"Əgər Paşiyanın qarğa qədər ağlı varsa... "Avrasiya.net Bütöv Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyasının (BAXCP) sədri, millət vəkili Qüdrət Həsənquliyevin müsahibəsini təqdim edir:

- Qüdrət bəy, bir çox insanlar ABŞ-da Baydenin hakimiyyətə gəlişi ilə dünyada, o cümlədən bizim regionda çox şeyin dəyişəcəyini, az qala avtoritar rejimlərin yerin üzündən silinəcəyini, Rusiyanın ərazi bütövlüyü pozulmuş keçmiş sovet respublikalarından çıxarılacağını əminliklə söyləyirlər. Sizin fikirlərinizi bilmək maraqlı olardı.

- Bu cür fikirlər səsləndirməklə bəzi əlacı kəsilmiş insanlar özlərinə və tərəfdarlarına təskinlik verirlər. Bayden ABŞ-da vitse-prezident olanda Rusiya Ukraynanın ərazilərinin 20 %-ni işğal etdi. Halbuki 5 dekabr 1994-cü ildə Rusiya, ABŞ, Böyük Britaniya və Ukraynanın imzaladağı 6 bənddən ibarət olan Budapeştdə imzalanmış Memoranduma görə tərəflər Ukraynanın nüvə silahından imtina etməsi qarşılığında onun ərazi bütövlüyünə və sərhədlərinin toxunulmazlığına təminat verirdilər. Memorandumun 4-cü bəndinə görə, əgər Ukrayna təcavüzə məruz qalarsa tərəflər təcili BMT TŞ-nın iclasını çağırmalı və Ukraynaya kömək etməli idilər. O zaman Ukrayna SSRİ-nin dağılması nəticəsində onun malik olduğu nüvə arsenalının 1/3 -ə (üçdə birinə) sahib olmuşdu. Bu, hər biri 6 nüvə başlığı daşıya bilən 175 uzaqmənzilli ballistik raket, 1800 nüvə başlığı demək idi. Ukrayna dünyada 3-cü nüvə gücünə sahib ölkə idi. Razılaşmaya uyğun olraq, Ukrayna nüvə silahından imtina etdi. Amma Krım və Şərqi Ukrayna işğal olunanda ABŞ nə etdi? ABŞ işğala yaşıl işıq yandıraraq bəyan etdi ki, Krım işğal olunarsa biz Rusiyaya sanksiya tətbiq edəcəyik. Halbuki, işğalın qarşısını almaq üçün, Krım işğal olunarsa Rusiya ilə müharibəyə başlayacağını bəyan etməli idi. Onlar kömək bir yana, heç Ukraynaya tank əleyhinə raketlər, müasir silahlar da satmadılar ki, özünü müdafiə edə bilsin. Dedilər ki, bu müharibəni alovlandıra bilər. Tətbiq etdikləri sanksiyalar da iqtisadiyyatın əsas sahələrini əhatə etmədi. Bu, sadəcə həmin ölkənin öz beynəlxalq öhdəliyinə tüpürməsi, Ukraynaya xəyanət, dünyada gücə və zorakılığa meydan verilməsi idi. Biz o zaman vitse-prezident Baydendən Prezident Obamadan fərqli mövqe görmədik. Ona görə də inanmıram ki, siyasətdən az-çox başı çıxanlar deyilənləri ciddi qəbul etsin. Əlavə sanksiyalar ola bilər, amma bu heç nəyi dəyişməyəcək. İran, Şimali Koreya təcrübəsi göstərir ki, sanksiyalarla beynəlxalq problemləri həll etmək mümkün deyil.

- Son vaxtlar ən çox müzakirə olunan məsələlərdən biri korrupsiya yolu ilə büdcədən oğurlanmış, xalqdan rüşvət olaraq toplanmış, yaxud başqa formada qanunsuz olaraq əldə edilmiş vəsaitlərin dövlət büdcəsinə geri qaytarılması barədədir. Cinayət təqibi qaydasında həmin vəsaitləri geri qaytarmaq mümkündürmü?

- Bir hüquqşünas kimi tam əminliklə deyirəm ki, yalnız inzibati yollarla korrupsiya və rüşvətxorluğa qarşı mübarizə aparmaq mümkün deyil. Bunun üçün struktur və institusional islahatlar aparılmalı, hakimiyyət bölgüsünə real məzmun verilməli, çoxpartiyalı sistemin gücləndirilməsi üçün siyasi islahatlar aparılmalı, güclü məhkəmə hakimiyyəti qurulmalı, dövlət qulluqçularına onların layiqli həyatını təmin edəcək qədər maaş verilməsini təmin etmək üçün iqtisadi islahatlar həyata keçirilməlidir. Bu istiqamətdə müəyyən addımlar atılır və bu iş sürətlə genişləndirilməlidir. Bundan başqa, qüvvədə olan, 1993-cü ildə mərhum Prezident Elçibəyin dövründə qəbul olunmuş, 1995-ci ildə əlavə və dəyişikliklər edilmiş “Varidata təminat verilməsi haqqında” Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya Qanunu var. Həmin Qanunun 2-ci maddəsinə görə, hər kəs pulunu izahat və deklarasiya təqdim etmədən qanunvericiliklə qadağan olunmayan istədiyi sahəyə yönəldə bilər. 3-cü maddədə isə deyilir ki, Azərbaycan Respublikası vətəndaşı xaricdə sahibkarlıq fəaliyyəti nəticəsində qazandığı pulu ölkəmizə gətirərsə, həmin investisiyalara xarici investisiyalar üçün nəzərdə tutulmuş qaydalar və təminatlar tətbiq olunur.

Beynəlxalq Bankda baş vermiş korrupsiya cinayətinin təqibi bir daha sübut etdi ki, bu yolla mənimsənilmiş pulları ya geri qaytarmaq mümkün olmur, ya da cüzi bir qismini geri qaytarmaq olur. Ona görə həmin şəxslərlə fərdi söhbətlərin aparılması yolu ilə vəsaitlərin geri qaytarılması və iqtisadiyyata yönəldilməsini daha ümidverici hesab edirəm.

