«Ev 500 min manata tikilibsə, o demək deyil ki, qiyməti də o qədərdir» - MÜSAHİBƏƏmlakın qiymətləndirilməsi sahəsində vəziyyət və gözlənilən yeniliklərlə bağlı FED.az-ın suallarına Azərbaycan Qiymətləndiricilər Cəmiyyətinin (AQC) sədr müavini, «VECON CONSULTING» qiymətləndirmə şirkətinin rəhbəri Vüqar Oruc cavab verir:

- Vüqar müəllim, 2019-cu il iqtisadiyyatda canlanma ili kimi yadda qaldı. Bu özünü daşınmaz əmlak bazarında da göstərdimi?

- 2019-cu il həm şirkətlərin özünün inkişafı, həm də daşınmaz əmlakların alqı-satqısı baxımından xüsusi yüksəliş ili oldu. Həm iqtisadiyyatda, həm də daşınmaz əmlak bazarının ayrı-ayrı seqmentlərində fəallıq artdı.
Bu vəziyyət qiymətləndirmə işlərinin və sifarişlərin də artmasına səbəb olub.

Alqı-satqının artması qiymətlərə də təsirini göstərdi, əvvəlki süstlük öz yerini dinamikaya verdi. Bazara təklif edilən qiymətlər artdı, hətta bir neçə ay əvvəl satış elanı verən şəxslər sonradan elanı dəyişərək qiymətləri artırdılar, baxmayaraq ki, əmlak həmin anadək satılmamışdı. Yəni, əmlak sahibləri öz obyektlərinin daha dəyərli olduğunu düşünür və bazardan gözləntiləri artır. Belə hallar isə iqtisadi inkişaf zamanı baş verir.

- 2019-cu ildə əmlak bazarının ayrı-ayrı seqmentlərində hansı proseslər baş verib?

- Təəssüflər olsun ki, statistik məlumatlar çox zaman ümumi yanaşmanı ehtiva edir və orta qiymətlər müəyyən olunur. Bu isə durumun seqmentlər üzrə dəqiq və obyektiv dəyərləndirilməsinə imkan vermir. Doğrudan da ayrı-ayrı seqmentlərdə vəziyyəti qiymətləndirmək daha düzgün yanaşmadır. Məsələn, şəhərin mərkəzindəki iri ticarət obyektlərinin alqı-satqısında durğunluq hələ də müşahidə edilir. Əvəzində, mənzillər və kiçik sahəli kommersiya obyektlərinə tələbat, onların satışı faktları xeyli artıb.

- Kiçik kommersiya obyektləri dedikdə, hansı qiymətə olanlar?

- Qiyməti 1-1,5 milyon manata qədər olanları nəzərdə tuturam, bu obyektlərin həm qiyməti artır, həm də onlar daha yaxşı, yəni tez satılır. Onlardan fərqli olaraq daha böyük obyektlərdə ekspozisiya (satışda qalma) müddəti böyükdür, bu əmlaklara müştəri tapmaq da asan deyil.

- Bəs ayrı-ayrı seqmentlərdə qiymətlər necə dəyişib?

- Müxtəlif əmlaklar üzrə qiymətlər 5-8% arasında yüksəlib. Xüsusilə də mənzillər və kiçik obyektlər, məsələn, metro ətrafında yerləşən və qiyməti o qədər də böyük olmayan obyektlərin təklif qiymətlərində təqribən 10% artım müşahidə edilib.

Amma şəhərin mərkəzində yerləşən və ipoteka krediti üçün o qədər də cəlbedici olmayan mənzillərin qiyməti artmayıb. Bəzi tanınmış MTK-lara məxsus böyük sahəli mənzillərin də qiyməti yüksəlməyib, əksinə hazırda bazarda böyük mənzillərə maraq az olduğuna görə, onların qiymətində ciddi endirimlər olub. Müştəri tapmaqda çətinlik çəkən böyük obyektlərin qiymətində də azalma müşahidə edilib.

- Bakı ərazisində infrastruktur yenilənir, həm qəsəbələrə qatar xətləri işə düşür, həm də şəhərin mərkəzində yeni parklar, yaşıl zonalar yaradılır. Bu proses qiymətlərə də təsir edirmi?

- Əlbəttə, birbaşa təsir edir. Çünki qiymətlər birbaşa infrastrukturdan asılıdır - adi mənzildən tutmuş qeyri-yaşayış obyektinədək istənilən əmlakın alıcıları ilk növbədə ona çatma yollarını dəqiqləşdirir və nə qədər əlverişli olduğunu müəyyən edirlər. Bundan başqa, yaxınlıqda sosial obyektlərin olması, bazar və alış-veriş mərkəzlərinə (AVM) çıxış da nəzərə alınır. Ona görə də yeni tikilən yollar və marşrutlar həmin ərazinin qiymətinə müsbət təsir göstərir.

- Bu zaman qiymət artımı hansı hədlərdə olur?

- Məsələn, Sumqayıta qatar yolu açıldıqdan sonra burada əmlakın qiymətləri 10-15% civarınla yüksəlib. Digər tərəfdən psixoloji amil yaranır və əmlakın satıcısı onun təsvirində əlverişli nəqliyyat imkanını qabardır. Bununla da əvvəlki aşağı qiymətin yüksəlməsinə bir növ haqq qazandırılır.

- İnfrastruktura görə, hansı ərazilərdə qiymətlərin daha da artacağı gözlənilir?

- Mərkəz ərazilər, necə deyirlər, doymuş vəziyyətdədir. Yəni burada hər hansı infrastruktur inkişafı və qiymət artımı gözlənilmir. Mərkəzdən kənarda, məsələn, Əhmədli, Yeni Günəşli və Həzi Aslanov metrosu ətrafında istənilən infrastruktur layihəsi qiymətlərə ciddi təsir edir. Hətta bir qədər əvvəl Ukrayna dairəsi yaxınlığında yerüstü keçidin tikintisinin də bu ərazidəki evlərin qiymətlərinə təsir edəcəyini gözləyirik.

- Yerüstü keçidin tikintisi qiymətlərə hansı səbəbdən təsir edir?

- Məsələn, bu keçid imkan verir ki, piyadalar yolu daha rahat və təhlükəsiz keçsinlər, yəni həmin ərazidə qəzaların sayı azalacaq. Hətta keçidin tikintisi barədə xəbərlər bu ərazidəki mənzillərin kirayə haqlarını artırdı. Əvvəllər bu zonalarda bir otaqlı mənzillərin kirayə haqqı 400-450 manat idisə, keçidin tikildiyi Ukrayna dairəsində qiymət 500-550 manata yüksəlib. İnvestor və ya düşüncəli alıcı obyekt əldə edəndə hər bir nüansı süzgəcdən keçirir.

- Hazırda ən çox hansı obyektlər qiymətləndirilir?

- Hazırda əsasən bankdan kredit götürən, əmlak alqı-satqısını həyata keçirən şəxslər əmlaklarını qiymətləndirirlər. Bunlar evlər, böyük obyektlər, iş mərkəzləri, zavodlar və sairdir. Bəzi iş adamları isə sadəcə malik olduqları əmlakların real dəyərini, hansı aktivlərə, hansı gücə sahib olduqlarını bilmək üçün əmlaklarını qiymətləndirirlər. Dünyada bu adi praktikadır. Məncə, hər bir vətəndaş da öz əmlakının dəyərini bilməlidir. Məsələn, əmlaklar dövlət ehtiyacları üçün alınanda, ailə quranda, şərikliyə başlayanda və sair hallarda insanlar öz əmlakları və onların dəyəri barədə biliyə malik olmalıdır.

- İş adamlarımız bu qaydaya əməl edirlərmi?

- O qədər də yox, iş adamlarının əksəriyyəti bu sahədə passivdir. Üstəlik, bəzi əmlak sahibləri əmlaklarının real qiyməti ilə bağlı fərqli fikirdə olurlar, ədalətli qiyməti izah edəndə isə narazı qalırlar. Məsələn, onlar bildirirlər ki, əmlakın yaradılmasına böyük məbləğ yatırılıb, amma onlara izah edirik ki, əmlakın dəyəri təkcə ona yatırılan məbləğlə hesablanmır. Ola bilər həmin əmlaka 10 milyon manat yatırılıb, amma onun bazar dəyəri 5 milyon manatdır. Və ya əksinə 10 milyon yatırılıb, investisiya layihəsi uğurlu alındığı üçün istifadəsinə başlandığı zaman dəyəri 20 milyon manata yüksəlmişdir.

- Vüqar müəllim, dövlət başçısının fərmanı ilə binaların istismara qəbulu və sənədləşdirilməsi sadələşib. Bu yenilik həmin mənzillərin qiymətinə necə təsir etdi?

- Əlbəttə, bu fərman nəticəsində yeni tikililərin istismara qəbulu və mənzillərin sənədləşdirilməsi onların qiymətinə də müsbət təsir edir. Burada bir məsələni xüsusi qeyd etmək istəyirəm ki, hazırda çox gözəl bir aksiyaya start verilib. Çıxarışların səyyar şəkildə verilməsi həyata keçirilir. Alqışlanan haldır və bu, neqativ halların qarşısını alır, yəni sənədlər qaydasındadırsa, asanlıqla çıxarışa sahib olmaq mümkündür. Bu müsbət təcrübəni davam və inkişaf etdirmək lazımdır.

- Adətən kredit almaq istəyən sahibkarlar girov qoyacaqları obyektlərin qiymətini artırmağa, banklar isə əksinə, aşağı salmağa çalışırlar. Bu iki qiymətləndirmə arasında fərq nə qədər olur?

- Bunu dəqiq demək çətindir, bəzən yaxın qiymət olur, bəzən isə əksinə, sahibkarın yüksək qiymətli hesab etdiyi əmlak bankların risk mütəxəssisləri tərəfindən ucuz dəyərləndirir. Əslində bankları başa düşmək olar, pulu onlar verir. Sabah krediti qaytara bilməyən sahibkar hansısa üsulla bundan yayınmağa, vaxtı uzatmağa çalışa bilər. Amma ortada olan məbləğ bankındır. Ona görə də bank bu məsələdə daha diqqətli olur.

- Əmlaka qiymət qoyarkən əsasən hansı yanaşmaya üstünlük verilir?

- Çox maraqlıdır ki, indiyədək Azərbaycanda sovet dövründən qalmış bir yanaşma – xərc yanaşması geniş yayılıb. Yəni mən hansısa obyektə nə qədər investisiya yatırmışamsa, hesab olunur ki, əmlakın dəyəri də budur. Amma dünya praktikasında əsasən gəlir yanaşmasına üstünlük verilir. Obyektin gətirdiyi gəlir onun uzunmüddətli istifadəsinin və təminatının əsasını təşkil edir. Ona görə də fikrimcə, obyektin dəyərini müəyyən edəndə onun gətirəcəyi gəlirlər və oxşar obyektlərin bazarda satış qiymətləri nəzərə alınmalıdır.

- Xərc və gəlir metodları ilə müəyyən edilən qiymətlər bir-birindən çox fərqlənir?

- Dünya praktikasında developer mənfəəti, yəni tikintidən əldə edilmiş mənfəət təqribən 30% civarındadır. Yəni mən obyekti satıramsa, onun satışından 30%-ə qədər gəlir götürürəmsə, bu gəlirli sayılır. Bəzi hallarda bu rəqəm 50-70% də ola bilər.

Amma əksinə də olur. Məsələn, Lənkəranın ucqar bir kəndində 500 min manat xərcləməklə gözəl zövqlə, hətta daxilində lifti olan böyük fərdi yaşayış evi tikilib. Sahibi hesab edir ki, evin qiyməti minimum 500 min manatdır. Amma ona izah edirik ki, evin real bazar dəyəri 4-5 dəfə aşağıdır. Çünki hansısa ucqar kənddə yerləşən bu əmlaka heç kim 500 min manat ödəməz. Yəni tikinti və bazar dəyəri arasında böyük fərq ola bilər.

- Elə obyektlər var ki, eyni yerdə yerləşməsinə baxmayaraq qiymətləri fərqli olur. Bunun səbəbi nədir?

- Bəli belə hallar var, eyni ərazi, hətta eyni binada yerləşməsinə baxmayaraq iki obyektin gəlirliyi və qiyməti fərqlidir. Bununla bağlı «xoşbəxt olmayan obyektlər» anlayışı var. Məsələn, eyni binada yerləşirlər, amma obyektin biri heç gəlir gətirmir, oraya gələn istənilən icarədar 1-2 aya həmin obyekti tərk edir. Səbəbi odur ki, insanlar hansısa səbəbdən ora meyllənmir, alver etmir. Tutaq ki, obyekt binanın uyğun olmayan tərəfində yerləşir, necə deyərlər «gizlənmiş» şəkildədir.

- Gələk qiymətləndiricinin özünün fəaliyyətinə: bu sahədə vəziyyət necədir, Azərbaycanda əmlaklar düzgün qiymətləndirilir?

- Azərbaycanda qiymətləndirmə sahəsində sağlam rəqabət tam mövcud olmadığına görə, bu sahədə problemər var. Bəzi qiymətləndiricilərin hazırladığı hesabat cəmi 1 səhifə olur və burada heç bir əsaslandırma olmur. Halbuki, bu beynəlxalq standartlara ziddir. Standartlara görə əmlakın dəyərinin hesablanması variantları, göstərilən dəyərin necə müəyyən edildiyi hesabatlarda birbaşa əksini tapmalıdır. Məsələn, bizim şirkətin ən sadə əmlaklar – mənzil və avtomobillər üzrə hesabatları 20-25 səhifədir. Yəni hesabatı oxuyan adamda təsəvvür yaranmalıdır ki, bu qiymət haradan formalaşıb.

Azərbaycanda isə qiymətləndirmə hesabatlarının 90%-də belə deyil. Əksər hallarda bu bank işçilərindən və sifarişçilərdən qiymətin necə formalaşdığını gizlətmək üçün edilir. Belə olan halda, qiymətləndiricinin öz maraqlarına uyğun şəkildə apardığı hesablamaların təftişi mümkün olmur.

- Bu vəziyyətin yaranmasına səbəb nədir?

- Əsas səbəb - bu sahədə ciddi nəzarətin olmamasıdır. Biz istəyirik ki, Auditorlar Palatasında olduğu kimi, oxşar bir palata və ya dövlət qurumu yaradılsın və Azərbaycan Qiymətləndiricilər Cəmiyyəti (AQC) ilə birlikdə bu sahəyə nəzarət etsin.

Xatırladım ki, Auditorlar Palatasında auditorların reyestri var və burada qeydiyyatdan keçməmiş şəxslər audit apara bilməzlər. Oxşar sistemin qiymətləndiricilər üçün də yaradılmasını istəyirik.

Çünki müxtəlif hallarda bəzən elə qiymətləndirici şirkətlərlə rastlaşırıq ki, onlar ümumiyyətlə tanınmır və hətta sadə hesabatları belə təqdim edə bilmirlər. Bəzi qiymətləndirmə aktları beynəlxalq standartlara, mövcud qaydalara və daşınmaz əmlak prinsiplərinə uyğun deyil. Belə hallar xüsusilə məhkəmələrdəki qiymətləndirmələr zamanı qarşımıza çıxır.

- Ölkə qanunvericiliyində qiymətləndiricilərlə bağlı hər hansı tələb varmı?

- Mövcud qanunvericiliyə görə, yəni 1998-ci ildə qəbul edilmiş «Qiymətəndirmə haqqında» qanuna görə, qiymətləndirmə ilə məşğul olan şəxsin sertifikatı olmalıdır, əks halda bu fəaliyyətə icazə verilmir. Amma indi bu qanuna əməl edilmir, qeyd etdiyim kimi xüsusilə məhkəmə prosesləri zamanı bunun şahidi oluruq. Yəni görürük ki, iştirak edən qiymətləndiricilər bizim cəmiyyətin üzvü deyil, sertifikatı yoxdur. Amma onun hesabatını qəbul edirlər, halbuki ən azı dövlət qurumu belə hala yol verməməlidir. AQC bununla bağlı dəfələrlə ayrı-ayrı dövlət qurumlarına müraciət edib. Söhbət AQC-nin monopoliyasından getmir, qoy bu mexanizmi dövlət özü yaratsın. Çünki məhz belə hallara görə qiymətləndirici fəaliyyətinə və ümumilikdə bu sektora etimadsızlıq yaranır və onun nəticələrini bütün bazar hiss edir.

- Bəlkə də məhz bu sahəyə ciddi nəzarət olmadığına görə, hazırlıqsız qiymətləndiricilər fəaliyyət göstərir və bu sonradan digər sahələrdə də problemlərə səbəb olur.

- Bəli, tamamilə doğrudur. Çünki düzgün olmayan qiymətləndirmə sonradan digər sahələr, o cümlədən bank-maliyyə sektorunda problemə, qeyri-likvid girovların yaranmasına səbəb olur. Ona görə də biz sertifikatlaşdırma məsələsini önə çəkmişik ki, dövlət qurumları, banklar və sahibkarlar sertifikatı olmayanlarla əməkdaşlıq etməsinlər.

Sertifikatı Azərbaycan Qiymətləndiricilər Cəmiyyəti beynəlxalq təşkilatlarla birlikdə, aparılan treninqlər və imtahanın müvafiq nəticəsinə uyğun olaraq təqdim edir.

- Vüqar müəllim, bazarın daha da şəffaflaşması üçün başqa hansı təklifləriniz var?

