məktəbəqədər müəssisəyə rəhbərlik etsin. Amma pedaqoji sahə üzrə mütəxəssisin məktəbəqədər sahəyə rəhbərliyi effektiv deyil. Hal-hazırda bağça müdirləri arasında həkim də, hüquqşünas da var və s. Qeyri-ixtisas mütəxəssislərlə heç bir sahəni inkişaf etdirmək olmaz, o cümlədən məktəbəqədər sahəni. Məktəbəqədər sahəni bitirən mütəxəssis ən azından bu sahənin ab-havasını bilir, onun idarə olunması haqqında məlumatlıdır. Hesab edirəm ki, bu məsələ Təhsil Nazirliyi tərəfindən nizamlansa öz həllini tapar.

Dünya üzərində bir çox orta məktəb və universitetlərdə tədqiqat aparmısınız. Bəs Azərbaycanda hansı müəssisələri tədqiq etmisiniz?

“Təhsil və zaman”ində “Region məktəbləri ilə tanışlıq”, “Ali təhsil müəssisələrimiz”, “Qabaqcıl təcrübənin ünvanı” rubrikaları fəaliyyət göstərirdi. Bu rubrikalar altında, adından da göründüyü kimi, təhsil müəssisələrinin fəaliyyətini araşdırırdıq. Lerik, Naxçıvanın, Gədəbəyin ən ucqar məktəblərindən tutmuş, Bakının mərkəzindəki məktəblərə qədər araşdırır, müasir təcrübəni, qabaqcıl müəllimləri müəyyənləşdirir, onların iş təcrübəsini ümumiləşdirirdik. Heç vaxt unutmadığım, sözün həqiqi mənasında qabaqcıl təcrübəyə malik məktəblər tanışlıq təcrübəmdə az olmayıb. Məsələn, görkəmli məktəbşünas Sona Tağıyevanın rəhbərlik etdiyi 189 nömrəli tam orta məktəb, SSRİ Xalq müəllimi Zahid Şöyübovun yaratdığı Xaldan məktəbi, Nəriman Hüseynovun direktoru olduğu Neftçi Qurban adına 288 nömrəli tam orta məktəb, Respublikanın əməkdar müəllimi Mayıl İsmayılovun yaratdığı Mingəçevir Təbiət, Riyaziyyat və Humanitar Elmlər Təmayüllü lisey xatirəmdə əsl təcrübə məktəbi kimi qalıb. Bu məktəblər respublikamız üçün əsl təcrübə laboratoriyası idilər. Bu məktəblərin yaradıcıları, sözün həqiqi mənasında məktəbşünas idilər. Onlar təhsil, məktəb mühitində formalaşıb məktəbə rəhbərliyə gəlmişdilər. Ona görə də zaman-zaman nümunə ola biləcək məktəblərini yarada bildilər. Mən bu məktəblərin iş təcrübəsi haqqında xaricdə tanış olduğum orta məktəb rəhbərlərinə də ürəkdolusu danışıram. Ali məktəblərə gəlincə isə, hələlik iş təcrbəsini öyrəndiyim Azərbaycan Dövlət Aqrar Universitetinin adını çəkə bilərəm. Bu universitet inkişaf yolunda inamla addımlayır. Azərbaycanın ən yaxşı universitetlərindən biridir, deyə bilərəm. Hər şey doğru hədəf seçimindən başlayır. Seçdiyin yol özünündürsə, bu yolla getməyə intellektin və iradən varsa, uğur əldə edəcəyin şübhəsizdir. Başqa universitetlərin getdiyi yolla gedib universitet qura bilərsən, amma bu universitet elə başqasının universiteti olacaq. Fərqlilik uğur yaradır: orta məktəb şagirdi üçün də, müəllim üçün də, universitet tələbəsi üçün də, universitet rektoru üçün də, elmi tədqiqatçı üçün də... Çox arzu edirəm ki, Azərbaycanda universitet quruculuğu ənənəsi yaransın, bütün parametrləri ilə özümüzə məxsus olan universitetlərimiz olsun. “Dünyanın təhsil mənzərə”sinin ikinci hissəsində Azərbaycanın bir neçə universitetinə yer verməyi düşünürəm.

Fəaliyyətiniz ərzində bir çox kitablar ərsəyə gətirmisiniz. Bunların arasında sizin üçün xüsusi yeri olan kitabınız hansıdır?

Düşünürəm ki, mənim üçün xüsusi yeri olan kitabı hələ yazmamışam. Bu kitabın nə vaxtsa yazılacağına inanıram.

Maraqlı müsahibəyə görə çox sağ olun.

Əslində siz sağ olun, gəldiniz. Maraqlı suallar qoydunuz, xatirələrimin bir qisminin vərəqlənməsinə vəsilə oldunuz...