Yeri gəlmişkən, onu da qeyd edim ki, bəzi siyasi vəzifə tutan məmurlara görə dövlət hakimiyyət orqanlarının gözdən salınmasına yol vermək olmaz. Hansı ki, bunu müşahidə edirik. Qanunsuz əməllərlə məşğul olan müəyyən vəzifəli şəxslər bunu tabeçiliklərində olan bir-iki şəxsin əli ilə edirlər. Qalanları aldıqları məvaciblə dolanırlar. Cəzanın fərdiliyi prinsipi var. Məsələn, əgər bir gömrük, yaxud vergi işçisi rüşvət alırsa, buna görə o, şəxsən məsuliyyət daşımalıdır. Həmin cinayət əməlinə görə bütünlükdə vergi və gömrük orqanlarının üzərinə səlib yürüşü təşkil etmək yolverilməzdir. Əgər dövlət orqanlarında rüşvətxorluq sistemli xarakter daşıyıb, geniş yayılıbsa bu halda rəhbərliyin məsuliyyətindən danışmaq olar. Amma çox təəssüf ki, bəzi jurnalistlər, blogerlər mövcud problemlərin nədən qaynaqlandığını araşdırmaq əvəzinə sifarişlə, hətta, yaxşı mənada fərqlənən ayrı-ayrı vəzifəli şəxsləri də hədəf seçib onlara qarşı total gözdənsalma kampaniyası aparır və beləliklə də bilərəkdən, yaxud bilməyərəkdən dövlət hakimiyyətini gözdən salıb, təxribatlara yol açırlar. Bir daha vurğulayıram, öncə qeyd etdiyim islahatları dərinləşdirmədən, yalnız cinayət təqibi yolu ilə mövcud problemləri aradan qaldırmaq mümkün deyil. Düşünürəm ki, kadrların dəyişdirilməsi əsasən cinayət təqibi qaydasında yox, bir qayda olaraq islahatlar çərçivəsində həyata keçirilməlidir.

- Ermənistanda Paşinyan hökumətinin istefasını tələb edən son etiraz aksiyası barədə nə deyə bilərsiniz?

- Ermənistanda korrupsiyalaşmış, birinci Qarabağ savaşı zamanı ağır hərbi cinayətlər törətmiş eks-prezidentlər və digər yüksək vəzifəli şəxslər 44 günlük Vətən müharibəsi zamanı öyündükləri “məğlubedilməz” ordularının Azərbycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən darmamdağın edilməsinin günahını Paşinyanın üzərinə qoyub onu devirmək istəyirlər. Onlar Rusiya ilə dostluqlarını nə qədər qabartsalar, nə qədər pul xərcləsələr də yüz minləri küçələrə çıxara bilmirlər. Çünki erməni cəmiyyəti onları tanıyır və onlardan iyrənib. Amma bu vəziyyət çox davam etməyəcək. İqtisadi-sosial vəziyyət ağırlaşdıqca digər dəyərlər arxa plana keçəcək, insanlar yalnız yaşamaq haqqında düşünəcək və Paşinyandan üz döndərəcəklər. Əgər Paşiyanın qarğa qədər ağlı varsa, dərhal iqtisadi vəziyyəti yaxşılaşdırmaq üçün Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tanımalı, Qarabağın statusu məsləsinə dilinə gətirməməli, bizimlə və Türkiyə ilə əməkdaşlığa başlamalıdır. Əks halda Qarabağ klanı çevriliş yolu ilə hakimiyyəti dəyişəcək. Paşinyan cəsarətsizlik edib hakimiyyətə gələndən sonra münaqişə ilə bağlı buraxdığı səhvi təkrar edib Qarabağ probleminin həlli istiqamətində ciddi addım atmasa, özünü və ölkəsinin suverenliyini tamamilə məhv edəcək, bununla yanaşı, Ermənistanı yeni müharibə ilə üz-üzə qoyacaq. Onun çox az vaxtı qalıb.
"Avropada 5 milyondan çox türk yaşayır"“Bizim Avropa ölkələri ilə bilinəndən daha çox ortaq cəhətlərimiz var”

Semra Eren-Nijhar: “Avropada yaşayan türklərdən bəhs edərkən, müasir köç tarixindən başqa türklərin Avropada bir tarixinin mövcudluğu göz önünə gətirilərək dəyərləndirilməlidir”

Böyük Britaniyada yaşayan türklərin Avropaya köçü ilə bağlı araşdırmalar aparan, sosioloq-araşdırmaçı Semra Eren-Nijharla türklərin Avropaya köç tarixi ilə bağlı söhbət etdik. Semra Eren apardığı araşdırmaları kitab şəklində çap etdirib. O, bir sıra nüfuzlu mükafatlara layiq görülüb. Müsahibəni oxucularımıza təqdim etməmişdən öncə, onun həyat və fəaliyyəti təqdim etmək istərdik.

Yazıçı, sosioloq, sənədli film istehsalçısı, miqrasiya mütəxəssisi, sosial və mədəni şərhçi Semra Eren-Nijhar 2001-ci ildə Oksford Universitetini tərk edərək, SUNCUT Məsləhətçi və İstehsalat Şirkətini qurmuş və 2001-ci ildən o şirkətə rəhbərlik edir. Lordlar Kamerasında məsləhətçi kimi fəaliyyət göstərən Eren-Nijhar otuz üç ildən çox miqrasiya, qadınlar, Avropadakı Türk miqrasiyası, kimlik, mənsubiyyət, yaddaş, irqçilik və sənət sahələrində çalışmışdır. Eren-Nijhar sosioloji araşdırmalarını sənət ilə eyniləşdiririb, müxtəlif üsullarla təqdim edərək, tədqiqat nəticələrinin daha geniş bir kütləyə çatmasını təmin etmişdir. Əsasən də şəxsi portretlər və tərcümeyi-hallar ilə bağlı şəkillər çəkən Semra Eren-Nijhar, İngiltərə, Belçika və Türkiyədə foto sərgilər təşkil edib və bir çox sərginin kuratorluğunu həyata keçirib.

Semra Eren-Nijhar “İngiltərədəki Türklərin Mədəni, Siyasi və İqtisadi Tarixi” ilə əlaqəli “London Türk Günü” və Turkish Heritage in Europe – Avropada yaşayan Türklərin Mədəni, Siyasi və İqtisadi Tarixi ilə bağlı çalışmalarını həyata keçirmiş və ilk dəfə bu sahədə tədqiqatların aparılmasına vəsilə olmuşdur.

Fəaliyyəti dövründə bir çox mükafat qazanmış Eren-Nijhar bunlardan əlavə, 2004-cü ildə Millennium Awards Fellowship tərəfindən toplum içindəki şəxsi uğurlarına görə “Yetenek ve Başarı Ödülü” mükafatını, 2015-ci ildə etdiyi çalışmaların öz sahəsində maarifləndirməni, eləcə də keyfiyyəti və yeniliyi təmsil etdiyi üçün “Uluslararası Avrupa Kalite Zirvesi” mükafatını və 2018-ci ildə isə İngiltərə Türk Dərnəkləri Federasiyası tərəfindən “Başarı Mükafatı”nı almışdır.