- Məsələn Rusiyada dövlət səviyyəsində qiymətləndiricilər üçün kvalifikasiya imtahanları keçirilir və sertifikat verilir. Bizdə də belə imtahanın keçirilməsini təklif edirəm. Hətta indiyədək fəaliyyət göstərən mütəxəssislər də imtahan verməlidir. Çünki onların fəaliyyətidən bütün iqtisadiyyatın və bank sektorunun fəaliyyəti asılıdır. Rusiyanın elə qiymətləndirici şirkətləri var ki, nəinki öz ölkələrində, hətta bütün Avropada tanınsalar da 2 ildən bir imtahan verir və onun nəticəsini ictimaiyyətə açıqlayırlar. Bizdə isə cəmi bir dəfə sertifikat alıb demək olar ki, daimi fəaliyyət göstərmək mümkündür.

- Qiymətləndirmə fəaliyyətində xidmət haqqı necə formalaşır?

- Qeyd edim ki, qeyri-peşəkarların təsirini xidmət haqqında da hiss edirik. Bəzi qiymətləndiricilər tələb olunan prosedurları lazımi qaydada aparmadıqlarına görə, öz keyfiyyətsiz xidmətlərinə olduqca aşağı qiymət təyin edirlər.

Halbuki qiymətəndirmə ciddi prosesdir, bir neçə mərhələdən ibarətdir və sonda ətraflı hesabat hazırlanır. Bütün bunlar isə əlavə xərclərdir - peşəkar işçilər, ofis xərcləri, ezamiyyə xərcləri və sair. Biz də yüksək qiymətin əleyhinəyik, amma təəssüf ki, indi bazarda qiymətləri qeyri-real həddə qədər endirənlər var. AQC olaraq vahid minimal və maksimal tarifin tətbiq edilməsi üzərində işləyirik. Doğrudur, bəzi şirkətlər bununla razılaşmır, «bu bizim öz işimizdir və xidmətin qiymətini özümüz müəyyən edirik» deyirlər. Amma bu addım tövsiyə xarakteri daşımaqla sifarişçilərin də normal qiymətləndirmə tariflərindən xəbərdar edilməsi məqsədini daşıyır. Müştəri görəndə ki, 80-100 manatlıq qiymətləndirmə işini hansısa şirkət 50-60 manata edir, başa düşəcək ki, burada nəsə düz deyil.

Daha sadə desək, tanınmış sertifikatlı işçiləri, ciddi qurumlarda təmsilçiliyi, peşə riskinin sığortası, internet səhifəsi və ofisi olmayan qiymətləndiriciyə iş verilməməlidir. Bizdə əksər şirkətlərin saytları yoxdur, halbuki müştərilər şirkətin necə və hansı peşəkarlarla işlədiyini bilməlidir.

- Qiymətləndiricilər öz peşə məsuliyyətlərini sığorta etdirirlərmi?


- Çox az sayda. Halbuki böyük gəlirləri olan şirkətlər həmin gəlirlərindən cəmi bir neçə faiz ayırıb peşə məsuliyyətini sığorta edə bilər. Hazırda bunu onlardan tələb edən yoxdur, amma mənə elə gəlir ki, banklar və digər sifarişçilər qiymətləndiricidən peşə məsuliyyətini sığortalamağı tələb etməli, əks halda onlarla işləməməlidirlər.

Yəni sifarişçi əmin olmalıdır ki, gələcəkdə qiymətləndirmənin nəticələri ilə bağlı hər hansı problemi yaransa, ona dəyən zərər qarşılanacaq.
Erməni qabağından qaçanlar indi savaş istəyir - DeputatAvrasiya.net Bütöv Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyasının sədri, millət vəkili Qüdrət Həsənquliyevin müsahibəsini təqdim edir:

-Qüdrət bəy, internet üzərindən bir qrup şəxs Prezidenti və ordumuzun generallarını tənqid və bəzən isə ədəbsizlik edərək təhqir edirlər ki, niyə Paşinyanın Şuşaya səfərinin qarşısı alınmadı? Paşinyanın səfərinin qarşısını almaq olardımı?

-Əlbəttə olardı, amma bu, yeni müharibənin başlanması olacaqdı. Mən əvvəllər də söyləmişdim ki, yeni müharibəyə başlayana qədər diplomatik, iqtisadi və ordu quruculuğu sahəsində ciddi işlər görməliyik.

-Müharibə istəyənlər Siz dediklərinizi görmürlərmi?

-Sözsüz ki, görürlər. Vəziyyətin mürəkkəbliyini başa düşməyən müəyyən qism vətənpərvər insanlar, azsaylı gənclər istisna olmaqla, digərləri müharibə çağırışları ilə iqtidarı, nəticəsi ölkəmiz üçün çox acınacaqlı ola biləcək müharibəyə sürükləmək istəyirlər. Ermənin qabağından qaçıb Qarabağı müdafiəsiz qoyan “Surətin uşaqları”ndan qorxub hakimiyəti təhvil verənlər indi Ermənistana savaş açmağımızı istəyirlər. Həm də çox gözəl başa düşürlər ki, Qarabağ savaşındakı ağır məğlubiyyətdən və alçaldıcı atəşkəs sazişindən sonra regionda çox şey dəyişməyib. O zaman necə tək idiksə indi də təkik. Vəziyyətimiz torpaqları bizim kimi işğal olunmuş keçmiş sovet respublikaları olan Ukraynadan, Moldovadan və qonşu Gürcüstandan daha ağırdır. Çünki Qərb həmin dövlətlərin üzləşdiyi ölkələrin ərazi bütövlüyü çərçivəsində həllini dəstəkləsə də Azərbaycana münasibətdə bu mövqedən çıxış etmir.

Bu gün ölkəmizdə hakimiyyət ehtirası ilə alışıb yanan, iqtidardakılardan qisas almaq üçün hər cür xəyanətə hazır olan, xaricdən idarə olunan çoxlu insanlar var. Onların çoxu fikirləşir ki, müharibə başlasa, Ermənistan müttəfiqlərinin köməyi ilə Kür çayına qədər torpaqlarımızı işğal edər və onlar da bundan istifadə edib hakimiyyəti dəyişərlər. Çünku birinci savaşdan xalqımızın gücünə, müsəlman dövlətlərin qeyrətinə bələddirlər, onu da bilirlər ki, başlayan kimi müsəlman dövlətlərdən fərqli olaraq inkişaf etmiş xristian Qərb ölkələri Azərbaycana sanksiyalar tətbiq edib, Ermənistana kömək edəcəklər. Həm də təkcə onlar yox, bəzi riyakar müsəlman dövlətləri də. Bunu bildiklərindən, ictimai təzyiqlərə baxmayaraq özləri Azərbaycan Avropa Şurasına üzv olarkən müxalifət partiyaları kimi münaqişənin sülh yolu ilə həllinə dair üzərilərinə götürdükləri öhdəlikdən, hakimiyyət iddialarına Qərbin gələcəkdə ola biləcək dəstəyi naminə imtina etmirlər. İndi belələrinin iqtidarı müharibənin yenidən başlanmasına yol açacaq addımlar atmağa çağırması sadəcə ikrah doğurur. Bu gün biz müharibə barədə yox, sadəcə “birinci savaşdan sonra niyə vəziyyəti dəyişə bilməmişik və bundan sonra nə etməliyik ki, torpaqlarımız daha 30 il işğal altında qalmasın” mövzusunda siyasi müzakirələr açmalıyıq. İqtidarın siyasi partiyalarla başlatdığı dialoq çərçivəsində ilk müzakirəyə çıxaracağımız mövzu bu olmalıdır.

-Qüdrət bəy, Qarabağda savaş başlayarsa doğrudanmı ermənilər Kürə qədər torpaqlarımızı işğal edə bilər?

-Bir vaxtlar kimsə inanmazdı ki, İrəvan xanlığının paytaxtı İrəvan şəhəri nə vaxtsa Ermənistanın paytaxtına, yaxud Zəngəzur, Göyçə mahalı Ermənistanın ərazisinə çevrilə bilər. Elə 90-cı illərin əvvəllərində də kimsə inanmırdı ki, Qarabağla yanaşı ətrafındakı 7 rayonumuz da işğal oluna bilər. Ona görə də regionun böyük dövlətləri ilə razılaşmadan, ciddi müttəfiqlər tapmadan, güclü peşəkar ordu və rəqabətə davamlı bazar iqtisadiyyatı qurmadan müharibəyə başlamaq olmaz. Bu dəfə də döyüşü uduzsaq, bizi kapitulyasiyaya məcbur edəcəklər. O zaman yəqin ki, Ermənistanın paytaxtı Şuşa olacaq.

-Bəzi radikallar, qeyd etdiyiniz islahatların heç birini indiki iqtidarın həyata keçirməyəcəyini söyləyir, ona görə də Qarabağı azad etmək üçün ilk növbədə Bakıda hakimiyyətin dəyişdirilməsini zəruri sayırlar. Onlar deyirlər ki, torpaqlarımızın 20 %-ni ermənilər, 80%-ni isə Əliyevlər işğal edib. Əgər radikalların dediyi kimi iqtidar güclü iqtisadiyyat və peşəkar ordu qurmasa, biz də məğlubiyyətdən qorxub müharibə etməsək Qarabağ işğal altındamı qalmalıdır? Yoxsa biz radikalların dediyi kimi hakimiyyətimi dəyişməliyik?

-İlk öncə onu söyləyim ki, Əliyevlər Azərbaycanın 80%-ni işğal etməyiblər, Azərbaycan dövlətçiliyini qoruyub saxlayıblar. 20% torpaqlarımızı da işğaldan azad etmək imkanları var. Əgər biz region dövlətlərinin razılığını ala bilsək indiki iqtisadi və hərbi gücümüzlə də torpaqlarımızı azad edə bilərik. Yox, diplomatik sahədə buna nail ola bilməsək, güclü iqtisadiyyat və güclü peşəkar ordu qurmadan müharibəyə başlamaq olmaz. İqtidar bu istiqamətdə dərin islahatlara getməyəcəksə həm xalqımızla, həm iqtidarla işləməklə bunu qaçılmaz etməliyik. Hazırda hakimiyyət dəyişikliyi həm real deyil, həm də ölkəmizi fəlakətə uğradar. Ona görə də nə qədər vaxt alsa və çətin olsa da, Qarabağdakı rejimi heç bir dövlətin tanımaması ilə özümüzə təskinlik verib, gəncliklə yorulmadan işləməli və səbrlə gözləməliyik ki, məğlubiyyətin sındırmadığı, vəzifə və var-dövlət naminə “lal, kar, kor” olmayan, işğalla barışmayan gənc nəsil cəmiyyətimizin aparıcı qüvvəsinə çevrilsin. Buna isə çox az qalıb. 90-cı illərdə doğulanların indi 30 yaşı var. İlham Əliyev artıq yüksək dövlət vəzifələrinə gəncləri təyin edir. Çünki tarix sübut edir ki, uzun illər əsarət altında yaşamış insanlar müharibələrdə yenidən başqa xalqlara, xüsusilə də özündən çox kiçiklərə məğlub olduqları halda qisas və milli qürurları barədə az düşünür, yeni şəraitə uyğunlaşıb ən ağır mənəvi yük altında altında yaşamağı üstün tuturlar. Məğlubiyyətdən yaranmış daxili aqressiyanı digər soydaşlarına münasibətdə sərgiləyir, özlərinə və bir-birinə güvənmədiklərindən, düşünürlər ki, onları bu mənəvi əzabdan kimsə başqa birisi xilas etməlidir. Topxanada bir neçə ağacın kəsilməsinə görə yüz minlərlə soydaşımız küçələrə axışıb hayqırdığı halda, savaşda məğlub olandan sonra 50 milyonluq xalqımız şərəf məsələsi olan Qarabağımızın 30 ildən artıq işğal altında qalmasına başını aşağı salıb susur. Qarabağla bağlı razılaşdırılmış mitinqə iki min adam gəlir. Artıq Qarabağla maraqlanan, ümidlərini itirmiş soydaşlarımız hansısa məsələdə Putinin Paşinyandan fərqli fikir söyləməsini, hansısa erməni politoloqun Paşinyanı tənqid etməsini bir birinə və xalqımıza sevinclə, az qala qələbə kimi çatdırırlar. Artıq hansısa ölkənin Qarabağı müstəqil dövlət kimi tanımamasını mətbuatda bayram etmək səviyyəsinə qədər kiçilmişik. Amma bir daha deyirəm, bu üzücü vəziyyət bizi ruhdan salmamalı, əksinə bizi daha çox işləməyə sövq etməlidir. Xalqların, xüsusilə müsəlman xalqların xarakterində və mentalitetində dəyişikliklərin baş verməsi həmişə zaman alır. Rəhmətlik Elçibəy şərqşünas alim kimi bunu görürdü və deyirdi ki, bəzi problemlərin həlli üçün zamana ehtiyac var. O Şuşaya gedən yol Təbrizdən keçdiyini deyirdi. Yəni 50 milyonluq xalqımızın mənəvi birliyindən.
Ordumuz Şuşada sabahkı “tacqoyma”nı vurarsa...Avrasiya.net Bütöv Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyasının sədri, millət vəkili Qüdrət Həsənquliyevin Moderator.az-a müsahibəsini təqdim edir:

- Qüdrət bəy, Milli Məclisin sonuncu iclasında Silahlı Qüvvələrin müxtəlif qoşun növlərinin keçirdiyi təlimlərdən video fraqmentlərin görüntülərinin yayımlanmasının zəruriliyi barədə danışdınız. Bu barədə ictimaiyyətə bir az geniş məlumat verə bilərsinizmi?

- Təlimlərdən video görüntülərin yayımlanması ordunun xalq qaşısında hesabatlılığı deməkdir. Həm xalqımız, həm düşmən görməlidir ki, hərbi qulluqçularımızın hazırlıq səviyyəsi necədir. Yoxsa texnikanın, dronların, təyyarələrin, artileriyya qurğularının nümayişi ordunun tam gücünü ehtiva etmir. Həmin müasir silahlardan hansı bacarıqla istifadə olunması çox önəmlidir. Ona görə də təlimlər real döyüş vəziyyətinə yaxın şəraitdə keçirilməlidir. Hərbçilərin qulaqları partlayış səslərinə öyrənməli, hədəflərin dəqiqliklə vurulması təlimlər zamanı yoxlanılmalıdır. Bizə göstərilən kadrlardan ordunun döyüşə hazırlıq səviyyəsini müəyyən etmək mümkün deyil. Nazir durub, texnika qarajdan çıxır, yaxud sıra ilə düzlənib hərəkət edir, təyyarələr, dronlar uçur. Bu heç nə demir özlüyündə. Sovet dövründə televiziyada hər bazar günü Sovet Ordusunun təlimləri haqqında video-reportajlar göstərilirdi. Mən uşaq ikən həmin təlimlərə baxıb qürur hissi keçirirdim. Bizim ordunun rəhbərliyi o köhnə kadrlara baxsa, yaxşı olar.

- Qüdrət bəy, Qarabağımızın tacı olan Şuşada ermənilər qondarma rejimin başçısına “tac qoyma” mərasimi keçirmək istəyirlər. Bəzi ictimai-siyasi fəallar bunun qarşısını almağı tələb edirlər. Bu nə dərəcədə realdır?

- Şuşanın bombalanması müharibənin başlanması deməkdir. Buna qədər isə müəyyən işlər görülməlidir. Mən deyəndə ki, xalqımız hazırda müharibə istəmir, bəziləri dərhal deyir ki, xalqı müharibəyə hazırlamaq iqtidarın işidir. Mən isə deyirəm ki, bu, bütün ictimai-siyasi qüvvələrin işidir. Radikallar öz təbliğat imkanlarını iqtidarı və onlar kimi düşünməyən digər siyasi qüvvələri gözdən salmağa yox, xalqı müharibəyə hazırlamaq istiqamətində səfərbər etsəydi, digər siyasi qüvvələri də məsədyönlü şəkildə daxili mübarizəyə cəlb etməsəydi, indi müharibə ilə bağlı ictimai fikir tam başqa idi. İqtidar isə istəməsə belə, xalqın iradəsi ilə hesablaşmalı olardı. Amma “5-ci kolon” dediyimiz radikallar bilirlər ki, onlar müharibə deyən kimi xarici dəstəkdən məhrum olacaqlar. Ona görə Əli Kərimli Brüsselə son səfəri zamanı avropalılara deyirdi ki, indiki iqtidar sülh üçün təhlükədir.

- “Müharibə başlayana qədər müəyyən işlər görülməlidir” deyəndə nələri nəzərdə tutursunuz?

- Əvvəla, xalqı inandırmalıyıq ki, sülh yolu ilə Qarabağı azad etmək mümkün deyil. Bundan başqa Rusiya ilə danışıb onu problemin həllinə razı salmağa çalışmalıyıq. Qonşu İranla bu istiqamətdə ciddi danışıqlar aparmalıyıq. Tam əsasda peşəkar ordu qurmalıyıq. Təcili olaraq bazar iqtisadiyyatına keçilməli, iqtisadiyyatda proteksionizmə son qoyulmalı, ölkədən kapitalın qaçışının qarşısını almaq və xarici investisiya cəlb etmək üçün mülkiyyətin toxunulmazlığına təminat verən müstəqil məhkəmə hakimiyyəti yaradılmalıdır.

Xarici siyasətlə əlaqədar Ermənistana və dünya birliyinə sözdə yox, əməldə Qarabağın işğalı ilə barışmayacağımızı nümayiş etdirmək üçün Bakıda milyonluq mitinq təşkil olunmalı, Ermənistanın atəşkəs rejimindın istifadə edib torpaqlarımızı işğal altında saxlayıb məskunlaşdırdığını əsas götürərək danışıqlar prosesindən çıxmamaq şərtilə atəşkəs haqqında Bişkek protokolundan çıxdığımızı bəyan etməliyik. Onu da bəyan etməliyik ki, əgər bundan sonra da Minsk Qrupu Ermənistana təzyiq etməsə, həmin qrupdan da imtina edəcəyik. Həqiqətən də bir müddətdən sonra da Minsk Qrupundan çıxdığımızı bəyan etməliyik. Heç bir siyasi təzyiqdən, şantajdan qorxmamalıyıq. Bütün itkiləri göz önünə alıb torpaqlarımızı azad etməliyik.

- Qüdrət bəy atəşkəs haqqında razılaşmadan imtina etsək Ermənistan danışıqlardan imtina etməzmi?

- Çox az inandırıcıdır. Amma edirlər, qoy onlar danışıqlardan imtina etsinlər. Müharibəyə başlamazdan öncə biz bunları etməliyik ki, bizim son ana qədər sülh yolu ilə ərazi bütövlüyümüzü bərpa etmək istədiyimizi dünya birliyi görsün. Dünya birliyi bir daha əmin olsun ki, bizim sülh istəyimiz alınmadı, heç kim Ermənistana təzyiq etmədi və bizim ayrı yolumuz qalmadı...
Niderlanddakı Azərbaycan diasporu ən aktiv diasporlardan biridir Elsevər Məmmədov: "Mürəkkəb situasiyalarda biz hər zaman öz dövlətimizin və xalqımızın yanında olmalıyıq"

"Karantin ərəfəsində həm Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsi tərəfindən, həm də Azərbaycanın Niderlanddakı səfirliyi tərəfindən ehtiyacı olan insanlara hər cür dəstək göstərilibdir"

Koronavirus pandemiyası dünyanın demək olar ki, hər bir ölkəsinə öz mənfi təsirini göstərdi, ayrı-ayrı dövlətlərin sosial-iqtisadi həyatını iflic etdi. Bır sıra ölkələr səhiyyə sahəsində ciddi probıemlə yaşayıb insanlarının sağlamlığını istənilən səviyyədə qorumağa müvəffəq olmadığı, koronavirusun vətəndaşlarına təsirinin qarşısını ala bilmədiyi halda, bir başqa ölkələrin isə sözügedən virusun iqtisadiyyata təsirini minimum səviyyəyə endirməyə nail ola istiqamətindəki səyləri nəticə vermədi. Nəticə etibarilə həmin ölkələrin iqtisadiyyatı ciddi zərərlə qarşılaşdı. Bu da nəticə etibarilə insanların sosial həyatına təsirsiz ötüşmədi.

Onu da qeyd etmək lazımdır ki, pandemiyanın ən ciddi zərər vurduğu bölgələr içərisində Avropa ölkələri ön sıralarda yer aldı. İtaliya, İspaniya, Almaniya kimi kifayət qədər inkişaf etmiş ölkələrin həm səhiyyə, həm də iqtisadiyyatı koronavirus qarşısında aciz qaldı. Koronavirus pandemiyasının qoca qitədə təsir göstərdiyi ölkələrdən biri də Niderland Krallığıdır. Bəs görəsən, Niderland Krallığında yaşayan azərbaycanlılar bu vəziyyətdən nə dərəcədə əziyyət çəkdilər? Yaxud Krallıqda yaşayan soydaşlarımız, orada fəaliyyət göstərən diaspor təşkilatlarımıza Azərbaycan dövləti tərəfindən hansısa yardım edildimi?

Bu və ya digər suallarla bağlı Benilüks Azərbaycanlıları Konqresinin prezidenti Elsevər Məmmədova müraciət etdik. "OLAYLAR"-a verdiyi müsahibədə Elsevər Məmmədov hazırda Niderland Krallığındakı Azərbaycan diasporunun vəziyyəti, dünyanın müxtəlif bölgələrində yaradılan Koordinasiya Şuralarının diaspor təşkilatlarımızın birlik və bərabərliyi, daha sıx birləşməsinə müsbət təsirləri barədə danışdıq.

- Elsevər bəy, öncə bilmək istərdim ki, yaşadığınız ölkədə koronavirus pandemiyasının yayılma tendensiyası nə dərəcədədir və orada yaşayan azərbaycanlılar arasında virusa yoluxma halı qeydə alınıbmı?

- Hal-hazırda Niderlandda koronavirus pandemiyasının yayılması 2-3 həftə əvvələ baxdıgımızda xeyli sayda azalıb. Yəni virusun yayılmasında azalma müşahidə olunur. Artıq may ayının 11-dən 12 yaşdan aşağı uşaqlar üçün məktəblər, futbol klubları və bir cox iş yerləri yenidən öz fəaliyyətlərinə başladılar. Artıq yavaş- yavaş hər şey öz keçmiş halına dönməyə başlayır. İyun ayının birndən sonra isə 12 yaşdan yuxarı uşaqlar öz dərslərinə başlayacaqlar. Niderland Krallığında yaşayan azərbaycanlılara gəlincə isə, soydaşlarımız arasında çox az sayda bu xəstəliyə tutulanlar oldu. Bizdə olan məlumata görə cəmi 2 azərbaycanlı bu virusa yoluxubdur.

- Məlumdur ki, pandemiya səbəbindən əksər ölkələrdə karantin rejimidir və iş yerləri bağlanıb. Təbii ki, bu durumdan Niderlandda yaşayan soydaşlarımız da sıxıntı keçirir. Onlara hansı formada dəstək və ya yardım göstərilir?

- Karantin regimi başladığı andan həm Beniluks Azərbaycanlıları Konqresi (BAK), həm də digər diaspora təşkilatları bu məsələyə çox ciddi yanaşdılar. Niderlandda yaşayan bir çox azərbaycanlılarla əlaqə saxlayıb, onlara necə dəstək ola biləcəklərini, onların nəyə ehtiyacları olduqları öyrənildi. Ehtiyacı olan insanlara hər cür dəstək ğöstərildi. Karantin zamanı başladığı andan Beniluks Azərbaycanlıları Konqresi (BAK) həm Azərbaycanda, həm də Niderlandda yüzlərlə aztəminatl ailələrə dəstək göstərdi. Mübarək Ramazan ayının son gününə qədər Azərbaycanda bu aksiyalarımız davam edəcəkdir. Belə mürəkkəb bir situasiyalarda biz hər zaman öz dövlətimizin və xalqımızın yanında olmalıyıq.

- Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsi, yaxud Azərbaycan dövləti tərəfindən Niderlandda yaşayan azərbaycanlılara yardım edilibmi?

- Karantin ərəfəsində həm Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsi tərəfindən, həm də Azərbaycanın Niderlanddakı səfirliyi tərəfindən ehtiyacı olan insanlara hər cür dəstək göstərilibdir. Hər iki qurum dəfələrlə təşkilat rəhbərləri ilə əlaqə saxlayaraq Niderlandda yaşayan azərbaycanlılara hər cür dəstək ola biləcəklərini diqqətə çatdırıblar.

- Elsevər bəy, bəs hazırda Niderlandda Azərbaycan diasporunun vəziyyətini necə xarakterizə edərdiniz?

- Avropada diaspora təşkilatlaının fəaliyyətinə baxdıgımız zaman, deyə bilərəm ki, Niderlanddakı Azərbaycan diasporası ən aktiv diasporalardan biridir. Ən əsası odur ki, buradakı diaspor təşkilatları, lazım olan zamanlarda çox çevik bir şəkildə bir araya gəlib, çox əhəmiyyətli məsələləri müzakirə edib, onu həyata keçirə bilirlər. Azərbaycan diasporasının formalaşma tarixinə baxanda, görürük ki, diasporamız hələ çox gəncdir. Amma gördüyü işlər heç də az deyil. Bizim fikrimizə görə, güclü diasporamızın olması üçün, hər bir təşkilatın alt yapısı möhkəm olmalıdır. Bizim bu gün başqa inkişaf etmiş dövlətlərin diaspora təşkilatlarının təcrübəsindən istifadə etməyimiz lazımdır. Buna misal Yahudi diasporasını deyə bilərəm. Onlar hər zaman deyirlər ki, güclü diaspora qurmaq üçün, əvvala həmin ölkədə diasporanın alt yapısı güclü olmalıdır. Alt yapı deyildiyində, yənı həmin ölkədə yaşayan öz millətlərindən olan körpələr üçün həftə sonu məktəbləri, idman məktəbləri, milli,mədəni və dini təhsil alma mərkəzləri fəaliyyət göstərməlidir. Əgər bunların hamısı lazımi şəkildə fəaliyyət göstərsələr, demək ugur qazanmanız qaçılmazdır.

- Son aylar Avropada yaradılan Koordinasiya Şuraları diasporamızın bir qədər də təşkilatlanması, birlik, bərabərlik şəklində fəaliyyət göstərməsinə nə dərəcədə təkan verir?

- Bilirsiniz, nəyisə yaradanda, əsas ona baxmaq lazımdır ki, bu qurum nə məqsədlə yaradılır və bu qurumun məqsədi, məramı və niyyəti nədən ibarətdir. Bizdə burada həmin prosesi müşayət etdiyimiz zaman görürük ki, Koordinasiya Şuralarının yaradılmasında məqsəd Azərbaycan təşkilatlarının bir araya gəlmələri, bərabər fəaliyyət göstərmələri və gələcəkdə daha da güclü qurumlara çevrilmələrinə xidmət etməkdir. Ona görə də biz bunu ancaq alqışlaya bilərik. Beniluks Azərbaycanlıları Konqresi (BAK) olaraq hər zaman onlara dəstək verməyə davam edəcəyik. Çünkü burada amal birlik və bərabərlikdən gedir.

- Bəs diaspor təşkilatları olaraq Azərbaycan səfirliyi ilə yaxından əməkdaşlıq edirsinizmi?

- Təbii ki, həm Belçika Krallıgında, həm də Niderland Krallıgındaki səfirliklərimizlə çox sıx əlaqədə fəaliyyət göstəririk. Tam səmimi şəkildə deyə bilərəm ki, Belcika və Niderlandda yaşayan azərbaycanlılarımız bu məsələdə cox şanslıdırlar. Çünkü hər iki krallıgın səfirləri çox vətənpərvər insanlardır. Yüksək səviyyəli diplomat olmaqlarından başqa, həm də cox dəyərli insanlardılar. Hər iki diplomatik korpusun əməkdaşları azərbaycanlılar üçün əllərindən gələni etməyə çalışırlar. Bəzən başqa dövlətlərdə səfirliklərlə diaspora təşkilatları arasında problemlər müşahidə olunur. Lakin bizdə şükürlər olsun ki, hələ bu günə qədər heç bir zaman belə problem olmayıb.

- Avropada, Niderlandda Azərbaycan həqiqətlərini yaymaq istiqamətindəki fəaliyyətlər sizcə yetərlidirmi və hansı uğurlara imza atılır?

- Uğurlarımız təbii ki, çoxdur. Amma biz daha da çox çalışmalıyıq. Yuxarıda göstərdiyim kimi, bu gün Azərbaycan diaspora təşkilatlarının alt yapısı güclü olmalıdır. Təsəvvür edin ki, bir binanın bünovrəsi zəif olsa, onun üstündə nə qursanız, o dagılmaga məhkumdur. Beniluks Azərbaycanlıları Konqresi(BAK) məsələyə bu prizmadan yanaşır. Ona görə də biz bu il Niderlandda "Qarabag İdman Klubunun" rəsmi qeydiyyatdan keçməsinə nail olduq. Bu il Rotterdam şəhərinin mərkəzində Beniluks Azərbaycanlıları Konqresinin(BAK) və Qarabag İdman Klubunun ofisinin rəsmi açılışını həyata keçirtdik. Klubumuzun nəzdində müxtəlif idman növlərindən başqa, həm də "Həftə sonu Ana dili dərsləri" keçirilir. Bu il Konqresimizin nəzdində Haarlem şəhərində "Körpə fidanlar" uşaq musiqili teatr qrupu da yaradıldı. Ümumiyyətlə, biz bu gün çalışırıq ki, hər sahədə irəliləyək. Bu gün bizim körpələr nə qədər Avropada yaşasalar da, öz millətinə baglı olmalıdırlar.

- Bəs bu ölkədəki erməni diasporunun Sizin fəaliyyətə mane olmaq kimi cəhdləri olurmu?

- Təbii ki, erməni diasporası hər fürsətdən məharətlə istifadə etməyi bacarır. Azərbaycan təşkilatlarının fəaliyyətlərinə manə olmağa çalışırlar. Üzülərək deyim ki, bəzən də buna nail olurlar. Buna misal olaraq ermənilər Hollandiya Azərbaycan-Türk Mədəniyyət Dərnəyinin rəhbəri İlhan Aşkını şərləyərək məhkəməyə verdilər. Azərbaycan təşkilatları da hər vürsətdən istifadə edərək onların təxribatlarının qarşısını ala bilmişdi. Dəfələrlə Niderlanddakı supermarketlərdən "Artsach" markalı yeməklərin satışına manə olunmuşdur, film festivalında erməni filmi təqdimatdan çıxarılmışdır, turizm sərgilərində erməni təxribatı əngəllənmişdir, sözdə erməni soyqırımına abidə qoyulmasının qarşısı alınmışdır. Bundan başqa Bakı küçəsinin barelyefinin açılmışına nail olunmuşdur, Xocalı soyqırımı abidəsi ucaldılmışdır. Eyni zamanda Niderlandın azadlıgı ugrunda alman faşistlərinə qarşı savaşan Niderlandın Milli qəhramanı Medo ləqəbli azərbaycanlı Məmmədov Məmmədin xatirəsinə abidə ucaldılmışdır və Oosterwij şəhərindəki küçələrdən birinə onun adı verilmişdir.

Amma hesab edirəm ki, Azərbaycan diasporası bu gördüyü işlərlə kifayətlənməməlidir. Torpaqlarımız işgalda oldugu muddətcə biz durmadan çalışmalıyıq.
"Mən, Arzu, bir də ki, Laçın..."Arzu Zeynallı: “Laçın mənim üçün dərd deyil, həsrət qaldığım uşaqlığımdır, yaşaya bilmədiyim gəncliyimdir”

Laçınsız 28 il…

Bu 28 illik torpaq həsrəti, 28 əsrə bərabər işğal, bizə yaşatdığı dəhşətləri, faciələri, sarsıntıları ilə ömrümüzdən ömür aldı…

Vətənim Azərbaycanın 30 ildir düşmən tapdağı altında qalan hər bir qarışı, bütün varlığı ilə bu gün də həmin ağrı ilə yaşayır...

Bu gün Laçının işğal günüdür. Bir az əvvəl Şuşanın işğal tarixini varaqladıq, ondan əvvəl Ağdamın... bu siyahı uzundur… o qədər ki, hər ayımıza bir qara gün düşüb. Hələ 4 bir yandan öz dogma torpaqlarınla sərhəddə yaşamağın necə açı, utancverici, necə bir cəhənnəm hissi olduğunu demirəm…

Bu acı hisslərlə məmləkətimdə özümü qaranlıq qəfəsə, məngənəyə salınmış, çırpınan bir quş kimi hiss edirəm… Elə Laçına qayıdacağı günü xəyallarında yaşadan, Laçını nağıllara yazan laçınlı jurnalist Arzu Zeynallı kimi…

Bu gün məhz onun xəyallarına, arzularına qanad olub, Laçına yollandıq. Bizimlə danışan Arzunun nağıllara çevrilən Laçın xəyalları, xatirələri idi…

O, bu xatirələri mənə hər söhbətində danışır və biz əsirlikdə qalan torpaqlarımıza yas tuturuq. Həmin anlar özümə, hamıya, elə Arzuya verdiyim, bəlkə də ən acizanə, ən üsyankar sualım bu olur: “Laçını necə xatırlayırsan, Laçınsız necə yaşadın, Axı, Laçını niyə qoruya bilmədin Arzu?..

O da mənə eyni sualı verir: sən necə yaşadın Tahirə, sən niyə qorumadın dədə torpağını - Vedibasarı, Zəngəzuru,elə Laçını?..

Demək olar ki, bu, hər dəfə Arzudan dinlədiyim, ən kədərli, həm də ən şirin real hekayədir. Vətən sevgisi, vətən həsrəti, onu azad etmək eşqi, əzmi var bu hekayədə... O, danışanda ağlayır, hönkürtü ilə… mən də qoşuluram ona. Bəzən o, ağlamır, ağlayan mən oluram… İşğal günlərində torpaqlarımızın həsrətini beləcə ovundururuq… Xeyir, bu heç də acizliyimiz, zəifliyimiz deyil, əsla!.. Bu, düşmənə olan qəzəb hissinin qələbə yürüşündən əvvəl doğurduğu göz yaşlarıdır. Bilirik ki, daha belə davam etməyəcək!.. Buna əminəm. Çünki, Arzular, Mübarizlər qisas gününü gözləyir - ŞƏHİD, ya da QAZİ kimi…
"Mən, Arzu, bir də ki, Laçın..."
TAHİRƏ QAFARLI

Versus.az-ın baş redaktor müavini, tanınmış jurnalist Arzu Zeynallı suallara cavab verərkən gah bir uşaq, gah da bir döyüşçü oldu…

“Şəhidlərdən utanıram… Sanki dil açıb, hansı üzlə hüzurlarına getdiyimi soruşurlar…”

- Arzu, Laçını səndən yenə soruşsam, onu necə təsvir edərdin?