Kainatın Şairi Osman Türkay, Kipr Türk Cəmiyyəti, Kipr Türk Cəmiyyəti Nəşrləri, 2011, Avropanın İlk Türk Dərnəyi-Kipr Türk Cəmiyyəti, Kipr Türk Cəmiyyəti Yayınları, 2012, Kıpırtı Yazıları-Uşaqlar üçün Yazılar, Yar Nəşrləri, 2013, Turkish Heritage in the UK, SUNCUT Nəşrləri, 2014, Artıq qürbət yox! mu? I, Ozan Nəşrləri, 2014, Londonda Multikulturalizm, Ozan Nəşrləri, 2016, Artıq qürbət yox! mu? II, Ozan Nəşrləri, 2014, Kıpırtı Yazıları- Uşaqlar üçün Yazılar, Yeni Nəşr, Ozan Nəşrləri, 2017, Turks in London – The Unheard Voices, Ozan Nəşrləri, 2017, Qadınlardan dünyanı dəyişdirən sözlər, Ozan Nəşrləri, 2018, London mu dediniz? Buyurun…, Ozan Nəşrləri, 2019 kitablarının müəllifidir.

Uzun illərdir Avropada yaşayan türklər haqqında araşdırma aparırsınız və bu mövzuda çox kitabınız var. Avropada yaşayan Türklərlə bağlı son dövrlərdə etdiyiniz araşdırmalar haqqında qısa məlumat verərdiniz…

– Qeyd etdiyiniz kimi, otuz ildən çoxdur ki, Avropada, xüsusən də İngiltərə və Almaniyada yaşayan türklərin köç tarixi ilə əlaqəli araşdırmalar, tədqiqatlar edirəm. Bu tədqiqatlar çərçivəsində gəldiyim nöqtə budur ki, artıq Avropada yaşayan türklərdən bəhs edərkən müasir köç tarixindən başqa türklərin Avropada bir tarixinin mövcudluğu və bunun da göz önünə gətirilərək dəyərləndirilməsi.

Zəhmət olmasa, bunu bir az geniş izah edə bilərsinizmi?

– Bildiyimiz kimi, Avropada yaşayan türklərin müasir köç tarixi 1961-ci ildə hökumətlərarası imza ilə başlamışdır. Bu tarix Kiprdən gələn türklər üçün daha gerilərdə, yəni 1950-ci illərdən başlayır.

Almaniya başda olmaqla, Avropa ölkələri qapılarını türk iş köçünə açaraq bu tarixdən etibarən gələnləri “Türk işciləri” adlandırmış, Almaniyaya gedənləri də “Qonaq işçi” kimi görmüş və onların qalıcı olmayacaqlarını düşünmüşlər.

Köç tarixinin necə inkişaf etdiyini bildiyimiz üçün düşünürəm ki, bunu burada geniş izah etməyə ehtiyac yoxdur. Ancaq vacib olan şey, o gündən bəri aparılan bütün köç araşdırmalarında Avropada yaşayan türklərin varlığının sadəcə bu tarixlə məhdudlaşdırılmasıdır.

Başqa bir tarixdən danışmaq lazımdır?

– Başqa bir tarix deyil, sadəcə edilən araşdırmaların bilinən tarixdən daha kənara çıxılması lazım olduğunu söyləyirəm.

“Turkish Heritage in Europe”, yəni “Avropada Yaşayan Türklərin Mədəni, Tarixi və İqtisadi Mirası” mövzusu daxilində artıq araşdırmalara başlayaraq, köç araşdırmaları çərçivəsində aparılan araşdırmalarda keçmiş tariximizi də göz önündə tutaraq dəyərləndirmək lazımdır.

Hazırda Avropada 5 milyondan çox türk yaşayır. İngiltərədəki beşinci nəsil Kiprli Türk immiqrantların və Almaniyadakı üçüncü və dördüncü nəsil Türk immiqrantların uşaqları bu ölkədə doğulub, böyüyüb və bu ölkələrdə təhsil alıblar.

Yəni Türkiyədən illər öncə gələn köçmənlər Avropanın sosial-iqtisadi, siyasi və mədəni həyatına müxtəlif yollarla töhfə verirlər.

Avropada yaşayan türkləri bütöv bir şəkildə araşdırarkən yalnız 1950-ci ildən sonrasına deyil, 1950- ci ildən əvvələ də baxmaq lazımdır. Bunu etdikdə Avropadakı Türk köçü çərçivəsində araşdırılmaqda olan mövzuların fərqli dəyərləndirilərək başqa bir nöqtəyə gələcəyini görəcəyik. Əslində, bizim Avropa ölkələri ilə bilinəndən daha çox ortaq cəhətlərimiz var.

-Bunun necə olacağını düşünürsünüz?

– İşə türklərin Avropada yaşadıqları ölkələrin hökumətlərinə “Turkish Heritage in Europe”, yəni “Avropada yaşayan Türklərin Mədəni, Tarixi və İqtisadi Mirası” mövzusunu gündəmə gətirməli olduqlarını söyləməyərək başlamalıyıq. Təbii ki, ilk növbədə hökumət səlahiyyətliləri bu məsələni qəbul etməli və siyasətlərinə daxil etmələri lazım olduğuna inanmalıdırlar.

Digər tərəfdən, konfrans, seminar və maarifləndirmə işləri apararaq şəbəkəni genişləndirmək və mövzunu müxtəlif auditoriyaya izah etmək lazımdır.

Bu söylədiklərinizin, araşdırmaların müsbət bir təsiri olacağına inanırsınız?

– Bəli, Avropada doğulub böyüyən nəslin şəxsiyyətinin formalaşmasında müsbət bir amil olacağını düşünürəm. Uşaqlara və gənclərə valideynlərinin, nənə və babalarının dünyaya gəldikləri ölkələrin gerçək tarixini vermək onların şəxsiyyət formalaşmasında müsbət rol oynamalarını təmin edəcək. Məsələn, uşaqlara və gənclərə əsrlər əvvəl, Avropada ağsaqqallarından miras qalan mədəniyyət və biliklər izah edilərsə, zaman-zaman ortaya çıxan “başqalaşma”nı yaşamayaraq özlərini yaşadıqları ölkələrə daha çox aid hiss edərlər. Bu o deməkdir ki, keçmişimizə hörmət etməklə gələcəyə daha müsbət baxa bilərik.

Deyəsən, “London Turkish Heritage in the UK”, yəni “İngiltərədə Türklərin Mədəni, Siyasi və İqtisadi” adlı bir nəşriniz var.

Bəli. 2014-cü ildə bir ilki gerçəkləşdirdik və “London Tarixi Türk Mirası Tədbir Günü” nü başlatdıq. Həmin tanıtım işləri çərçivəsində bu kitabçanı da hazırladım. Bu nəşr daha sonra bu mövzuda apardığım tədqiqatların bilik bazasını yaratmaqla mənə bələdçi oldu. Yayınladığım kitaba o dövrdə London bələdiyyə başçısı olan və hazırda İngiltərənin Baş naziri olan Boris Conson tərəfindən bu sahədəki işlərim üçün göndərdiyi dəstək məktubunu da daxil etdim.