- Laçın haqqında laçınlı şairlərimiz çox yazıblar, vəsf ediblər, ağrılarını, acılarını ədəbi dillə təsvir ediblər. Hər kəs onu necə görür, xatırlayırsa, o cür də təsvir edib. Düzü, bəlkə də mən yeganə laçınlıyam ki, Laçınla bağlı ictimai tədbirlərə can atmıram, işğal günündə Şəhidlər Xiyabanını ziyarət etməyə yollanmıram, kütləvi mərasimlərin təşkilində iştirak etmirəm. Bu 28 ildə saysam bəlkə də 8-10 dəfə laçınlılarla birgə toplantıda olmuşam. O da ilk vaxtlar. Həmin vaxtlar isə sakitcə çıxışçıları seyr etmişəm, bütün diqqətimlə və cəhdimlə daxilimdəki 18 yaşlı Arzunu ovutmaqla məşğul olmuşam. Tədbir iştirakçıları çıxış edib, mən onların üz cizgilərində Laçının “dal küçə”sini, “şəhərin başı”nı, “şəhərin ayağı”nı axtarmışam, “Dağdağan bulağı”ndan axan suyu ovuclamışam, “köhnə hamam” məhləsindən keçib kəndimizə gedən avtobus dayanacağına qaçmışam… Ağırdı mənə, çox ağır… Çünki aradan az vaxt keçməyib. Hər il eyni təkrarçılıqdan başqa heç bir yenilik, irəliləyiş yoxdur. Artıq utanıram Şəhidlər Xiyabanını ziyarət etməkdən. Şəhidlərdən utanıram… Sanki dil açıb, hansı üzlə hüzurlarına getdiyimi soruşurlar…

Soruşursan ki, Laçını necə təsvir edərdin… Çox deyil, bir neçə şeirimdə, bir az küncə çəkilib kağızlara köçürdüyüm düşüncələrimdə təsvir etmişəm. Nə qədər təsvir edə bilmişəm bilmirəm. Bilmirəm pis haldır, ya yaxşı haldır, amma Laçın və uşaqlığımın, yay tətillərimin keçdiyi kəndimiz olan Qovuşuq mənim gözlərimdə, baxışlarımda, xəyallarımdadır. Yalnız məni daha yaxşı tanıyanlar, duyanlar söhbətlərim zamanı onu görə bilir. Belə dillə, sözlə təsvir etməyi bacarmıram. Bir də adam təsvir etməyə də qorxur. Sanki Laçını o qədər vəsf etdik ki, hər kəsin tamahı keçdi. Qonşu ölkələrin gözü düşdü və əlimizdən aldılar. Eləcə də Şuşanı, Ağdamı, digər işğal edilmiş rayonları.
"Mən, Arzu, bir də ki, Laçın..."
“Laçınsız qalmağım, Laçının işğalda qalması mənə çox əzab verir”

- Laçınsız 28 ilin 25 ilini səni tanıyırm və hər dəfə də Laçınlı günlərdən danışanda ağladığını görürəm. Özü də sən kiminlə gəldi bölüşmürsən o xatirələrini. Aradan 28 il ötür, amma hər dəfə sanki bu gün ayrılıbsanmış kimi həyəcanla, gözyaşı ilə danışırsan. Deyirlər ki, zamanla dərdlər köhnəlir, amma gör bu necə hissdr, bu nə dərddir ki, zaman keçdikcə təzələnir. Qaysaq bağlamayan bu yaranın adı nədir, dərmanı nədir…

- Hə, Laçınla bağlı göz yaşlarımı ancaq sən görmüsən. Nə bilim, bəlkə sən danışdıra bilibsən, yaxud, dinləməyi daha yaxşı bacarıbsan...

Laçın mənim üçün dərd deyil, həsrət qaldığım uşaqlığımdır, yaşaya bilmədiyim gəncliyimdir. Laçın dərd olsaydı köhnəlməsə də, qaysaq bağlayardı. Laçın mənim üçün sadəcə doğulub böyüdüyüm vətən deyil. Laçın sevdiyimdi. “Laçın” sözünün özünü belə sevirəm. Laçın mənim qanımdır, canımdır… O mənin damarlarımda, baxışımda, yerişimdədir. Bu yaranın adı “Əsir qalan vətən”, dərmanı isə Azadlığıdır. Yəqin ki, hər bir laçınlı üçün də bu, belədir. Və yəqin ki, çoxları özüylə Laçını tək görür, mənim kimi. Bir şeirimdə dediyim kimi:

Bir mən, bir də ki, Laçın...
Əsir düşmüşük!
Mən qəribliyin kölgəsində,
O, yadların caynağında.

Bir mən, bir də ki, Laçın...
Ayağımız dəymir yerə!
Mən taqəti kəsilmiş,
O, tapdanıb əzilmiş.

Bir mən, bir də ki, Laçın...
Açılıb göyə əlimiz!
Mən Vətən yalvarışlı,
O, övlad duaçısı.

Bir mən, bir də ki, Laçın...
Əzabın içində biz!
Mən qanadı qırılmış,
O, dizləri bükülmüş.

Bir mən, bir də ki, Laçın...
Uzalıdır qollarımız!
Mən ağuşuna sığınmağa,
O, qucub oxşamağa.

Nənələrim, əmim, atam Laçına həsrət köçdülər bu dünyadan. Hardasa onların ölümünə həsəd də çəkirəm. Özləri gedə bilməsələr də, yəqin ki, ruhları Laçını, Qovuşuğu gəzir…

Laçınsız qalmağım, Laçının işğalda qalması mənə çox əzab verir. Torpağının, evinin yağı düşmən əlində olduğunu bilə-bilə yaşamaq, ölümdür. Amma, bu gün hələ də ayaqdayıqsa, varıqsa, demək bizi yaşadan o ümiddir. Laçını azad etmək, ora yenidən dönmək ümidi... Laçın onu xəyallarımda canlandıranda göz yaşlarıma sahib çıxa bilmədiyimə görə məni bağışlasın, özümdən asılı deyil. Bu da mənim üsyanımdır... Ona görə bağışlasın ki, mən ona ağlamalı deyiləm, onun üçün vuruşmalıyam...

“...“Laçına gedəndə” gözlərim yaşarır, özümü diz çöküb hönkürən görürəm

- Arzu, bir dəfə “facebook” səhifəndə bir statusunda laçınlı günlərin haqqında xatirəni oxumuşdum. Mən xəyallarının əsirliyini yaşıyan bir gənci gördüm o xatirələrdə. Bilirəm ki, hər gün xəyallarında Laçına gedirsən. Orda Laçın səni necə qarşılayır - döyüşçü kimi, yoxsa bir uşaq kimi? Laçına dönən zaman özünü hansı obrazda görürsən?

- Hə, xatirələrimin əsiriyəm. Elə ki, Laçının adı çəkilir gözümün qarşısında böyük bir ekran açılır. O ekranda yaxşı-pis, yaşadıqlarımın hamısını görürəm.

30 il əvvəl filmlərdə uzun illərdən sonra nəhayət vətəninə dönə bilən insanların ayaqları vətən torpağına dəyən kimi necə diz çöküb onu öpdüklərini görəndə o yaşanan hisslər mənə çatmırdı. Fikirləşirdim filmdir də… Amma indi… Xəyalımda Laçına getdiyimi canlandıranda belə, gözlərim yaşarır, özümü diz çöküb hönkürən görürəm. Bununla bağlı şeirim də var:

İçin-için ağlamaqdan yoruldum,
Göz yaşımın damlasında boğuldum,
Vətənsizlik yanğısıyla qovruldum
Laçınımda hönkürmək istəyirəm!

Qucaqlayıb daş-kəsəyin yalayım,
Talan olmuş qəbirlərin ağlayım,
Yarasını yaralarımla bağlayım
Laçınımda hönkürmək istəyirəm!


Qismət ola dağ, dərəsin gəzişəm,
Laçınımsız çöl, biyaban, dəvrişəm,
Hayqırtıyla deyəm - geri gəlmişəm,
Laçınımda hönkürmək istəyirəm!
"Mən, Arzu, bir də ki, Laçın..."
- Laçının laçınlılarla olan son günlərini necə xatırlayırsan?

- 1991-ci il idi, orta məktəbin sonuncü sinfini bitirirdik, son zəng öncəsi uşaqlarla 1941-1945 abidəsini ziyarət etdik, orda vədələşdik ki, 5 ildən sonra, yəni ali təhsili bitirib qayıdanda məktəblilərin son zəng günü burda görüşərik… O vəziyyətdə yenə də ümid edirdik ki, hər şey yoluna düşəcək. Amma məktəblərdən hərbi hazırlıq dərsləri üçün əyani vəsait olaraq istifadə edilən silahlar da həmin ərəfələrdə Laçına yerləşdirilən sovet əsgərləri tərəfindən yığılanda vəziyyətin ürəkaçan olmayacağı hiss olunurdu.

Hardan biləydik ki, ermənilər tarixi düşmənçiliklərini növbəti dəfə həyata keçirməyə başlayıblar...

“ermənilər müharibə etmədikləri üçün qoruya bilmədik Laçını…”

- Hansı epizodlar yadından çıxmır. Bu işğal laçınlıların həyatında hansı faciəni yaşatdı? "Niyə Laçını qoruya bilmədik" sualını verərkən, hansı cavabı ala bilirsən?

…Ermənilər üç saatdan bir Laçını atəşə tuturdular. Atışma başlayan kimi hamı təlaşla, çığırtıyla yaxınlıqdakı kəndə tərəf qaçırdılar. Bir ananın uşağının əlindən tutub necə qaçdığını həmişə xatırlayıram. Ana qaçır, xəbəri yox idi ki, əlindən tutduğu körpəsini yerlə sürütləyir. Uşağın üz-gözü qan içində idi, çığırtısını isə o qədər çığırtının içində eşitmirdi…

Bizim evin bir qapısı “o tay” dediyimiz dağlara baxırdı. Hər axşam pilləkəndə oturub evlərin işıqlarını sayırdım… Hər gün işıqlar bir az azalırdı. Bu, məni ağladırdı. Hiss edirdim ki, daha Laçını görmüyəcəyik...

Laçında son Novruz bayramı da yadımdadır. Böyük atəşfəşanlıq, təmtəraqlı şənliklər… Sanki Laçında sonuncu yazı qarşılayırdıq…

Bir epizod da məni çox kövrəldir xatırlayanda. Laçından çıxırdıq artıq. Alt evə düşüb anamın taxçalara səliqə ilə düzdüyü mürəbbə, kanpot bankalarına baxdım, qapını örtüb çıxdım. Sonra toyuq-cücənin saxlandığı qapını açdım, torbadakı dənləri yerə səpdim, digər kisəni isə aşırıb yarısını dağıtdım ki, bizdən sonra ac qalmasınlar. Qapılarını da açıq qoydum ki, dən qurtarsa çıxıb çöl-bayırda dənlənsinlər. İndi deyəcəksən ki, evdəkilər nə hayda imiş, sən nə hayda…

Laçının son günlərini sonralar atamın dilindən eşitdik. Mayın 10-da bizi Bərdəyə dayısıgilə yola saldı. Dedi kişilər toplaşıb döyüşəcəyik. Camaatdan silahlar götürülmüşdü, tək-tük adam silahını gizlədə bilmişdi. Silah da nə silah olacaqdı – təklülə, qoşalülə, ən yaxşı halda beşatılan. Bu silahla o boyda pulemyotun, avtomatın, digər yüksək texnikanın qarşısında nə etmək olardı? Atam mayın 16-da gəlib çıxdı. Ovurdları batmış, gözləri böyümüşdü… Əslində mən o simaya baxanda əlimi Laçından tamam üzdüm…

Bəzən görürsən kimlərsə qandı-qanmadı irad tutur ki, niyə döyüşmədiniz, niyə qaçdınız. Mən belələrinə cavab verə bilmirəm. Susuram… Bilirsən niyə? Elələrinin qarşısında hesab verirmiş kimi hiss etdirmək istəmirəm özümü. O sualı verənlərə baxanda “məndən ötdü, qardaşıma dəydi belə” səslənir qulaqlarımda…

"Niyə Laçını qoruya bilmədik" sualını verərkən, özümdən aldığım cavab bu olur: Ermənilər müharibə qanunları ilə döyüşmürdülər. Onlar ümumiyyətlə müharibə etmirdilər, sadəcə məhv edirdilər. Məhv etmək, yox etmək idi ermənlərin missiyası. Bu, tarixən belə olub və belə də davam edir… Məhz müharibə etmədikləri üçün qoruya bilmədik Laçını…

Nə isə… Danışılası çox xatirələr var. Hər şeyi olduğu kimi danışsam bir kitab olar. Müsahibəyə isə bu qədərini sığışdırmaq istəməzdim. Ən yaxşısı istəyənlər səhifələməyə başladığım kitabımdan oxusunlar.

“Bax o sözü eşitmək üçün Laçını qaytarmalıyıq”

- Xəyalında bir döyüşçüsən, Laçın uğrunda vuruşan döyüşçü. Vətən torpağını çox görmək istəyirsən, sülh platforması çərçivəsində Qarabağa edilən jurnalist səfərlərinə qoşulmaq istərdinmi?

- Əgər xəyalımda Laçın uğrunda vuruşan döyüşçüyəmsə, jurnalist səfərlərinə qoşulmağım ümumiyyətlə düz olmaz. Düzdür, jurnalistlərimizin sülh platforması çərçivəsində Qarabağa getməsi heç ürəyimcə olmadı. Onsuz da illərdir o yerləri xarici mətbuatın gözü ilə görürük. Dronlarla qeyd edilən görüntülər bütün sosial şəbəkələrdə paylaşılır. Ermənilər özləri necə lazımdır foto və videoların dili ilə acıq verirmiş kimi bizə virtual səyahət etdirirlər o yerləri. Amma bu azmış kimi düşmənin işğalında olan yerlərə elə düşmənin bələdçiliyi ilə də baxış keçirmək… Qəbullanmadım, vəssalam! O kimsə deyir e, heç olmasa gedim dədə-baba yurdumu görüm, onları nə anlaya bilirəm, nə də qınaya. Amma yazığım gəlir, çox pis, zavallıca yazığım gəlir…

- 28 illik ayrılıqdan sonra laçınlı qızın Laçına nə sözü var?

- Laçına biz laçınlıların sözü ola biməz. Amma yəqin ki, Laçının bizə çox sözü var. Bax o sözü eşitmək üçün Laçını qaytarmalıyıq.

- Dünənin laçınlısı ilə bu günün laçınlısının xarakterində nə dəyişib?

- Dünən tariximizi oxuyurdum, bu gün tariximizi yaşayıram, sabah isə tariximizdən boylanacam. Bu günün laçınlısı dünənin laçınlısına həsədlə baxır. Xarakter isə dəyişmir, insanın özü ilə doğulur, özü ilə ölür. Yəni dünənin laçınlısı ilə bu günün laçınlısı fərqli xarakterdə ola bilər.

“Amma biz hazır vəziyyətdə idik, özümüzü döyüşçü kimi görürdük… Olmadı”

- Heç bir laçınlıya yox, sənə bu sualı həmişə vermişəm və yenə təkrar edirəm: niyə Laçını qoruya bilmədin, Arzu?

- Yadımdadır ki, 1990-cı ilin 20 yanvar faciəsinə etiraz olaraq sinif yoldaşlarımla birlikdə Komsomol biletimizi “şəhərin başı” deyilən yerdə, mərkəzdə hamı ilə bərabər yandırdıq. Hələ o vaxtdan artıq məktəbdə tənəffüs zamanı oğlanlar partizan dəstəsi yaratmaqla bağlı öz aralarında söhbət edirdilər. Diqqətimiz onlarda idi, yəqin ki, belə bir dəstə yaratsaydılar bu işdə onları tək qoymayacaqdıq. Bilmirəm bunu Laçın uğrunda mübarizə adlandırmaq olar, ya yox, amma uşaqdan böyüyə hər kəs artıq Laçını düşməndən necə qorumaq barədə düşünürdü. Təbii ki, müəllimlər baş verən hadisələrin düşmən təxribatı olduğunu deyərək xüsusilə gəncləri sakitləşdirmək istəyirdilər. Amma biz hazır vəziyyətdə idik, özümüzü döyüşçü kimi görürdük… Olmadı…

Fakt budur ki, özümüzü qoruduq. Ümid edirəm ki, özümüzü qorumağımız əbəs olmadı. Artdıq, çoxaldıq, yüksək biliklərə yiyələndik, döyüş taktikalarına sahib olduq, tariximizi daha yaxşı öyrəndik və sair üstünlüklərə, keyfiyyətlərə sahibləndik. Hansı ki, bunlardan yararlanaraq o torpaqlarımızı geri qaytara bilərik.

- Bir jurnalust olaraq, necə hesab edirsən, torpaqlarımızın işğalı ilə bağlı dünyaya yetərincə məlumat ötürə, erməni vandallığını, işğal faktını göstərə bilmişikmi? Nə etməliyik?

- Jurnalistlər yalnız işğalla bağlı yazılarıyla bunu edə bilir. Elə məcburi köçkün həyatını yaşayanlarla bağlı hazırlanan video-müsahibələr, Şəhidlərimizdən bəhs edilən və müxtəlif dillərdə tərcümə edilən kitab və jurnallar da bu qəbildəndir. Yalnız jurnalistlərin deyil, hər bir ictimai-siyasi, sosial, mədəni sahənin insanları bu yöndə əllərindən gələni edirlər. Amma sanki dünya özü kar və kordur. Nə eşitmək, nə də görmək istəmir. Düzdür, o başqa məsələdir ki, hər bir halda apardığımız təbliğat 30 ilə yaxın bir müddət üçün bu çox azdır. 30 il ərzində ən azı 30 ən mükəmməl, dünyaya səs sala biləcək filmlər çəkmək olardı. Çünki ən güclü təbliğat da elə filmdir. Digər dövlətlər yaşadıqları müharibəni, müsibəti elə lentə alıb yayırlar ki, baxdıqca o aləmə düşürsən sanki, tarix gözlərində varaqlanır. Təəssüflər olsun ki, bizə o cür filmlərə baxıb həsəd çəkmək qalır.

Dünyanın diqqətini çəkmək üçün xarici aktyorları, hansı ki, dünya özü sevir o aktyorları, dəvət etmək, yüksək texnologiya bilicilərini bu işə cəlb etmək lazımdır.

Eyni zamanda, istər orta, istər ali məktəblərdə tariximiz, faciələrimiz barədə yalnız anım günlərində xatırlamaqla deyil, dərslik vəsaiti kimi hansısa bir formada işlər görmək olar.

İctimai yerlərdə soyqırımlarımız göstərilən monitorlar quraşdırılmalıdır. Şəhidlər Xiyabanının girişindəki böyük ekran lövhədə də lazer üsulla işıqlandırılmaqla soyqırım, işğal kadrlarını nümayiş etmək olar. İdeyalar çoxdur və mən əminəm ki, hər bir vətəndaşımızın fikrində bu yöndə ideyalar çoxdur. Sadəcə dinləyən, dəyərləndirən lazımdır.

- Sənin Laçınla bağlı bir nağılın da var…

- Hə, yazmışdım bir yuxumu… Gəl elə o nağılla da söhbətimizi bitirək. Çünki ondan sonra davam edə bilmiyəcəm…

- Danış, o nağılın yaxşı bitəcəyinə inanıram.

- … Biri vаr idi, biri yох idi.

Dаğlаrın qоynundа qоcаmаn bir Lаçın vаr idi. Lаçının о qədər оğul-uşаğı, nəvə-nəticəsi, kötücəsi vаr idi ki, hər kəs, bütün yadellilər оnа pахıllıq еdərdi.

Lаçın hər millətdən оlаn insаnlаrа icаzə vеrmişdi ki, оnlаr dа оnun övlаdlаrı ilə birlikdə yаşаsınlar. Lаçının bu qоnаqpərvərliyi bаrədə bütün məmləkətin хəbəri vаr idi və buna görə оnu dаhа dа sеvirdilər…

Lаkin günlərin bir günü süfrəsinin bir kənаrındа yеr vеrdiyi millətlərdən biri оnun bu qüdrətini əlindən аlmаq fikrinə düşdü...

…Qаrа bulud göy üzünü qəfil аldı. Lаçın güllə səslərindən diksindi. Bu qəfil hücumdаn qоrхub pərən-pərən düşən övlаdlаrını bir yеrə tоplаmаq üçün özünü unudub, оnlаrın dаlıncа dаrtındı. Аncаq sinəsində аçılаn şırımlаr оnu hərəkət еtməyə qоymurdu...

Lаçın çırpınırdı, Lаçın dəli bir bаğırtı sаlmışdı аləmə. Övlаdlаrı оnun hаrаyındаn хəbərsiz kimi bаşlаrını götürüb hаrа gəldi qаçırdılаr. Lаçın bilirdi ki, düşməni dəf еtməyin yеgаnə yоlu hаmılıqlа bir yеrdə оlmаq, gələnlərin аğzındаn vurub gеri qаytаrmаqdаdır. Аncаq bunu bаlаlаrınа nеcə bаşа sаlsın ki, оnlаr öz cаnlаrını хilаs еtməkdən bаşqа hеç nə düşünə bilmirdilər. Lаçın vаr-gücünü tоplаyıb, bütün səsi ilə QАYIDIN! dеdi. Оnun səsi bütün dаğ-dərədə əks-sədа vеrdi. Bircə övlаdlаrı sаnki kаr оlmuşdulаr…

Lаçın sinəsinə dəyən zərbələrin qаrşısındа gеtdikcə hеydən düşür, səsi хırıldаyırdı. Tаqətsiz hаldа dizləri üstə çökdü. Qəhərdən bоğulаn səslə sоn dəfə QА..YI..DIN… dеdi. Bаşı tаqətsiz hаldа sinəsinə əyildi... Gözlərindən ахаn yаş bütün yеri-göyü yаndırdı… Аh-nаlə еtdi Lаçın…

…Аrаdаn çох illər kеçdi. Bu illər ərzində Lаçın еlə bir gün, еlə bir аn оlmаdı ki, bаşını qаldırıb gözlərini uzаqlаrа dikərək yаlnız özünün еşidə biləcəyi səslə «qа..yı..dın...» - dеyə, hаyqırmаsın...

...Bu müddət ərzində çörəkləri dizlərinin üstündə оlаn yаğılаr оnun cаnını çох yахdılаr. Bütün gözəlliklərini məhv еdib, sinəsinə dаğ çəkdilər. Аmmа bu yаrаlаr Lаçının dахilindəki yаrаlаrın yаnındа hеç nə idi. Оnu burda tək qоyan övlаdlаrının аcısını çəkirdi. Bircə qаyıtsınlаr… Lаçın оnlаrı əvvəlki kimi bаğrınа bаsаrdı. Nə küsərdi, nə inciyərdi, еlə hеy sеvələyərdi...

...Lаçın hər gün gözləyirdi övlаdlаrını. İnаnırdı ki, bir gün yаşаdıqlаrı qоrхu оnlаrı tərk еdəcək və оnlаr gеriyə АNАlаrınа qаyıdаcаqlаr. О gün yахındаydı. Yuхusunа inаnırdı Lаçın. Bilirdi ki, gеc-tеz bu yuхulаr gеrçəkləşəcək, аnа-bаlа həsrətinə sоn qоyulаcаq…

...Bir səhər də nаğılа bənzər bir yuхunun şirinliyi ilə gözlərini аçmışdı Lаçın. Yuхudа görmüşdü ki, nеçə illərdir yаd nəfəsi, yаd səsi ilə mundаrlаnаn hаvаsındа qəfil bir dəyişiklik, təmizlik hiss оlunur. Qulаğınа dоğmа аddım, şirin dаnışıq səsləri gəlir. Sinəsinə əyilməkdən dаhа dа аğırlаşаn bаşını güc-bəlа ilə qаldırıb yоllаrа bахsа dа, hеç nə görmür. Səslər isə gеtdikcə dаhа dа yахınlаşırdı. Lаçın əllərini dizlərinə dаyаyıb bütün vücüdünü silkələyərək üstündəki аğırlıqlаrı yеrə tökür və аrа-sırа еşidilən səslərə bir dаhа diqqət kəsilir. Səslər yахınlаşdıqcа аydınlаşır. Lаçın nеçə illərdir hərəkətsiz qаlmаqdаn dаşа dönmüş əlləri ilə mаmır bаğlаyаn gözlərini silir. Gördükləri оnа illərdir çəkdiyi bütün аğrı-аcılаrı unutdurur...

Qəhərdən tutulаn səsi birdən-birə аçılır, zəifləyən gözlərinə işıq gəlir, küyüldəyən qulаqlаrı dа səsi səsdən sеçməyə bаşlаmışdı, bir аndаcа canlanır, cаvаnlаşır, taqəti kəsilmiş dizlərinə güc gəlir, əvvəlki vəziyyətinə qаyıdır. Sеvinirdi Lаçın...

…Laçın elə dоdаğındа dоnmuş təbəssümlə də gözlərini аçdı. Dаhа sinəsinə dаğlаr çəkən еrmənilərin, yаdlаrın səslərini еşitməz оlmuşdu. Lаçın bu səhərki yuхusunun mütləq çin olacağına inаnırdı…

- Hə Arzu, Laçına mütləq qayıdacağıq. Ola bilər ki, o zaman 28 illik həsrətin sənə yuxu kimi görünsün. Sənin kimi vətən eşqi ilə yaşayan qızlar, oğullar varkən, inan ki, o gördüyün yuxun çin olacaq. Söz verdiyin kimi, sən də məni Laçında gəzdirəcəksən. İndidən sənin o yerləri mənə necə həvəslə, sevgi, həyəcanla göstərdiyini düşünməyimin özü belə məni təsirləndirir...

İnşaallah! Allah Qəzamızı Mübarək Eləsin!
Kremlin sabiq baş həkimi koronavirus haqqında - Əlverişli tək həll yolu yoxdurNiyə yeni növ koronavirus infeksiyası dünyada bu qədər sensasiyaya səbəb oldu? Ondan başqa təhlükəli xəstəliklər yoxdurmu? Bəs nə üçün qrip, vərəm və ya QİÇS kimi xəstəliklərin qarşısını almaq üçün ciddi tədbirlər həyata keçirilmir? Bu bəlalardan hər il daha çox sayda insan ölür. Ancaq nədənsə ümumi çaxnaşma yaranmır və heç bir ölkədə onlarla bağlı karantin rejimi tətbiq olunmur.

Səbəb nədir? Koronavirusdan sonra bizi hansı dəhşətli bəla gözləyir?

Publika.az xəbər verir ki, bu barədə məşhur aparıcı, 71 şəhər klinik xəstəxanasının baş həkimi Aleksandr Myasnikov kp.ru saytına geniş müsahibə verib.

- Aleksandr Leonidoviç, hansı xəstələrin vəziyyəti daha pisdir?

- Bunlar çox kilolu olan insanlardır. Bu xəstələrin də bir sıra xroniki xəstəlikləri var: hipertoniya, diabet. Xüsusilə buraya 65 yaşdan yuxarı insanlar daxildir. Kişilərin üstünlük təşkil etdiyini deyə bilmərəm. Ancaq kiçik statistikamız var. Milliyyət üstünlük təşkil edir. Asiya və qafqazlıların xəstəliyi daha ağır keçirdiyini görürük.

- Bəs bu risk qrupundan necə çıxmaq olar? Arıqlamaq lazımdır?

- Bir il əvvəl arıqlamaq lazım idi. İndi heç bir yol yoxdur. Qidalanmada və çəkidə kardinal dəyişiklik immunitetdən daha çox enerji tələb edir. İndi heç nə etmək lazım deyil.

- Vərəm, rotavirus və digər viruslara yoluxmuş nə qədər xəstə var?

- Rusiyada nə qədər olduğunu bilmirəm. Təcrübə və statistikamıza həqiqətən etibar etmirəm. Dünya üzrə göstəricilərdən danışa bilərəm. 284 min nəfərin koronavirusdan ölümüylə müqayisə etsək, qripdən 650 min ölüm, AİDS-dən təxminən 1,5 milyon, vərəmdən 1,5 milyon, hepatit B və C-dən milyonlarla, uşaqlıq boynunun eroziyasından 250 min... Bu xəstəliklərə qarşı peyvəndlər var. Hətta pnevmokokal pnevmoniya ildə 2,5 milyon insanın ölümünə səbəb olur. Təkcə Rusiyada 25 min insan gizli olmayan pnevmoniyadan ölür. Sətəlcəmin istənilən növü yaşlılar üçün kifayət qədər ağırdır və ölüm nisbəti 25% -dir. Növbəti aylarda - bərpa dövründə ölüm nisbəti 7%-dir. Xəstəxanalarda müalicə olunan yaşlılarda ümumi sətəlcəmdən ölüm faktı 32%-dir. Bu rəqəmləri müqayisə etsək, COVID-19 onu ötmür. Hətta mümkün multiplikasiyalar nəzərə alınsa da, bu, iki-üç qat artım deməkdir - yalnız QİÇS ölüm göstəricilərinə yaxınlaşır. Amma vərəmə qədər hələ uzaq olacaq.

- Bu halda hər kəsi bir sual düşündürür. Niyə koronavirusa pandemiya statusu tətbiq olunur? Axı vərəm daha çox həyat alır...

- Heç bilmirəm nə deyim. Yəqin ki, həmin xəstəliklər artıq tibbə tanış olduğu üçün birtəhər onlarla mübarizə aparırdıq. QİÇS illər əvvəl ortaya çıxanda dünyada 65 milyon insan xəstələnmişdi, 35 milyonu ölmüşdü. Son illərdə yoluxma sayı bir milyon yarıma düşüb, ölüm sayı isə 800 mindir. Dərman çatışmazlığı səbəbindən QİÇS ilə vəziyyət getdikcə pisləşir. Qara bazarda olan insanlar dərmanları alır və koronavirusu bu dərmanlarla müalicə etməyə ümid edirlər. Dünyadakı pandemiyadan dolayı ümumilikdə ölüm artımını görürük.

Düşünürəm ki, ümumi təcrid bilinməyən bir təhlükəyə ölkələrin verdiyi reaksiya idi. Dünyadakı həkimlər və hökumətlər infeksiyanın nə qədər təhlükəli olduğunu, yayılacağını bilmirdilər. Onu əvvəlcə ciddi qəbul etməməklə səhv etdilər. Uhanda dərhal karantin tətbiq olundu. Xəstəlik başqa ölkələrdə alovlanana qədər Çində elan olunmuş karantin rejiminin tətbiqini tənqid edirdik. Hesab edirdik ki, bu, insan haqlarının kobud şəkildə pozulmasıdır.

Amerikada Narkotiklərə Nəzarət Agentliyi geniş sınaqlara icazə vermədiyi üçün gecikdilər. Virusun alovlanacağını bilmirdilər. İtaliya da həmçinin gec reaksiya verdi.

Bu virus haqqında heç nə bilmirdik. Daha əvvəl də demişdim, infeksiya təhlükəli və daha dəhşətli deyil. Məsələn, quş qripinin ölüm nisbəti 35%-dir. Quşlar sərhədləri keçdikləri üçün bu xəstəliyin qarşısını almaq qeyri-mümkündür. Ancaq mövcud vəziyyət böyük pandemiyadan əvvəl olan təlimlərdir, odur ki, icra olunan fəaliyyət üzərində çalışmaları təkmilləşdirməliyik. Pandemiya dünyanın buna hazır olmadığını göstərdi.

- Niyə?

- Fəaliyyətlərə dair dərsliklər və hərəkət alqoritmləri var idi. Hər şey var idi. Ancaq heç nə işə yaramadı. Mexanizm dərman istehsalı ilə məşğul olan Amerika və Avropada da işləmədi. Səbəbləri hələ aydın deyil. Nəticələr tərtib ediləcək. Sosial təcrid vəziyyətində əbədi yaşaya bilmərik.

- Bəlkə də ilin bu vaxtında xəstəxanalara həmişə qripə yoluxanların axını olub, sadəcə biz buna əhəmiyyət vermirdik.

- Əslində yarasalardan qaynaqlanan koronavirus yalnız 21-ci əsrdə üçüncü dəfə gəlir. 2002, 2012 və 2019-cu illərdə. Əvvəllər ötüşürdü. 1994-cü ildə nə baş verdi? Üç milyon insan qripə tutuldu. Bəs üç milyon insanın qripə yoluxması nə deməkdir? Heç bir şey. Hər il bu qədər insan qripdən xəstələnir. Bəzi illərdə daha çox. Üç yüz min ölüm dünya üçün nə ifadə edir? Bunu əvvəllər də hiss etməmisiniz. Media şişirtməsəydi və virusoloqlar həyəcan təbili çalmasaydı, yenə də fərq edilməzdi.

- Bu pandemiya piar hadisəsidir?

- Bunun PR kampaniyası olduğunu deyə bilmərəm. Çünki insanlar həqiqətən pandemiyadan ölürlər. Üstəlik, ən ağır vəziyyət yaşlılarda müşahidə edilir. Mən bunu gələcək ciddi pandemiyalardan əvvəl keçirilmiş təlim hesab edirəm.

- Yeni epidemiyanın nə vaxt baş verəcəyi ilə bağlı proqnozlar varmı?

- Bu, mənim iddiam deyil. Epidemioloqların və virusoloqların fikirlərindən çıxış edirəm. Alimlər hesab edir ki, yüksək ölümlə ciddi qrip - iki mutasiyadır. İlk mutasiya donuz və ya quşun insanı yoluxdurmasıdır. Və ikinci mutasiya, insandan insana ötürülməsidir. Bu, potensial olaraq daha ciddi infeksiyanın yaranmasına yol açacaq. Yeni pandemiyanın olacağına şübhə yoxdur, bunu hamı deyir, lakin nə zaman olacağı sual altındadır.

Ciddi ölümlə nəticələnən quş qripi bizə yaxınlaşsa da, bu barədə məlumatımız yox idi. Media da bunu sezmədi. Virusoloqlar bunun hamısını izləyir. 2019-cu ilin noyabr ayında Con Hopkins Universitetində gələcək epidemiyanın analizi haqqında seminar keçirilmişdi. Onlar Braziliyada yeni epidemiyanın ortaya çıxacağı və bunun donuz qripi olacağı proqnozunu vermişdi. Bildirilmişdi ki, təyyarələr onu yayacaq və bəşəriyyətin üçdə ikisinə yoluxacaq. Peyvənd və dərman yoxdur. Belə bir təlim ssenarisi noyabr ayında açıqlanmışdı. Odur ki, indi Amerika professorları qəzəblidir. “Hamımız danışdıq, izlədik, tövsiyələrimiz yazıldı. Ancaq gözlənilməz bəlalar yenə də baş verir. Dünyanın ən varlı millətiyik və elementar qoruma vasitələrimiz yoxdur”, - deyə şikayət edirlər.