2015-ci ildə “Turkish Heritage in the UK” və 2019-cu ildə İstanbulda Türkiyə Prezident himayələrində gerçəkləşən Boğaziçi Zirvəsində “Turkish Heritage in Europe – Avropadakı Türklərin Siyasi, İqtisadi və Tarixi İrsi” araşdırmalarının tanıtımlarını edərək mövzunu daha geniş kütlələrə çatdırıb, onun əhəmiyyətini beynəlxalq miqyasda vurğulama çalışdım.


Elnur ELTÜRK
"İnsanlara mənəvi zərbə vurmaq söz azadlığı sayılmaz"İQNA (Beynəlxalq Quran Xəbər Agentliyi) Gürcüstan Müsəlmanları İdarəsinin Şeyxi Hacı Ramin İgidovla dünyada, xüsusi ilə də qərb ölkələri və avropada süni şəkildə yayılmaqda və artmaqda olan islamofobiyanın səbəbləri, nəticə və fəsadları və bu kimi hadisənin qarşısının alınması üçün həll və mübarizə yolları barədə müsahibə edib.

Müsahibənin tam mətnini sizə təqdim edirik.

Hacı Ramin, bilirsiniz ki, qərb ölkələrində islamofobiya ildən-ilə artmaqdadır. O ölkələrdə müsəlmanlara və İslam məkanlarına daha çox hücum olunur, müsəlmanlar daha çox ayrıseçkiliyə və təhqirə məruz qalırlar. Bizim suallarımız da elə bu barədə olacaqdır. Sizin fikrinizcə, qərb ölkələrində İslamofobiyanın artmasının əsas dəlil və amilləri nədir?

- Bismillahir-Rəhmanir-Rəhim. Öncə onu deyim ki, bəli, təəssüflər olsun ki, 1990-cı illərdən bəri qərb ölkərində islamofobiya kəskin formada artıq və inkişaf edir. Onlar bəzən bəzi dini radikal cərəyanlar və ekstremist hərəkatları əsas gətirərək, bütünlükdə dinə qarşı çıxırlar və bunu bəhanə edərək İslama qarşı fobiya ilə məşğul oldular.
Bəzən belə anlaşılır ki, qərbdə islamofobiya 2001-ci ildən, yəni 11 Sentyabr hadisələrindən sonra başlayıb, amma həqiqətdə belə deyil. Biz artıq islamofobiyanın ilk qığılcımlarının və ilkin vəziyyətinin 90-cı illərdən şahid olurduq.

İslamofobiyanı qərbdə müxtəlif yollarla insanlara aşıladılar. Həm media vasitəsi ilə, həm də filmlərdə islamofobiya ilə rastlaşırdıq. Uşaqların oyunlarında bunu müşahidə edir, sənədli (film) və reklam çarxlarında qarşılaşırdıq.

İlamofobiyanı Danimarkada yayanlar gah qəzetlərdə karikatura çəkməklə həzrət Peyğəmbərimizi (s) təhqir etdilər, gah Rahib Terri kimilərin vasitəsi ilə 2010-cu ilin 11 Sentyabrını Qurani-Kərimi yandırma günü elan etdilər, gah da 1993-cü ildə Amerikada məqalələr dərc olundu, "mədəniyyətlər qarşıdurması" adında Samuel adlı bir şəxsin kitabı çıxdı və biz artıq islamofobiyanın müxtəlif çalarlarını hiss edirdik və bu çalarlar bu günə qədər də getdikcə artmağa başladı.

Amma bunun səbəbləri nədir, bunun amilləri nədir? Buna gəlincə biz bilirik ki, bu islamofobiya belə səbəbsiz yerə başlamır, sıradan insanlar tərəfindən yaradılmır. Çünki əldə olunan məlumata görə Qərbin bir neçə dərin təşkilatı 57 milyon dollara qədər islamofobiya ilə məşğul olan aktiv təşkilat və qrumlara vəsait xərcləyib, yardımlar edib və radikal sağçıları himayə ediblər.

Avropada İslamın inkişafı, insanların islama gəlməsi onları qorxudurdu və bu məsələ onlarda din düşmənçiliyi yaradırdı. Onların əsas məqsədi bu qorxunu özlərindən uzaqlaşdırmaq idi.
Onların bu din düşmənçiliyi "islamofobiya" formasında cəmiyyətdə təzahür etdi. Onlar müsəlmanlar arasında yeni yaranmış radikal təkfirçi və ekstremist qruplaşmaları bəhanə edərək İslam dininə qarşı düşmənçilik kompaniyası yaratdılar və bununla geniş məşğul olmağa başladılar.

İslamofobiyanın ikinci amili müsəlmanların Avropaya və qərb ölkələrinə köçü ilə bağlıdır. Onlar bəzən bu köçün qarşısını almaq və müəyyən maneələr yaratmaq üçün islamofobiyanı gündəmə gətirirdilər.Yerli insanlar, sivil toplum və cəmiyyətlər müsəlmanları müdafiə etməsinlər və nəticədə onlar müsəlmanları öz ölkələrindən rahat bir şəkildə qova bilsinlər.
Digər bir amil kimi bunu göstərmək olar ki, onların məqsədləri bu idi ki müsəlmanlar üzərində iqtisadi cəhətdən hökmdarlıq etsinlər, müsəlmanların yerüstü və yeraltı təbii sərvətlərini ələ keçirsinlər. Buna görə də öz cəmiyyətlərində islamofobiyanı yayırdılar ki, hansısa müsəlman ölkəsinə etdikləri hücumları legitim və qanuni göstərə bilsinlər. Halbuki onların bu hücumlardan əsas məqsədi müsəlmanların sərvətlərini talayaraq öz iqtisadiyyatlarını gücləndirməkdir.
Mən elə hesab edirəm ki, bu, islamofobiyanın ən əsas amillərindən biridir.

İslamofobiyanın digər bir amili qərb istemarçılarının öz cinayətlərini ört-basdır etmək hədəfini daşıyır. Onlar Yaxın Şərqdə başlatdıqları müharibə və bu müharibələrdə törətdikləri vəhşicəsinə cinayətlərinə bəraət qazandırmaq və qanuni olduğunu göstərmək üçün islamofobiyanı gücləndirirlər və bunun üzərində siyasət aparırlar.

- Sizin fikrinizcə, islamofobiya və irqçilik kontrol edilməzsə, dünyada, xüsusi ilə də qərb ölkələrində daha böyük və qlobal bir böhrana çevirilə bilərmi?


- İslamofobiya, ümumiyyətlə təkcə bir xalqı deyil, bütün dünyanı təhdid altına alan bir məsələdir. Çünki islamofobiyadan doğan bir addım olduğu zaman onun əks tərəfi də olur, bunun qarışılıq verilməsi tərəfini də müşahidə edirik. Belə ki, məsələn Charlie Hebdo qəzeti əgər bizim həzrət Peyğəmbərimizə (s) qarşı hörmətsizlik elədisə də, 2015-ci ildə oraya biz hücumun şahidi olduq. Elə də başqa bir yerdə, Qurani-Kərimə hörmətsizlik olundusa da orda müəyyən bir yerdə sivillərə qarşı insanların təpkiləri oldu. Hətta fiziki qarşıdurmalar yarandı. Belə düşünürük ki, dünyada bunun qarşısı alınmazsa, sabitlik pozular, dünyanın ehtiyaclı olduğu sülh və barış aradan gedər. İstər-istəməz ekstremizm artar. Çünki bilirsiniz ki, bir məsələ əgər bir yerdə baş tutarsa və bunun da qarşılığı verildiyi zaman istər-istəməz burada günahsız insanlar zərər görür və münasibətlər pozulur. Eyni zamanda dinlər arası tolerantlığa böyük bir zərbə vurur və əqidəvi dözümlülük məsələsinə kölgə salır, milli və dini ayrıseçkiliyin yaranmasına səbəb olur və nəticə etibatı ilə insanlar arasında humanizm aradan gedir.

- Sizin fikrinizcə, dünyada islamofobiyanın qarşsını almaq üçün nə kimi çarə yolları tapmaq olar və bu problemi necə həll etmək mümkündür?

- Biz düşünürük ki, bu məsələnin həlli üçün səmimi yanaşma və xoş niyyət sərgilənməlidir. Əgər məsələnin həlli üçün xoş bir niyyət olmazsa, onun çarəsi düşünülməyəcək. İşin içində mənfur və pis niyyət varsa, bunun həllinə nə qədər çalışılsa da bir şeyə nail olmaq çətindir. Və təəssüflər olsun ki, biz hələ də Qərb ölkələrində bu məsələnin həlli üçün xoş bir niyyəti görmürük. Məsələn, peyğəmbərimiz (s) təhqir edildiyi zaman (qərb dövlətləri və ölkələrindən) etiraz səsləri eşitmirik. Amma həmin təhqir edən kəsə nəsə bir şey olduqda isə o zaman bütü dünya müsəlmanların əleyhinə əlbir olurlar.
Necə ki, 2015-ci ildə Charlie Hebdo üçün bunu etdilər və Charli-Ebdonun yanındayıq dedilər. Halbuki peyğəmbərimiz təhqir edildiyi zaman və bir dinə qarşı hörmətsizlik olunduğu zaman "hamımız müsəlmanların yanındayıq" deyən olmadı. Bu onu göstərir ki, nə qədər dünyada ikili standartlar var, bu məsələnin həlli üçün bir şey gözləmək çox absurddur.

Düşünürəm ki, islamofobiyanın qarşısının almaq üçün çarə yollarından biri də insanları maarifləndirməkdir. Əgər insanlar İslam, Peyğəmbər (s) və məsumlarımız haqqında doğru maarifləndirilərsə, o zaman insanların arasında islamofobiyanı aradan aparmaq olar.

- Bəzi qərb ölkələrinin rəsmiləri İslami müqəddəsləri "söz azadlığı" çərçivəsində təhqir edirlər. Bir haldakı bu məsələ bəzi hallarda xoşagəlməz hadisələrin baş verməsi ilə nəticələnir. Sizin bu barədə fikriniz nədir?

- Ümumiyyətlə bir söz deyim ki, söz azadlığının da çərçivəsi olmalıdır. Bir insanın azadlığı başqa bir insanın azadlıq hüquqarını pozmamalıdır. Bir insanın söz azadlığı digərlərinin azadlığına zərər vuracaq yerə qədərdir. Əks halda söz azadlığının çərçivəsi itir.
Burada insanlara vurulan fiziki zərbə deyil, mənəvi zərbədən söhbət gedir.

Bu gün kim deyə bilər ki, kimsə söz azadlığından istifadə edib başqalarına fiziki, maddi və mənəvi zərbə vura bilər, buna kimin haqqı çatır?
Bu gün əgər müsəlmanların müqəddəs şəxsiyyəti həzrət Məhəmməd (s) təhqir edilirsə, bu müsəlmanlara vurulan mənəvi zərbə deyilmi?! Belə olan halda burada hansı söz azadlığından danışıla bilər? İnsanların hislərinə toxunmaq və onların müqəddəs hislərini əzmək onlara vurulan mənəvi zərbə deyilmi?
Bu kimi məsələlərdə diqqətli olmaq lazımdır. Belə bir deyim də var: "Söymə ki, söyülməyəsən, döyülməyəsən" və ya "od olmayan yerdən tüstü çıxmaz". Əgər hər hansı xoşagəlməz bir hadisə baş verirsə, mütləq bunun bir səbəbi və başlanğıc nöqtəsi vardır. Bu gün qərb dövlətləri başa düşməlidirlər ki, (İslam və müsəlmanlara qarşı) etdikləri bu hərəkətlər və yol verilən təhqirlər yaxşı nəticələrlə sonlanmadı. Buna görə də qərar qəbul edilməlidir ki, söz azadlığı altında insanlara mənəvi zərbə vurulmasın və bu mövzuda insanların müqəddəs sərhədləri qorunsun və bu sərhədlər keçilməsin. Çünki bu sərhədləri aşmaq insanların mənəvi hüquqlarına təcavüz etməkdir.

- Qərb ölkələrində baş verməkdə olan islamofobiya problemi ilə mübarizədə və müsəlman azlıqların hüquqları və təhlükəsizliklərinin qorunmasında müsəlman ölkələrinin vəzifəsi nədir?

- Əlbəttə bu mövzuda İslam ölkələrinin üzərinə böyük məsuliyyətlər düşür və biz bunu unutmamalıyıq ki, bəzən islamofoblara müsəlmanların özü və ya özünü müsəlman adlandıran ekstremist və təkfirçi qruplaşmaların bəzi addımları bəhanə verir. Bu məsələni də biz qəbul etməliyik. Mən düşünürəm ki, bunun qarşısını almaq üçün üç əsas çarə yoluna ehtiyac var:
İlk növbədə müsəlmanların həqiqi və səmimi bir həmrəylik və vəhdətə ehtiyacları var. Bunun üçün təkcə konfransların keçirilməsi və yazı üzərində olan vəhdətlər kifayət etmir. Əgər müsəlmanlar belə bir vəhdətə çatarlarsa, o zaman islamofobiyanınn qarşını almaq üçün nəyəsə nail olmaq olar.