- İndi daha böyük bir müharibəyə hazırlaşmaq üçün dərslərdən nəticə çıxaracaqlar?

- Başqa seçimimiz yoxdur, həqiqətən ümid edirəm. Digər ölkələrlə müqayisədə bizdə ölüm halları daha azdır. Hamımız bir az səy göstərdik, ancaq qurbanlar da oldu. Hər kəs özünütəcrid dövründə həm psixoloji, həm də maddi baxımdan qərarlar verdi. Ümumi tibb koronavirusla mübarizə ilə məşğuldur. Heç kim üçün asan olmadı.

- Aleksandr Leonidoviç, həyatımız necə dəyişəcək? Nə vaxta kimi maska və əlcək taxmalıyıq?

- Əlcək qədər mənasız tədbir görmürəm. Onu yalnız bir halda taxmaq olar, əgər daim dəyişirsinizsə. Əlcəklər də əllərimizi yuduğumuz qaydada tez-tez yuyulmalıdır... Nə fərqi var ki, yalnız koronavirus deyil, bütün virus və bakteriyalar əllərinizə və ya əlcəklərə toxunur. Üç saat əlcəkdə gəzməklə yalnız özünüzə zərər verirsiniz. Ya dəyişdirin, ya da əllərinizi yuyun.

Maskalarsa virusun xəstədən sağlama ötürülmə riskini bir az azalda bilər. Xəstəlik asimptomatik xəstələrdən də ötürülür. Xəstə olub olmadığınızı bilmirsinizsə, maska taxın. Xəstələndiyiniz təqdirdə də başqalarında yoluxma riskini azaltmaq üçün maska vacibdir. Ancaq bu da kifayət qədər sadəlövh tədbirdir.

Bir-birimizdən aralı dayanmağa alışmalıyıq. Koronavirus heç yerə getməyəcək. Bunun asimptomatik olduğunu bilməyəndə yox olacaqlarını düşünürdülər. Simptomları olan insanları mühasirəyə aldıq, amma onlar artıq ətrafdakı müəyyən sayda insanı yoluxdurmuşdu. Hər il biz kəskin respirator xəstəliklərə səbəb olan yüzlərlə və milyonlarla viruslara yoluxuruq. Bəlkə də digərindən kiçik ikinci dalğa olacaq və sonra dalğalar getdikcə zəifləyəcək. Və bundan sonra əhalidə güclü immunitet yaranacaq.

- Mövsümi infeksiyaların kəskinləşməsi nəticəsində biz hər il karantində yaşamalı olacağıq?

- Bəli, virusların mövsümi alovlanması baş verəcək. Peyvəndi milyonlarla insana çatdıra bilmək üçün genişmiqyaslı klinik araşdırmalar aparmaq lazımdır. Peyvəndin təhlükəsiz olduğuna əmin olmalıyıq və bunun nəticəsində xəstələrin vəziyyəti ağırlaşmayacaq. Bütün dünyada həkimlər vaksinlərin hazırlanması üzərində çalışsa belə, illərlə sınaq tələb olunur. Rusiyada və digər ölkələrdə peyvəndlərin hazırlanmasına və sınaqlara başlanıb. Ancaq ən sadəsi peyvənd yaratmaqdır. Zərərsiz peyvənd hazırlamaq heç bir şəkildə sürətləndirə bilməyəcəyimiz uzun və ciddi araşdırma prosesidir. Odur ki, növbəti dalğalara hazır olmalıyıq. Problem ondadır ki, hər hansı infeksiya yalnız karantinlə müalicə edilə bilər. Müalicəsi və peyvəndi olmayan bir virusun qarşısını almaq üçün başqa nə edə bilərik? Çinlilər nəqliyyatı dayandırmaqla, evlərdə insanları təcrid etmək və komendant saatı elan etməklə bu bəlanın öhdəsindən gəldi.

Gələcək fəlakətin miqyasını başa düşməliyik və əgər təhlükə varsa, ciddi karantin tətbiq etməliyik. Qısa, amma sərt. Yəni burada fəaliyyətlər alqoritmini inkişaf etdirməliyik. Bu, dəqiq ölçülməlidir və fəlakətin qarşısını almalıyıq.

- Məhdudiyyətlər nə vaxt tamamilə ləğv ediləcək və normal həyata qayıda biləcəyik?

- Dünənə qədər Moskvada 3 milyon insan çalışırdı - həkimlər, yanğınsöndürənlər, davamlı istehsal işçiləri, xidmət işçiləri. İndi müəssisələr açılıb və demək olar ki, bir milyon insan işə gedir. Yəni, Moskvada çox əhəmiyyətli bir hissə üçün karantin və özünütəcrid davam edir, eyni zamanda milyonlarla insan şəhərin ətrafında gəzir. Bütün bunlar çox bulanıq olsa da, işə yarayır. Biz istədiyimiz qədər danışa bilərik, ancaq son qərarı virus verir. Artıq qaydaların yumşaldılmasına başlanıb, lakin bir həftədən sonra kəskin artım başlasa, yenidən əvvəlki rejimə qayıda bilərik.

- Belə çıxır ki, sentyabr ayına və ümumilikdə yeni ilə qədər bu cür ola bilər... Peyvənd icad olunana qədər.


- Belə proqnozlar var. Ancaq karantinin ləğvi təkcə tibbi məsələ deyil. Bu, sosial-iqtisadi, psixoloji amillərdən asılıdır. Çox ciddi tədbirdir, artıq şəhərlərin, bölgələrin, ölkələrin rəhbərləri tərəfindən görülməlidir, çünki həkimlər yalnız yoluxma haqqında məlumat verə bilər. Qərar qəbul edənlərin işi iqtisadiyyatı, karantinin gətirdiyi xəstəlikləri hesablamaqdır. İnfeksiyanın yaratdığı və ola biləcək digər xəstəliklərin təhdidləri ölçülməlidir.

Belə çətin bir qərar verən insanın yerində olmaq istəməzdim. Çünki bu qərar hər kəsi qane edə bilməz. Karantin rejiminin ləğvi də, uzadılması da eyni dərəcədə risklidir. Ləğvi xəstəliyin yenidən alovlanmasına, uzadılması isə ciddi psixoloji sarsıntılara səbəb ola bilər. Odur ki, hamı üçün əlverişli olan tək həll yolu yoxdur.
Qüdrət Həsənquliyev: “Ordu rəhbərliyi milli kadrlarla gücləndirilməlidir” Bütöv Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyasının (BAXCP) sədri, millət vəkili Qüdrət Həsənquliyevin partiyanın mətbuat xidmətinə müsahibəsi

- Qüdrət bəy, mayın 12-də Mütəllibovun 83 yaşı tamam oldu. O bu münasibətlə verdiyi açıqlamada bildirib ki, “hamı birləşsə, hər kəs əlindən gələni etsə, əsas problemlərimizi qısa bir müddətdə həll edə bilərik, tez vaxtda gücümüzü səfər edərək torpaqlarımızı azad etməliyik”. 14 may 1992-ci il həm də istefa vermiş eks prezident Mütəllibovun təkrar hakimiyyətə qayıtmağa cəhd etdiyi gündür. Mütəllibov tariximizdə bir siyasətçi kimi necə qalacaq və onun bu açıqlaması reallığı nə dərəcədə əks elətdirir?

- O orta səviyyəli, ekstremal vəziyyətdə düzgün qərar qəbul etmək imkanı olmayan məmur idi. Onu Moskva Azərbaycanda birinci şəxs etmişdi. Ona görə də çətin siyasi şəraitdən baş çıxara bilmədiyi üçün iflasa uğradı, amma ölkəmizə də sağalmaz yara yurdu. Təbii ki, zaman keçib, onun yaşa dolmasını, Azərbaycanın birinci prezidenti adını daşımasını nəzərə alıb, həm xalqımız, həm də hökumət onu bağışlayıb. Amma təəssüf ki, bu adam o posta layiq olmadığını heç vaxt etiraf etməyib. Yalnız bəyan edib ki, onun günahı insanlara inanmağı olub.

- Sizcə onun ən böyük səhvi nə idi?

- O prezident kimi əhali arasında o zaman güclü dəstəyi olan AXC ilə düzgün münasibətlər qura bilmədi. Heydər Əliyevi təqib etmək və sıxışdırmaq yolu tutdu. 18 avqust 1991-ci ildə Moskvada SSRİ-nin vitse-prezidenti Yanayevin rəhbərliyi ilə baş verən qiyam cəhdini müdafiə etdi ki, bununla da özünün bir siyasətçi kimi “fatihəsini” vermiş oldu. Bunun ardınca 20 noyabr 1991-ci ildə komandasının ən nüfuzlu üzvülərinə eyni vaxtda Qarabağa döyüş bölgəsinə getməsinə icazə vermişdi ki, onların da hamısının olduğu vertolyot Qarakənd üzərində erməni terrorçuları tərəfindən vuruldu. Ardıcıl böyük səhvlər edən Mütəllibov qətlə yetirilmiş komanda üzvlərinin yerinə nüfuzlu və bacarıqlı şəxsləri cəlb edə bilmədi. İndi milli birliyin zəruriliyindən danışan Mütəllibov o çətin dövrdə bu istiqamətdə heç bir addım atmadı. Gec də olsa məhz həmin ərəfədə xalq arasında böyük nüfuzu olan Heydər Əliyevi Bakıya hakimiyyətə dəvət etməli idi. Həmin ərəfədə AXC-nin rəhbərliyində təmsil olunan bəzi insanlar istisna olmaqla AXC üzvlərinin mütləq əksəriyyəti Heydər Əliyevə ən yaxın müttəfiqi kimi baxırdı.

1991-ci ilin sentyabrında Heydər Əliyevin Naxçıvan MR Ali Məclisinin sədri seçilməsi barədə məlumatı “Azadlıq” meydanında mitin iştirakçılarının necə coşqu ilə qarşılaması, İsa Qəmbərin isə insanları sevinməyə tələsməməyə çağırması bu gün də gözlərim önündədir. Halbuki Heydər Əliyev Naxçıvanda AXC-nin yerli təşkilatının təkidli xahişləri və güclü dəstəyi ilə Ali Məclis Sədri seçilmişdi. Mütəllibov ağılsız ( başqa söz tapmaq çətindir) qərarları ilə özünü siyasi baxımdan məhv etməklə yanaşı, heç bir idarəetmə təcrübəsi olmayan, rəhbərliyində çoxlu təsadüfi adamların olduğu AXC-nin hakimiyyətə gedən yolunu qısaltmaqla da ölkəmizə ölçüyə gəlməz zərbə vurdu. Qarakənd faciəsindən sonra tamamilə başını itirmiş Mütəllibov 26 fevral 1992-ci ildə Xocalı faciəsindən sonra istefa vermək məcburiyyətində qaldı. Bundan sonra o yenə də vəziyyəti düzgün qiymətləndirə bilmədi və hakimiyyətə uğursuz formada təkrar qayıtmağa cəhd etdi.

- Qüdrət bəy, dediklərinizdən belə anlaşılır ki, hazırda Siz AXC-nin həmin ərəfədə hakimiyyətə gəlməsinin tez və yalnış olduğunu düşünürsünüz.

- İndi bəli. O vaxt mən BDU-nun tələbəsi kimi xalq hərəkatına qoşulmuşdum və AXC-nin hakimiyyətə gəlməsinə sevinirdim. Romantikcəsinə düşünürdüm ki, AXC hakimiyyətə gələn kimi ölkədə geniş islahatlara başlayacaq və biz tezliklə Qarabağı azad edəcəyik. Amma qısa bir zaman keçəndən sonra bu ümidlər puç oldu.A XC qarşısına qoyduğu məqsədlərə çatmamış onun İdarə Heyətində təmsil olunan 15 nəfərin hər biri özünə ayrıca partiya yaratdı. Hətta İsa Qəmbərin özündən başqa qardaşı da ayrı bir partiya yaratmışdı.

Bu faktın özü siyasi yetkinliyin olmamasının ən bariz nümunəsi idi. Ona görə də Gəncədə Surət qiyam qaldıran kimi AXC hakimiyyətində yüksək vəzifə tutanlar pərən-pərən oldu. Elçibəy Kələkiyə gedəndən sonra uzun müddət gənclik düşüncəsi ilə özüm-özümə sual verirdim ki, niyə Elçibəy Mütəllibov kimi gücü çatmayacaq bir işin altına girmişdi? Niyə ona sadiq qalmış insanları başına yığıb Ali Baş komandan kimi Surətin üstünə getmədi? Ölərdisə qanuni hakimiyyəti və Azərbaycanı gələcək fəlakətlərdən qorumağa cəhd etmiş bir Prezident kimi tarixdə qalardı, nəinki ünvanına səslənən təhqirləri eşidərdi, sındırılan vətənpərvər gənclərin acı taleyini kənardan seyr edərdi...

Zaman keçdikcə, hadisələri daha təcrübəli bir siyasətçi kimi təhlil etdikcə əmin oldum ki, Azərbaycana Elçibəyin qəhrəman kimi həlak olması yox, Azərbaycan dövlətçiliyini qoruyacaq Heydər Əliyevi hakimiyyətə dəvət etməsi lazım idi. Hansı ki, Mütəllibovdan fərqli olaraq onun bunu etməyə müdrikliyi çatdı. Təhqirlərə gəldikdə isə, iflasa uğramışlar siyasi səhnədən çəkilmirlərsə, xarici dairələrin əlində alətə çevrilirlərsə hər zaman təhqir olunmaq təhlükəsi ilə üz-üzə qalacaqlar. Günahı olmayanların da onlara qatılaraq təhqir olunub aşağılanmasına gəldikdə isə, bu, artıq siysi sistemin inkişafına bağlı olan məsələdir.

- Qüdrət bəy, qayıdaq ilk sualımıza. Mütəllibov demişkən, xalqımız birləşsə Qarabağı azad edə bilərikmi?

- Yox, o yenə də səhv edir. Təkcə xalqın birliyi yetərli deyil ki, torpaqlarımızı işğaldan azad edə bilək. Bunun üçün xalq güclü iqtisadiyyat və güclü peşəkar ordu qurmalıdır. Biz güclü müttəfiqlər tapmalı, eyni zamanda müharibə başlayarsa Ermənistanın müttəfiqlərinin neytrallığını təmin etməliyik. 2016-cı ilin aprel savaşı, Azərbaycan əsgərinin qəhrəmanlıq nümunəsi olsa da, azad etdiyimiz Talış kəndinin təkrar işğal altına düşməsi onu göstərdi ki, heç kimin müdaxilə etməyəcəyi təqdirdə belə bizim qısa bir zamanda torpaqlarımızı işğaldan azad edə biləcəyimiz barədəki düşüncələrimiz həqiqəti əks etdirmir. Ona görə islahatlar Silhlı Qüvvələrimizi də əhatə etməli, peşəkar ordu qurulmalı, ordu rəhbərliyi milli kadrlarla gücləndirilməlidir.

- Qüdrət bəy, siyasi iflasa uğrayıb, amma siyasətdən çəkilməyib başqalarının əlində alət olanlardan biri də Əli Kərimlidir. O bəyan edir ki, bir aya yaxındır təcrid olunub. Sizin bu barədə nə məlumatınız var?

- Necə təcrid olunub ki, tez-tez müsahibələr verir, xronoloji ardıcıllıqla baş verənlərə öz münasibətini bildirir. Bilirsiniz, Əli Kərimli niyə bəzi adamları çaşdıra bilir? Çünki müxtəlif qüvvələrə işləyir. Məsələn iqtidara lazımsa ki, “qəssab keçisi” kimi radikalların qabağına düşərək onları polislə toqquşdurub əzdirsin, o bunu böyük həvəslə edir. Lazımdırsa seçkini baykot etsin və müşahidə aparmasın, bunu da edir. Lazımdırsa seçkiyə qatılsın, qatılır. Bəzi valideynləri uşaqları əsəbiləşdirəndə yumşaq yerindən bir sillə çəkirlər, amma bu o demək deyil ki, onlar uşaqlarından imtina edirlər. İqtidar da xaricilər kimi bilir ki, Əli Kərimli etibarlı uşaq deyil, o xaricilərin də tapşırıqlarını həvəslə yerinə yetirir. Ona görə də hərdən yumşaq yerinə bir sillə çəkirlər. O da inciyib deyir ki, bəs mən olmasam siz xalqla üz-üzə qalarsınız axı.

Hə, utanmadan beləcə də deyir. O zaman mənim kimi ustalıqla sizin işləri kim görər. Xaricilərin, siyasiləşmiş dindarların, iqtidar daxilindəki gizli müxalifətin Azərbaycanla bağlı planları barədə sizi kim məlumatlandırar? Buna görə də kimsə narahat olmasın, onunu vəziyyəti başqalarına nümayiş etdirmək istədiyi qədər də pis deyil. Narahat olunası məqam odur ki, bu adamın oyunlarına görə başqaları əziyyət çəkir.




“Bu gün vətəndaşın ictimai nəzarəti güclüdür” - MÜSAHİBƏCavid Şahverdiyev: “Dövlət üçüncü sektorun inkişafı üçün qarşısında duran vəzifələri yerinə yetirməklə yanaşı, onların həyata keçirilməsi istiqamətində müvafiq addımlar atır”

Bu günün mövcud pandemiya dönəmi vətəndaş və vətəndaş cəmiyyəti institutlarının birgə fəaliyyətini, öz güc və potensialını lazımi istiqamətə, lazımi problemlərə yönəltmək zərurətini ortaya qoyur. Belə bir ərəfədə media və QHT sektorunun vətəndaş cəmiyyətləri olaraq sərgilədiyi mövqe və meydana çıxardığı problemlər və onun həllinə yönəlik ictimai nəzarətin gücləndirilməsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Cəmiyyətin, dövlətin pandemiya ərəfəsində inkişafı və tərəqqəsi üçün vacib olan ən mühüm məqamlar müzakirə olunmaqla çözüm yolları araşdırılır. Pandemiya dönəmi Cəmiyyətdə həllini tələb edən hansı nüansları ortaya çıxara bildi?