İkinci isə müsəlmanlar öz aralarında olan ekstremist və təkfirçi qruplaşma və firqələri ilk əvvəl özləri qınamalı və onları özlərindən kənarlaşdırmalıdırlar. Gərək bütün İslam və müsəlman ölkələri təkfirçilərə qarşı tədbir görsünlər. İŞİD kimi təhlükəli terror qruplaşmalarını bütün müsəlman ölkələri məhkum etməli, qınamalı və dışlamalıdrılar ki, dünyada müsəlmanların doğrudan da terrorçuları özlərindən hesab etmədiklərini görsün. Dünya anlasın ki, müsəlmanlar terrorçu radikalları və təkfirçiləri özlərindən hesab etmirlərsə, deməli "islamofobiya" deyil, "radikalofobiya" və ya “ekstrmizimfobiya” cərəyanı yaratmaq lazımdır.
Üçüncü məsələ isə müsəlman ölkələrinin islamofobiyaya qarşı konkret qərar qəbul etməsindən asılıdır. Məsələn, əgər hansısa bir qərb ölkəsində müsəlmanların hüquqları pozulursa və ya İslam və müsəlmanların müqəddəsləri təhqir edilirsə, müsəlmanları qarşı qanun qəbul olunursa və İslam peyğəmbərini (s) hörmətdən salmaq istəyənlərin işinə qanunilik donu geyindirilirsə, burada müsəlman ölkələri təkcə bəyanat yayıb qınamaqla kifayətlənməməlidirlər və onların etdiklərinin qarşısını almağa çalışmalıdırlar. Onlara əllərində olan imkanlar vasitəsi ilə, məsələn iqtisadi sanksiya və ya siyasi əlaqələrin dondurulması kimi vasitələr ilə təzyiq göstərməlidirlər. Mən elə başa düşürəm ki, bu kimi yollarla onlara praktiki olaraq və əməli şəkildə reaksiya verilməlidir.

Mən son olaraq İslam dünyasına həqiqi həmrəylik arzu edirəm. Bu həmrəyliyə doğurdan da böyük ehtiyac var. Əgər bu gün İslam dünyasında və yaxın şərqdə olan hadisələrə nəzər salsaq, görərik ki, bu hadisələrin əsas amili vəhdətin olmamasıdır. Əlbəttə demirəm ki, bu hadisələrdə və müsəlmanların bir biri ilə savaşmasında yad qüvvələrin təsiri yoxdur, əlbəttə ki var. Amma bir şey var ki, əgər İslam dünyası və müsəlmanlar həmrəy olsaydılar və aralarında vəhdət yaratsaydılar, bir müsəlman ölkəsinə bir şey olduğu zaman digərləri sakit və səssiz qalmasaydılar, o zaman çox şeylərə nail olmaq olardı və müsəlmanlar vahid güc olduğu təqdirdə onların dini və vətəni toxunulmaz qalardı.
İran regionda baş verən siyasi prosesləri anlamağa çalışırAvrasiya.net siyasi ekspert Vüqar Zifəroğlunun Axar.az-a müsahibəsini təqdim edir:

- İran xarici işlər naziri Məhəmməd Cavad Zərif Azərbaycan, Rusiya, Ermənistan, Gürcüstan və Türkiyəyə növbəti səfər edib. Bu səfərlərdə əsas məqsəd nədir?

- İran regionda baş verən siyasi prosesləri anlamağa çalışır. 44 günlük müharibə regionda yeni reallıqlar yaratdı. Qalib Azərbaycan, məğlub Ermənistan var. İran müharibə zamanı prosesi izləməklə kifayətləndi. İndi isə fərqli bir situasiya, fərqli reallıqlar mövcuddur. Rəsmi Tehran bu situasiyada necə davranacağını, bundan sonra prosesin necə inkişaf edəcəyini yəqinləşdirə bilməyib. Əsas qayğısı isə kənarda qalmamaqdır. Çünki hazırda regionda geniş imkanlar - ciddi iqtisadi potensial, gəlir mənbələri var. Bu mənada Zərif yeni reallıqlar fonunda region ölkələrinin baxışını, düşüncəsini öyrənmək üçün ardıcıl səfərlər edir. Nəticə etibarilə İran Zərifin regiona səfəri nəticəsində ölkələrin maraqlarını, görüşünü müəyyən edib, buna görə xarici siyasətini formalaşdıracaq.

İran xüsusilə regionun iqtisadi perspektivini və bura Qərb ölkələrinin artan marağını yaxşı bilir. Bu mənada İranın da Azərbaycan və onun yaratdığı yeni reallıqlardan doğan iqtisadi fürsətlərdən bəhrələnmək istəyi normaldır.

- Sizcə, İran Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın Bakıda səsləndirdiyi altıtərəfli əməkdaşlıq formatında maraqlıdır?
[/b]
- Düşünürəm, maraqlıdır. Biz bunu Zərifin son açıqlamalarından da görə bilərik. Həqiqətən də Türkiyənin təklif etdiyi əməkdaşlıq formatının alternativi yoxdur. Bu, region ölkələri üçün də faydalı və qarşılıqlı maraqları təmin edir. Eyni zamanda, regionun inkişafı baxımından ciddi perspektivlər yaradır.

Formatla bağlı narahatlıq doğuran tək şey iştirak edəcək ölkələrin nə dərəcədə səmimi olmasıdır. Misal üçün, Ermənistanın qeyd etdiyimiz formatla bağlı düşüncələri, yanaşması qeyri-müəyyəndir. Xüsusilə də ölkədə güclənən revanşist hisslər, erməni rəsmilərinin Xankəndiyə səfərləri destruktiv yanaşmanın bariz örnəyidir. Digər tərəfdən, rus sülhməramlıları ilə bağlı məsələdə mübahisəli məqamlar var. Bu və digər məsələləri nəzərə alsaq, formatın həqiqətən də məhsuldar və region üçün uğurlu olması üçün ölkələrin daha konstruktiv yanaşma sərgiləyib səmimi davranması lazımdır.

[b]- Bu gün İranda bir qrup siyasi düşünür ki, Azərbaycan Qarabağ münaqişəsini bitirdi, istiqamətini İrana çevirəcək...

- Bu, tamamilə yanlış bir yanaşma və təsəvvürdür. Azərbaycan heç bir ölkənin beynəlxalq hüquqla tanınan ərazilərinə iddia etmir.

Bəli, hazırda İranın şimal əyalətlərində 35 milyondan artıq Azərbaycan türkü yaşayır. Lakin bu o demək deyil ki, Azərbaycan İrana ərazi iddiası ilə çıxış edəcək. Rəsmi Bakının əksinə, bu gün qonşumuz olan bəzi ölkələr açıqca bizə qarşı ərazi iddiası səsləndirir. Məsələn, İranda bəzi siyasi şəxslər Azərbaycanı “İranın şimal əyaləti” adlandırır. Yəni yaxşı olardı ki, İran şimal qonşusundan narahat olmaqdansa, daxilindəki bu cür avantüristlərin sərsəm bəyanatlarını susdursun. Azərbaycanın heç bir ölkənin ərazisində gözü yoxdur. Qonşu ölkələr də bunu belə qəbul edib, real yanaşma sərgiləyib, əməkdaşlıq perspektivləri üzərində işləməli və gələcəyə baxmalıdırlar.
"Rusiya sülhməramlıları öz missiyasına uyğun fəaliyyət göstərmir"Vətən Müharibəsi Ordumuzun zəfəri ilə başa çatsa da, diplomatik korpus sülhməramlılarla birgə regionda tam qalibiyyətin əldə olunması istiqamətində işlərini davam edir. Azərbaycan ictimaiyyəti işğaldan sonra rayonlarımızın bərpası ilə paralel olaraq, erməni faşizminin fəasadlarının aradan qaldırılması üçün toparlanır. Bununla yanaşı Qarabağın bəzi ərazilərində sülhməramlıların iştirakı ilə erməni əhalisinin birtərəfli qaydada Qarabağa köçürülməsi və silahlı erməni dəstələrinin tərksilah ediməməsi, eləcə də Azərbaycan sərhədlərinin pozulması ciddi narahatlıq doğurur. Bir sözlə, regionun geosiyasi mənzərəsi özünün gərginliyi ilə diqqət çəkməkdədir.

Bu və ya digər məqamlarla bağlı Versus.az-a müsahibə verən Azərbaycan Liberal Demokrat Partiyasının (ALDP) sədri Fuad Əliyev maraqlı məqamlara toxunub.

- Fuad bəy, 44 günlük Vətən Müharibəsindən sonra sülhməramlıların ərazilərimizdə narazılıq doğuran fəaliyyəti fonunda regionun mövcud durumunu necə dəyərləndirərdiz, hans addımlar atılmalıdır?

- Hesab edirəm ki, son vaxtlar Rusiya sülhməramlıları öz missiyasına uyğun fəaliyyət göstərmir. Halbu ki, dövlət başçımız ötən ilin sonunda və bu ilin əvvəllərində etdiyi çıxışlarında bildirmişdi ki, Ermənistan ərazisindən Azərbaycana icazəsiz edilən səfərlərin qarşısı alınacaq. Bu, həm də regionda özbaşına hərəkət edən missiyaya bir xəbərdarlıq idi. Buna baxmayaraq sülhməramlıların özlərinə aid olmayan işlərlə məşğul olması faktı bu gün də davam edir. Hansı ki, bundan qabaq ermənilər məlum 9 bəndlik bəyannamənin müddüəlarını pozmuşdular, indi də bu cür pozuculuğu sülhməramlılar edir. Azərbaycan isə öz tərəfindən öhdəsinə düşənləri yerinə yetirir və imzasına sadiqdir. Fikrimcə, cəmiyyət olaraq - siyasi təşkilatlar, vətndaşlar, QHT-lər, mətbuat bu kimi hallara qarşı öz etirazını bildirməlidir. Xatırlayırsızsa, bundan qabaq Rusiyanın Qarabağla bağlı hazırladığı yanlış xəritə məsələsinə görə cəmiyyətimiz ayağa qalxdı və 2 gün keçməmiş Rusiya Müdafiə Nazirliyi xəritəni dəyişdirərək əvvəlki düzgün formasına qaytardı. Bundan əlavə, bu məsələdə Azərbaycanın cavabdeh qurumları, Dövlət Təhlükəsizlik Xidməti, sərhəd qoşunları, daxili qoşunlar, eləcə də, Xarici İşlər Nazirliyi Rusiyaya bəyanatlar verməklə sülhməramlıları bəyanatın müddüəlarına əsasən hərərkət etməyə dəvət etməlidir. Dövlət strukturları belə hallara qarşı öz reaksiyasını verməlidir.

- Sülhməramlıların Laçın istiqamətində nəzarət etdiyi Azərbaycan sərhədlərini ermənilərin gediş-gəlişi üçün açıq saxlaması, Ermənistan rəsmilərinin Qarabağa səfərləri ölkə ictimaiyyəti tərəfindən etirazla qarşılansa da, hələ ki, buna məhəl qoyulmur. Necə hesab edirsiz, belə bir şəraitdə sülhməramlıların Qarabağda təlimlər keçməsi nəyə hesablanır?

- Sülhməramlıların keçirdiyi təlimlər anlaşılan olmasa da, ola bilər ki, özlərinə aid olan bir hazırlıq keçirlər. Amma mətbuatda belə bir məlumat getmişdi ki, Prezident Admnistrasiyasının Xarici siyasət məsələləri şöbəsinin müdiri Hikmət Hacıyev Rusiyanın “teleqraf” agentliyinə müsahibəsində bildirib ki, –Rusiya sülhməramlılarının Dağlıq Qarabağda fəaliyyətindən razıyıq. Dövlət rəsmisinin hazırki mərhələdə belə bir ifadə işlətməsi məncə düzgün deyil və həqiqətən də narahatlıq doğurucu hisslər yaradır. Biz sülhməramlıların fəaliyyətindən necə razı qala bilərik ki, Azərbaycanın icazəsi olmadan Ermənistan rəsmiləri Qarabağa gəlib orda separatçılarla görüşürlər. Necə razı ola bilərik ki, sülhməramlılar Qarabağa birtərəfli qaydada köçürmələr həyata keçirir. Eləcə də niyə Azərbaycan vətəndaşlarına şərait yaratmırlar ki, Xankəndiyə və digər ərazilərə köçsünlər. Düzdür, cəmiyyət olaraq buna reaksiya verilir, amma dövlət strukturları buna lazımı reaksiya vermir. Düşünürəm ki, Müdafiə Nazirliyi, Xarici İşlər Nazirliyi, Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsi bu kimi hallara ciddi reaksiya verməlidir. Və Ermənistandan Qarabağa edilən o rəsmi səfərlərin qarşısı alınmalıdır.

- Məlumdur ki, regionun Qarabağ siyasətində Türkiyə də var. Və bəllidir ki, Türkiyə Qarabağda Nəzarət Mərkəzində yer alıb. Türkiyə nəzarət missiyasının regionda öz yerini tutmasında baş verən gecikmələr nə ilə bağlı idi?

- Türkiyə əsgərlərinin Qarabağa gəlişinin gecikməsi ilə bağlı müəyyən rəsmi açılamalar verilib. Türkiyə hərbçiləri özləri də qeyd etdi ki, Mərkəzin yerləşəcəyi Ağdam ərazisində mərkəzin yerləşməsi üçün bina tikilir. Türkiyə bizə qardaş bir ölkədir. Türkiyə 44 günlük müharibədə, ümumiyyətlə Qarabağ məsələsində həmişə bizə maksimal dərəcədə mənəvi dəstək verdi. Amma Türkiyə nə etsin ki, bu bizim daxili işimizdir. Təbii ki, qardaş ölkə açıq şəkildə bu məsələyə reaksiya verə bilməz. Buna baxmayaraq, hər zaman qeyd ediblər ki, Azərbaycan hansı yolu seçərsə, onu dəstəkləyəcəklər. Onlar bu prosesdə bizim yerimizə bəyanatlar verə bilməzlər. Ona görə hər şey bizim rəsmilərimizdən asılıdır. Biz hansı addımı atsaq, Türkiyə bizi dəstəkləyəcək, mən buna inanıram.