Versus.Az xəbər verir ki, Azərbaycan Demokratik İslahatların İnkişafı Mərkəzinin rəhbəri, jurnalist Cavid Şahverdiyev müsahibəsində bu və ya digər məsələlər ətrafında bir çox nüanslara diqqət çəkib və müəyyən təkliflərlə çıxış edib.

- Cavid bəy, məlumdur ki, ölkəmiz pandemiya dönəmini yaşayır. Belə qeydlər var ki, hazırda ictimai, siyasi, hüquqi, sosial-iqtisadi, mədəni dəyərləri özündə əksetdirən fəaliyyət istiqamətləri mövcud dönəmə uyğun “yeni cəmiyyət modeli”nin qurulması üzərində hesablamalar aparır. Belə bir vaxtda Vətəndaş Cəmiyyətlərinin fəaliyyəti, vətəndaş cəmiyyətlərinin mövcud gücü, potensialı ona öz rolunu oynaması üçün hansı imkanları yaradır?

- Azərbaycanda QHT sektorunun inkişafı prioritet olaraq qəbul edilir və vətəndaş cəmiyyəti institutlarının siyasi-ictimai, sosial-iqtisadi tərəqqidə danılmaz rola malik olduğu birmənalı olaraq qəbul edilir.

Pandemiya zamanında vətəndaş cəmiyyəti institutlarının fəaliyyətinə gəlincə, deyə bilərəm ki, bu missiyanı QHT-lər layiqincə yerinə yetirməkdədirlər. Dünya dövlətlərinin koronavirus (COVİD-19) pandemiyasına qarşı mübarizə apardığı hazırkı dövrdə Azərbaycan qlobal təhlükədən maksimum az itkiylə çıxmaq üçün atdığı çevik və qətiyyətli qərarları ilə seçilir. Eyni zamanda ölkəmizin vətəndaş cəmiyyəti institutları, xüsusi ilə QHT-lər, mətbuat COVİD-19 pandemiyasına qarşı mübarizə sahəsindəki dövlət siyasətinə yaxından dəstək verərək vətəndaşların maarifləndirilməsində və onlara müxtəlif cür yardımların göstərilməsində fəal iştirak edirlər. Dövlətin koronavirusla mübarizə sahəsində həyata keçirdiyi işlərə QHT-lərin də yaxından dəstək verdiyini göz önündədir. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Şurasının sədri, millət vəkili Azay Quliyevin təşəbbüsü, tövsiyələri ilə ölkənin aparıcı QHT-ləri bu prosesə qoşularaq istiqamətləniblər. Əsas istiqamət də əhalinin düzgün formada maariflənməsidir. Hər bir QHT ayrı-ayrılıqda koronavirusla mübarizədə öz töhfəsini verə bildi. İstər mediada, istər sosial şəbəkələrdə təbliğatlarını apardılar, hətta sosial roliklər hazırlayanlar da oldu. Mövcud vəziyyətdə QHT-lərin fəaliyyətinin çevik əlaqələndirilməsini və bu istiqamətdə görüləcək işlərin effektivliyinin daha da artırılması məqsədilə onlayn ümumrespublika konfransı keçirilib. Prezident İlham Əliyevin Fərmanı ilə yaradılan Koronavirusla Mübarizəyə Dəstək Fonduna Şura üzvlərinin və Katibliyin əməkdaşları, eləcə də QHT-lər vəsait köçürüblər. Martın 27-dən etibarən Şuranın REAL TV ilə birlikdə “Evdə qal, cəmiyyəti qoru!” adlı ictimai monitorinq və məlumatlandırma kampaniyasına başlanıb. QHT-lər istər əhalinin nisbətən çox olduğu yerlərdə - küçələrdə, parklarda, istərsə də sosial şəbəkələrdə və mediada vətəndaşları özlərini təcrid etməyə və evdə qalmağa çağırırlar. Hazırda 100-dən artıq QHT bu ictimai kampaniyada fəal şəkildə iştirak edir. İndiki həssas dönəmdə QHT-lərin dövlətimiz və cəmiyyətimiz ilə yüksək həmrəylik nümayiş etdirməsi vətəndaşların karantin qaydalarına riayət etmələri, birlik göstərmələri üçün önəmli motivasiyadır. Şura Mətbuat Şurası ilə birlikdə COVİD-19 pandemiyası ilə mübarizədə QHT- Media əməkdaşlığının gücləndirilməsinə həsr olunan onlayn konfrans da keçirib.

Koronavirusa qarşı mübarizə sahəsində ölkəiçi fəaliyyətlərlə yanaşı həmçinin, müxtəlif formatlı beynəlxalq həmrəylik aksiyaları da keçirilir. Rusiyanın məşhur "Rus Velikaya" Beynəlxalq Fondu da böyük kollektivlə vətəndaşlara immuniteti gücləndirən məhsullar paylayır. Kampaniyanın məqsədi xüsusilə yaşı 65-dən çox olan insanları evlərində vitaminlərlə zəngin məhsullarla təmin etməkdir. Rusiyanın 9 şəhərində həyata keçirilən xeyriyyə aksiyasına müxtəlif ölkələrin QHT-ləri də dəstək verir. İndi isə estafeti Prezident yanında Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Şurasının koordinatorluğu ilə Azərbaycan götürüb. Bu xeyriyyə kampaniyası çərçivəsində Azərbaycan QHT-ləri ölkənin müxtəlif ərazilərində ehtiyaclı yaşlı insanlara ərzaq yardımları göstərir.

Hazırda bu kampaniyada ölkənin 22 QHT-si iştirak etsə də ona qoşulanların sayı artmaqdadır.

Qeyd edək ki, Azərbaycanın xeyriyyə kampaniyasının estafetini götürməsi xəbərini Rusiyanın bir çox tanınmış media orqanı işıqlandırıb. Korona ilə mübarizədə QHT sektorunun dəstəyini sadalamaqla qurtarmaz. QHT-lər müxtəlif vasitələrdən istifadə edilməklə bu mübarizədə öz sözünü deyə biliblər. İstər paytaxtda, istərsə də regionlarda.

- Müasir dövrün tələbinə uyğun olaraq ictimai fikrin, ictimai nəzarətin formalaşması prosesini üzərinə götürən media qurumları, eləcə də QHT-lər bu istiqamətdə hansı əsas nüanslara diqqət yetirməlidir?

- Vətəndaş cəmiyyəti dövlətdən fərqli elə bir sahədir ki, burada vətəndaşlar öz maraqlarından çıxış edərək birgə fəaliyyət göstərə bilərlər. Ümumilikdə, vətəndaş cəmiyyəti özündə müxtəlif sosial və siyasi subyektlərin maraqlarını cəmləşdirir. Vətəndaş cəmiyyəti - azad insanların özlərinin, onların könüllü birliklərinin və cəmiyyətlərinin dövlət hakimiyyətinin müdaxiləsi olmadan istibdadından uyğun qanunlar tərəfindən qorunan özünü ifadə etmək formasıdır. Müstəqil Azərbaycanda ictimai həyatın demokratikləşdirilməsinin əsas istiqamətlərindən biri məhz vətəndaş cəmiyyəti institutlarının inkişaf etdirilməsidir. Bu istiqamətdə mühüm addımlardan biri də QHT-lərin formalaşması və inkişafı üçün münbit şəraitin təmin olunmasıdır. Sivil dövlətin vacib atributlarından biri kimi QHT genişmiqyaslı fəaliyyəti Azərbaycan cəmiyyəti üçün də vacibdir. QHT-lər vətəndaş cəmiyyətiinin əsas institutlarından biridir. Hazırda ölkəmizin sürətli iqtisadi və siyasi inkişafı vətəndaş cəmiyyətinin fəaliyyətinə kömək göstərilməsində, qeyri-hökumət təşkilatlarını dəstəkləmək və inkişaf etdirmək sahəsində dövlətin imkanlarını genişləndirir. 2008-ci ildən başlayaraq bir sıra yerli QHT-lərə dövlət büdcəsi hesabına qrantların ayrılması da dövlət səviyyəsində vətəndaş cəmiyyəti quruculuğu prosesinə göstərilən dəstəyin bariz təcəssümüdür. Dövlət üçüncü sektorun inkişafı üçün qarşısında duran vəzifələri görməklə yanaşı, onların həyata keçirilməsi istiqamətində müvafiq addımlar atır.

Bununla yanaşı, çox istərdim ki, bəzi xarici dövlətlərdə olduğu kimi biz də stabil və dayanıqlı əmək haqqı alaraq əmək müqaviləsi əsasında fəaliyyət göstərək. Bizim ölkədə fəaliyyət göstərən QHT-də çalışanların isə daimi maaşları yoxdur. Layihədən layihəyə işçi və əməkdaşlara bir neçə aylıq maaş ödənilir. Vergilərin azaldılması məsələsinə də baxılmalıdır. QHT-lər digər kommersiya strukturları ilə bir tutulmamalıdır.

- Cavid bəy, vətəndaşlarla əlaqəli şəkildə işləyən ictimai birlik olaraq, hüquqi, sosial, iqtisadi sahədə hansı boşluqları görürsünüz. Necə hesab edirsiniz, əsas missiyanı daşıyan vətəndaş öz hüquq və vəzifələrini nə dərəcədə bilir və bu gün onun dövlət quruculuğunda fəal iştirak etməsi üçün hansı təminatı var?

- Hüquq və vəzifələr vəhdət təşkil edir. Hər bir vətəndaş öz hüquqlarını yaxşı bilməli və onlara əməl olunmasını tələb etməklə yanaşı, öz vəzifələrini də yaxşı bilməli, onları yerinə yetirməlidir. Vətandaş öz hüququnu bilirsə və onun qorunması uğrunda mübarizə aparırsa deməli, o məmur özbaşnalığına qarşı müarizə aparmış olur. Yaxşı bir vətəndaş olmaq üçün ilk növbədə hüququnu bilməlisən. Ölkənin daxili siyasəti Azərbaycanın hər bir vətəndaşına azad, sərbəst yaşamaq hüquqlarını təmin etmək və öz rifahını yaxşılaşdırmaq imkanları yaratmaqdan ibarətdir. Hər bir vətəndaşımızın hüququ konstutisiya çərçivəsində qorunur. Amma təəssüflərolsun ki, vətəndaşlarımız öz hüquqlarını belə bilmədiklərindən aldanılırlar, əzilirlər, bəzi məmurların köləsinə çevrilirlər. Hüququnu bilməyən vətəndaş heç vaxt dövlət quruculuğu prosesində iştirak edə bilməz.

Sadaladığınız sahələrin hamısında maariflənmə işi aparılmalıdır. Əhalimiz öz hüquqlarını bilməlidir, istər sosial, istər iqtisadi, istər vətəndaşlıq hüququnu öyrənməlidir. Öz hüququnu bilməyən vətəndaş hər bir çətinliklərlər üzləşə bilər. Hüququ bilmədiyimizdən daha çox məmur özbaşnalığı, süründürməçiliklərlə üzləşirik. Bir çox rayonlarda müxtəlif mövzularda layihələr həyata keçirmişik və əhalinin öz hüquqlarını bilmədiyini görmüşük. Hər bir sahədə əhalimiz maariflənməlidir.

- Maarifləndirməyə bu qədər ehtiyacın olması nə ilə bağlıdır. Bu sahədə geri qaldığımız və maniə yaradan məqamlar nədir: düşüncə, ənənələrin doğurduğu steriatiplər, savadsızlıq və yaxud vətəndaş cəmiyyəti və məsuliyyət anlayışının ölkə üzrə yetərincə əhatə olunmamağı, yaxud xarici təsirlər...

- Bu sahədə daha çox regionlarımız geri qalırlar. Maariflənmə işi regionlarda sürətlənməlidir. Düzdür, QHT-lər bu məsələdə üzərlərinə düşən vəzifələri yerinə yetirirlər, amma istədiyimiz effekti vermir. Ona görə ki, maariflənmə prosesini təkcə QHT-lər həyata keçirməməlidir. Öz təcrübəmdən misal çəkim. Milli mənəvi dəyərlərimiz, uşaq hüquqlarının qorunması, vətənpərvərlik və s. mövzularla bağlı şimal bölgəsində layihələr həyata keçirmişik. Minlərlə buklet, kitabça paylamışıq. Çatmayıb, öz hesabımıza yenidən çap etdirib regionlara dağıtmışıq. Tələbatın artmasına təsir edən səbəblərdən biri, əhalinin maariflənməsi, hüquqi bilikləri əldə etməsi olub. QHT sektoru əhalinin maariflənməsində böyük və əvəzsiz rola malikdir.

- Bu ağır dönəmdə necə düşünürsünüz, ölkənin nüfuzlu təşkilatları, eləcə də məmurlar, iş adamları, siyasi xadimlər arasında vətəndaş, dövlət, xalq, birliyi nümayişi necə müşahidə olundu?

- Cənab Prezidentimizin “Biz birlikdə güclüyük” çağırışına qoşulanlar bu ağır dönəmlərdə xalqına, millətinə, dövlətinə xidmət etmiş oldular. Koronavirusla mübarizəyə dəstək fonduna 120 milyon manata yaxın vəsaitin toplanması onu deməyə əsas verdi ki, həmrəylik, birlik nümayiş etdirə bildik. Millət vəkilləri, QHT sədrləri, iş adamları, incəsənət xadimləri imkan daxilində minlərlə, on minlərlə aztəminatlı ailəyə yardım etdilər. Amma təəssüflər olsun ki, son günlərdə bəzi icra hakimiyyəti başçıları və onların yerlərdəki nümayəndələrinin dövlətin aztəminatlı ailələr üçün ayırdığı ərzaq yardımlarını mənimsəmələri, korrupsiya və rüşvətxorluğa qurşanmaları faktları ilə də üzləşdik. Şübhəsiz, bu insanların heç biri cəzasız qalmayacaq.

- Diaspora təşkilatlarımızın fəaliyyəti özünü necə göstərə bildi. Imkanlı diaspor təşkilatları cəmiyyət olaraq bütövləşmək, bir-birinə dəstək durmaq üçün hansı addımları atdı?

- Xaricdəki bir çox diaspor təşkilatlarının yardımlarını da gördük. Elələri də vardı ki, öz vəsaiti hesabına Azərbaycandakı ailələrə yardımlar edib. Bu da alqışlanmalıdır. Milyonçu diaspor təşkilat sədrləri də var ki, heç yaxına durmadılar. Fonda bir manat belə vəsait köçürmədilər. Koronavirusun yayılmasının müsbət cəhətlərindən biri də, bu ağır dönəmlərdə kimin kimin yanında olduğunu göstərdi. Xainin, dostun kim olduğunu üzə çıxardı.

- Bəzi qanunların icrasında Prezident İlham Əliyevin qeyd etdiyi kimi, müəyyən maneələr var. Bəs siz fəaliyyətinizdə hansı maneələrlə qarşılaşırsınız və onlardan hansının aradan götürülməsini vacib hesab edirsiniz?

- Bir dəfə belə halla üzləşmişəm. Bir neçə il öncə rayonlardan birində məktəblərdə tədbir planlamışdıq. Təbii ki, QHT Şurasının ayırdığı maliyyə əsasında. Mövcud qaydalara uyğun olaraq Prezident Administrasiyasına məlumat verdik, rayon icra hakimiyyətinə məktub ünvanladıq. Heş bir problemin olmadığı bildirildi. Lakin tədbir məktəbdə keçirildiyindən gərək Təhsil Nazirliyindən icazə alınmasının vacibliyi deyildi. Bir ay biz nazirlikdən icazə ala bilmədik. Nazirliyin sözçüsü bizim məktubumuza gec cavab verdiyindən bütün planlarımız pozuldu. Layihəmizin həyata keçməsinə süni əngəllər törətdi. QHT Şuranın müsabiqəsinin qalibi olub, dövlət vəsait ayırıb, icra hakimiyyəti razıdır, nazirlik isə məktəblərə tapşırıb ki, mənim icazəm olmasa heç bir QHT orada tədbir keçirməsin. QHT gənclərin vətənpərvərlik ruhunda maariflənməsi ilə bağlı tədbir keçirir, Təhsil nazirliyi bunu əngəlləyir. Bu barədə mediada da məlumat vermişdim.

- Vətəndaş cəmiyyəti olaraq hazırda aparılan kadr islahatlarını necə müşahidə edir və qiymətləndirirsiz. Vətəndaş İctimai nəzarət funksiyasını yerinə yetirə bilirmi?

- Prezidentimizin kadr islahatlarını hamı kimi biz də bəyənir və dəstəkləyirik. Bütün sahələrdə islahatların aparılması lazım və vacibdir. Uğurlu kadr islahatları həmişə dövlətimizə xeyir verə bilər.

Prezident İlham Əliyev yeni təyin olunan icra başçılarını qəbul edərkən çıxışında vətəndaşlara müraciət edib: “Bir daha vətəndaşlara müraciət etmək istəyirəm, əgər görsəniz ki, rəhbər şəxslər əyri yola gedirlər, mütləq məlumat verin, mütləq xəbər göndərin və biz, əlbəttə ki, bütün siqnalları yoxlayıb düzgün qərar qəbul edəcəyik”. Vətəndaş aktivliyi çox şeyi həll edir. Əgər o, gördüyü problemlə bağlı səsini ucaldırsa, onu ictimailəşdirirsə müsbət nəticəsi ola bilər. Bu gün vətəndaşın ictimai nəzarəti güclüdür. Çünki əlinin altında sosial şəbəkələr var. Üzləşdiyi problemi həm çəkib göstərir, həm də məlumat verir. Operativ və çevik, özü də yerində.
Dinarə Məmmədova: Bizə vəzifə təklif olunmayıbBunu Azərbaycan Liberal Demokrat Partiyasının (ALDP) sədrinin müşaviri Dinarə Məmmədova partiyanın Mətbuat Xidmətinin suallarına cavab olaraq bildirib.

- ALDP sədri Fuad Əliyevin son müsahibəsində "iqtidarın əgər kadr problemi varsa, onda müxalifət nümayəndələrinə bir şans versən, onları vəzifələrə gətirsin” fikri birmənalı qarşılanmadı. Bu qısqancılıqdanmı irəli gəlir, yoxsa....?

- Başqa nədən ola bilər ki? Əvvəla, bizə vəzifə təklifi olunmayıb. Sadəcə, Fuad müəllim hakimiyyətin kadr potensialın tükənməsilə bağlı bir təklif verib ki, əgər kadr problemi varsa, onda müxalifət nümayəndələrinə bir şans verin, onları vəzifələrə gətirin. Bu sözlərə niyə başqa reaksiya verirlər? Fuad müəllim tekcə liberal-demokratlara vəzifə verin deməyib. O, ümumilikdə bütün müxalifəti nəzərdə tutub. Hesab edirəm ki, bu çox düzgün təklifdir və burda başqa bir məna axtarmaq lazım deyil.

- Dinarə xanım, niyə ALDP-yı bəzi müxalifət partiyalar tərəfindən belə münasibət var?

- Yəqin ki, biz 20 il ərzində sınmamışıq, ayaq üstə dayana bilmişik. ALDP bütün partiyalarla yaxşı münasibət qurub. İndi kimlərsə bizimlə bir yerdə olmaq istəmirlərsə, buna hörmətlə yanaşırıq, bu onların seçimidir. Amma heç kim özünü müxalifat-naziri kimi hesab etməsin.

- Hakimiyyət tərəfindən müxalifətə və konkret ALDP-yə vəzifə təklif olunsa, bunu qəbul edərsiniz?

- Müxalifətə belə təklif olunarsa mənim fikrimcə, təklifi qəbul etmək olar. ALDP-yə hansısa təkliflər olunsa, biz bu təklifləri dəyərləndirərik. Biz özümüzə arxayınıq. Biz hətta Bakı şəhərində Mer seçkiləri keçirilsə belə, qalib olacağımıza əminik. ALDP yetərincə kadr potensialına malikdir. Bütün sahələr üzrə peşəkarlarımız var. Hüquqi, demokratik dövlət quruculuğu ptosesində ancaq hakim partiyanın potensialından, gücündən istifadə etmək düzgün seçim olmaz. İqtidarın müxalifəti də var. Müxalifət düşərgəsində də savadlı, peşəkar kadrlar var. Onların gücündən də istifadə etmək lazımdır. Müxalifət nümayəndələri də bu ölkənin vətəndaşlarıdırlar.
Azərbaycanda korrupsiyaya qarşı mübarizədə siyasi iradə mövcuddurAlim Hüseynli: "İctimai şuralar fəaliyyətsiz quruma çevriliblər"

Son günlər ölkədə ardıcıl olaraq yerli icra hakimiyyəti orqanları rəhbərlərinin qanunazidd əməlləri ifşa olunmqdadır. Nə qədər qəribə olsa da aşkar edilən faktlar korrupsiya və rüşvətxorluq halları ilə bağlıdır. O da faktdır ki, belə halların aşkar olunmasında ictimaiyyətin rolu danılmazdır. Maraqlıdır, ölkə vətəndaşları korrupsiya və rüşvət hallarının aşkar edilməsində nə dərəcədə fəaldırlar? Bu və ya digər məsələlərlə bağlı suallarımızı hüquqşünas Alim Hüseynli cavablandırıb.

- Alim müəllim, Azərbaycanda korrupsiyaya qarşı mübarizə tədbirlərini yetərli hesab etmək olarmı?

- Azərbaycanda 13 yanvar 2004-cü ildə "Korrupsiyaya qarşı mübarizə haqqında" qanun qəbul edilib. Bu qanun korrupsiya ilə əlaqədar hüquqpozmaların aşkar edilməsi, korrupsiyanın qarşısının alınması və onun nəticələrinin aradan qaldırılmasına, sosial ədalətin, insan və vətəndaş hüquqlarının və azadlıqlarının müdafiə olunmasına, iqtisadiyyatın inkişafı üçün əlverişli şəraitin yaradılmasına, dövlət orqanlarının və yerli özünüidarəetmə orqanlarının, vəzifəli şəxslərin fəaliyyətinin qanuniliyinin, şəffaflığının və səmərəliliyinin təmin edilməsinə yönəlmişdir. Qanun, habelə dövlət orqanlarına əhalinin etimadının möhkəmləndirilməsi, peşəkar kadrların dövlət orqanlarında və yerli özünüidarəetmə orqanlarında qulluğa girməyə həvəsləndirilməsi, həmin şəxslərin korrupsiya ilə əlaqədar hüquqpozma törətməsini istisna edən şəraitin yaradılması məqsədini daşıyır. Göründüyü kimi "Korrupsiyaya qarşı mübarizə haqqında" qanun ölkə həyatının bütün sahələrini əhatə edir. Yəni, qanunvericilikdə korrupsiya cinayətlərinin baş verə biləcəyi bütün sahələr üzrə mübarizə tədbirləri nəzərdə tutulur. Xüsusən son vaxtlar korrupsiyaya qarşı həyata keçirilən mübarizə tədbirləri tədqirəlayiqdir. Azərbaycanda korrupsiyaya qarşı mübarizə məqsədilə təkmil qanunvericilik bazası yaradılıb, müvafiq ixtisaslaşmış dövlət qurumları formalaşdırılıb. Ölkəmizdə korrupsiyanın qarşısının alınması sahəsində ixtisaslaşmış orqan funksiyalarını Azərbaycan Respublikasının Korrupsiyaya qarşı mübarizə üzrə Komissiyası həyata keçirir. O məsələni də xüsusilə qeyd etmək lazımdır ki, korrupsiyaya qarşı mübarizə məsələsində dövlətin siyasi iradəsinin olması vacib şərtdir. Qətiyyətlə demək mümkündür ki, Azərbaycan dövlətinin korrupsiyaya qarşı mübarizə sahəsində siyasi iradəsi arzuolunan səviyyədədir. Təsadüfi deyil ki, Prezident İlham Əliyev mayın 1-də Azərbaycan Respublikasının Baş prokuroru Kamran Əliyevi videoformatda qəbul edərkən bildirib ki, bu məsələ ilə bağlı mövqe birmənalıdır: "Korrupsiyaya və korrupsionerlərə qarşı amansız mübarizə aparılacaq. Onu da bildirməliyəm ki, bu hallar təkcə yerli icra orqanlarında müşahidə edilmir, mərkəzi icra orqanlarında da belə hallar, belə siqnallar var və bu siqnallar araşdırılır. Verilən məlumata görə, bəzi mərkəzi icra orqanlarında, bəzi nazirliklərdə, - hələ bu siqnallar araşdırılır, - vəzifəyə təyin olunmaq üçün insanlardan bəzi hallarda rüşvət tələb edilir. Bu, cinayətdir, bu, bizim cəmiyyətimizin əsaslarını sarsıdan addımlardır, çirkin addımlardır. Pul verib vəzifəyə gələn adam ilk növbədə neyləyəcək? Çalışacaq ki, o pulun əvəzini çıxsın. Bunu haradan çıxaracaq? Ya haradansa dövlət malını oğurlayacaq, ya da ki, əgər imkanı olacaqsa, insanlardan pul tələb edəcək. Biz bunu dəfələrlə görmüşük". Dövlət başçısının bu mövqeyi deməyə əsas verir ki, Azərbaycanda korrupsiyaya qarşı mübarizə sahəsində siyasi iradə var və son günlər həyata keçirilən tədbirlər bunu bir daha sübut edir.

- Həyata keçirilən mübarizə tədbirləri nə dərəcədə effektlidir?

-Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, korrupsiya cinayətləri əsasən yüksək rütbəli məmurlar tərəfindən törədildiyindən onun aşkar edilməsi və onun nəticələrinin aradan qaldırılması elə də asan məsələ deyil. Baxmayaraq ki, bütün dövlət orqanları və vəzifəli şəxslər səlahiyyətləri çərçivəsində korrupsiyaya qarşı mübarizə tədbirləri həyata keçirilər, ancaq bu növ cinayəti aşkarlamaq olduqca mürəkkəb prosesdir. Korrupsiya-vəzifəli şəxslərin öz statusundan, təmsil etdiyi orqanın statusundan, vəzifə səlahiyyətlərindən və ya həmin status və səlahiyyətlərdən irəli gələn imkanlardan istifadə etməklə qanunsuz olaraq maddi və sair nemətlər, imtiyazlar və ya güzəştlər əldə etməsi, habelə fiziki və hüquqi şəxslər tərəfindən qeyd edilən maddi və sair nemətlərin, imtiyazların və ya güzəştlərin qanunsuz olaraq vəzifəli şəxslərə təklif və ya vəd olunması və yaxud verilməsi yolu ilə həmin vəzifəli şəxslərin ələ alınmasıdır. Odur ki, dövlət orqanlarının müvafiq struktur vahidlərində, dövlət idarə, müəssisə və təşkilatlarında, habelə dövlətin nəzarət səhm zərfinə sahib olduğu təsərrüfat subyektlərində təşkilati-sərancamverici və ya inzibati təsərrüfat funksiyalarını həyata keçirən şəxslər və bu statusda olan digər dövlət və özəl sektorun təmsilçiləri korrupsiya ilə əlaqədar hüquqpozmaların subyektləri hesab olunur. Bütün bunlara baxmayaraq, təcrübə göstərir ki, korrupsiyaya qarşı mübarizə tədbirləri daim yeniləşməli, qanunvericilk bazası təkmilləşdirilməlidir. Düzdür, Azərbaycanda korrupsiyaya qarşı mübarizə sahəsində beynəlxalq təcrübəyə yetərincə istinad edilir, beynəlxalq konvensiyalar ratifikasiya edilir. Ancaq bununla yanaşı, bir milli mübarizə metodu müəyyən edilməlidir ki, həmin metod yerli xüsusiyyətlərə uyğun olsun.

-Konkret olaraq korrupsiyaya qarşı mübarizə sahədində hansı metodları təklif edərdiniz?

- Əvvəla onu qeyd edim ki, dünyada korrupsiyaya qarşı bəlli mübarizə metodları mövcuddur. Sadəcə, törəmə mübarizə metodları barədə düşünülməlidir ki, effektli nəticə əldə etmək mümkün olsun. Onlardan biri dövlət orqanlarının fəaliyyətində şəffaflığın artırılmasıdır ki, hazırda Azərbaycanda bu istiqamətdə ciddi addımlar atılmaqdadır. Konkret olaraq "İctimai iştirakşılıq haqqında" qanunun tələblərinə uyğun olaraq dövlət qurumlarının, xüsusən, hüquq-mühafizə orqanlarının fəaliyyətinə ictimai nəzarət həyata keçirilir. Sözügedən istimai nəzarət qruplarında isə yalnız vətəndaş cəmiyyətləri təmsil olunur. Əslində isə həmin qrupa ən birinci olaraq media nümayəndələri cəlb edilməlidir. Ona görə ki, hazırkı şəraitdə iştimai nəzarət qurumlarının fəaliyyəti, onların hazırladığı hesabatlar ictimaiyyətə lazımi səviyyədə çatdırılmır. Yəni, iştimaiyyətə bəlli olmur ki, ictimai nəzarət şuraları hüquq mühafizə orqanlarının fəaliyyətində hansı nöqsanları aşkar ediblər. Qrupda KİV nümayəndələri təmsil olunsa, belə məlumatlat mütəmadi olaraq mətbuatda əks olunar, beləliklə dövlət orqanlarının fəaliyyətində müəyyən mənada şəffaflıq təmin olunar. Digər bir metod qanunların təkmilləşdirilməsi ilə bağlıdır ki, hazırda qüvvədə olan qanunlar bəzi hallarda korrupsiyaya şərait yaradır. Məsələn, "Korrupsiyaya qarşı mübarizə haqqında" qanunun 7-ci maddəsinə əsasən yaxın qohumların birgə işləməsinə yol verilmir. Yəni, vəzifəli şəxslərin yaxın qohumları, seçkili vəzifələr və qanunvericiliklə nəzərdə tutulan digər hallar istisna olmaqla, bilavasitə onun tabeliyində olan heç bir vəzifə tuta bilməzlər. Qanunun bu müddəasını pozan şəxslər həmin tələblərin pozulması müəyyən edildikdən sonra 30 gün müddətində həmin pozuntunu könüllü olaraq aradan qaldırmadıqları halda tabeçiliyi istisna edən başqa vəzifəyə keçirilməli, bu mümkün olmadıqda isə həmin şəxslərdən biri tutduğu vəzifədən azad olunmalıdır. Lakin praktikada kifayət qədər faktlar var ki, vəzifəli şəxslərin yaxın qohumları onların tabeçiliyində fəaliyyət göstərən qurumlarda çalışırlar. Bu isə faktiki olaraq korrupsiya hüquqpozmalarına şərait yaradır. Ya qanunun bu müddəası dəyişdirilməli, ya da mövcud müddəa icra edilməlidir. Sözügedən qanunun digər müddasına görə, vəzifəli şəxs xidməti vəzifələrinin icrası ilə əlaqədar bir il ərzində hər hansı fiziki və ya hüquqi şəxsdən ümumi məbləği əlli beş manatdan yuxarı olan bir və ya bir neçə hədiyyəni qəbul edə bilməz. Həmin məbləğdən yuxarı olan hədiyyələr şəxsin xidməti vəzifəsini həyata keçirdiyi dövlət orqanına və ya yerli özünüidarəetmə orqanına məxsus hesab edilir. Reallıqda isə əlli beş manatı vəzifəli şəxsə təklif etmək özünütəhqir hesab olunur.

- Necə hesab edirsiniz, Azərbaycanda əhalinin korrupsiya hüquqpozmaları ilə bağlı kifayət qədər bilgisi varmı?

-Korrupsiyaya qarşı mübarizə formalarından biri də əhalinin hüquqi cəhətdən maarifləndirilməsi və antikorrupsiya mədəniyyətinin formalaşdırılmasından keçir. Qətiyyətlə demək mümkündür ki, Azərbaycanda əhalinin korrupsiya hüquqpozmaları ilə bağlı bilgisi aşağı səviyyədədir. Əhalinin əksər hissəsi yalnız "korrupsiya" sözünü əzbərləyib, istənilən qanun pozuntusuna onu şamil etməyə çalışır. Məlumdur ki, hazırda əksər dövlət qurumlarının "qaynar xətt"ləri var. Vətəndaşların həmin "qaynar xətt"lərə etdikləri müraciətlərin təhlili onu göstərir ki, həmin müraciətlərin böyük əksəriyyətinin korrupsiya cinayətlərinə aidiyyatı yoxdur. Törədilən əməl əksər hallarda korrupsiya cinayətinin cubyektlərinə aid olmur. Hesab edirəm ki, əhalinin hüquqi cəhətdən maarifləndirilməsi və antikorrupsiya mədəniyyətinin formalaşdırılması istiqamətində ciddi addımlar atılmalıdır. Nəzərə almaq lazımdır ki, korrupsiya hallarının aşkar edilməsində ictimaiyyətin rolu danılmazdır. Təsadüfi deyil ki, bir müddət öncə ölkə prezidenti əhalinin korrupsiyaya qarşı mübarizədə fəal olmağa çağırmışdı. Məhz bunun nəticəsidir ki, son günlərdə həbs edilən rayon icra başçıları və icra nümayəndələrinin qanunsuz fəaliyyətləri barədə məlumatlar ictimaiyyət tərəfindən çatdırılıb. İnsanlar öz dövlət başçılarına etibar etdiklərindən yerli icra hakimiyyəti orqanları rəhbərlərinin qanunazidd əməlləri barədə məlumat verməkdən çəkinmirlər. Həm də mövcud qanunvericiliyə görə, vəzifəli şəxslərin cinayət xarakterli əməlləri barədə məlumat verən şəxslərin anonimliyi qorunur. Məhz bu kimi amillər ölkədə korrupsiyaya qarşı effektli mübarizə aparılmasına imkan yaradır. Problem ondan ibarətdir ki, mövcud qanunvericiliyə əsasən mərkəzi və yerli icra hakimiyyəti və yerli özünüidarəetmə orqanlarının fəaliyyətinə ictimai nəzarəti həyata keçirmək üçün həmin qurumların özlərinin nəzdində vətəndaşların və vətəndaş cəmiyyəti institutlarının seçkili nümayəndələrindən ibarət ictimai şuralar yaradılıb. Məhz həmin şuraların tərkibində media nümayəndələri olmadığından fəaliyyətsiz bir quruma çevriliblər, başqa sözlə bütün baş verən qanunsuzluğa göz yumublar. Bu isə mövcud istimai şuraların gərəksiz bir quruma çevrildiyini deməyə əsas verir.