- Bir çox siyasi qurumların rəhbərləri, ekspertlər hazırki diplomatik mərhələnin 44 günlük müharibə dövründən də mürəkkəb olduğunu qeyd edərək, sülhməramlılarla bağlı məsələyə aqressiyallı yanaşmanı düzgün hesab etmirlər. Bəzi siyasətçilər isə hesab edir ki, belə davam edərsə, vəziyyət bizi 3-cü Milli İstiqlaliyyət Hərəkatına daşıya bilər. Bu barədə nə söyləyərdiz?

- 3-cü Qarabağ savaşı üçün əsas olmalıdır. Ermənilər dekabrın 1-ə qədər Azərbaycanda olan ordusunu çıxartdı. Orda qalanlar Ermənistan ordusunun Paşinyanın qərarı ilə razı olmayan tör-töküntüləridir ki, artıq o qüvvələr terrorçu olaraq məhv ediləcək, ya da tərksilah edilib öz ölkələrinə təhvil veriləcəklər. Azərbaycan tərəfi öz öhdəsinə düşən nə lazımdırsa onu edir və hər dəfə Ermənistana 100-ə yaxan terrorçu meyiti verilir. Amma təbii ki, bütün bunlar hamısı naharatçılıq hissləri yaratsa da, işğaldan azad olunan ərazilərdə olan terrorçulara qarşı bir böyük hərəkatın keçirilməsi lazım olmayacaq. Ordumuza çox inanıram. Onlar terrorçulara qarşı hansı addım lazımdırsa atacaqlar. Qardaş Türkiyədə illərdir terrorçulara qarşı mübarizə aparılır. Amma bu o demək deyil ki, bunun üçün istiqlaliyyət hərəkatı olmalıydı. Burda söhbət üç dövlətin imzaladığı bəyanata Rusiya sülhməramlıların düzgün əməl etməsindən gedir. Rusiya dekabrın 1-ə qədər 3 rayonun boşaldılması ilə bağlı öz işini düzgün yerinə yetirdi. Amma yanvar ayından başlayaraq pozuculuq işlərlə məşğuldur. Bütün bunlara baxmayaraq, Paşinyan hakimiyyətdə qalacaq və axıra qədər bəyanatda nə yazılıb hamısı həyata keçəcək. Türkiyə nümayəndələri də fəaliyyətə başlayacaq. 2-3 il ərzində Azərbaycan əhalisi öz yerinə qayıdandan sonra Rusiya sülhməramlılrı regionu tərk edəcək.

- Fuad bəy, Rusiyada baş verən etiraz aksiyaları hansı prosesin başlanğıcından xəbər verir?

- Rusiyada heç bir proses baş vermir. Mən Medvedyevin prezidentliyi dövründə bir neçə dəfə Moskvada olmuşam və bunların müxalifətinin təşkil etdiyi 100-200 minlik mitinqlərində iştirak etmişəm. Sonra məlum oldu ki, Rutin-Medvedyev tondemi bu mitinqləri düşünülmüş şəkildə təşkil edib, prosesə dəstək verirdi ki, mitinqlər möhtəşəm olsun. Kimlər ki, hakimiyyətin dəyişəcəyinə inanmışdılar və keçmişdilər müxalifətə, onların hamısı işdən çıxarılmışdı, bir qismi isə xaricə qaçdılar. Navalin isə müxalifət deyil. Müxalifət kimi elə bir gücə malik deyil. Onun arxasında qərb qüvvələri durub. Hansı ki, o qüvvələr vaxtilə Azərbaycanda da çevrilişlər etməyə cəhd ediblər. Belarusiyada baş verən son hadisələrdə müxalifət lideri kimi bir xanımı - Svetlana Tixanovskayanı qabağa verdilər. Sonra o Latviyaya qaçdı, indi də Almaniyada yaşadığı deyilir. İnanmıram ki, Navalin nəsə edə bilsin. Bəli, Rusiyada narazı elektorat minlərlədir, lakin onları birləşdirən müxalifət lideri Navalin deyil.

Qarabağda bu tarixdə yeni müharibə olacaq – Xlopotovdan şokRusiyalı hərbi ekspert Aleksey Xlopotovun Axar.az-a müsahibəsi:

- Azərbaycan Qarabağdakı 44 günlük müharibədən qalib çıxdı və torpaqlarını işğaldan azad etdi. Əsas missiya artıq başa çatıbsa, eyni həcmdə silah almağa və ordunu gücləndirməyə davam etmək lazımdırmı?

- Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərini geri qaytarmaq üçün əsas missiyasının başa çatdığına dair ifadələrin yanlış olduğunu düşünürəm. Əslində, problem hələ tam həllini tapmayıb.

Əlbəttə ki, Qarabağdakı erməni separatçılarını “dişlərinə” kimi yenidən silahlandırmaq işə yaramayacaq. Ancaq bu və ya digər şəkildə Ermənistan nəticə çıxarıb və sülhməramlı missiyanın səlahiyyət müddəti ərzində hərbi potensialını bərpa edəcək.

Məğlubiyyətdən dərhal sonra yüksək səslə səslənən revanşist fikirlər bir qədər səngisə də, qalmaqdadır. İrəvanda hakimiyyətə kim gəlir-gəlsin, o, 1990-cı illərdə işğal edilən ərazilərin 2020-ci ildə itirilməsini qəbul etməyəcək.

Beləliklə, artıq Cənubi Qafqazda daha bir müharibə proqramlaşdırılıb və bu, qaçılmazdır. Sözügedən müharibənin həqiqi başlanğıc tarixi müqavilənin 5 illik müddətindən sonra və ya daha erkən ola bilər.

- Prezident Vladimir Putinin münaqişənin həllində iştirakı bir çox mütəxəssisin fikrincə, Rusiyanın mövqeyini gücləndirib. Və ABŞ arxa planda qalıb. Baydenin hakimiyyətə gəlməsi ilə nə dəyişəcək?

- Rusiyanın mövqeyinin güclənməsi real faktlardan daha çox, görüntü xarakterlidir. Gələcəkdə Rusiyanın təsiri azalmağa davam edəcək. Ermənilər bundan mütləq istifadə edərək, Rusiyadan silah tələb edəcək.

ABŞ-a gəlincə, Trampın seçkiqabağı təlaşı və ümumiyyətlə, təmkinli siyasəti Birləşmiş Ştatların vəziyyətə müdaxilə etməməsini təmin etdi. Sadəcə olaraq, ABŞ Ermənistan və Azərbaycanın hayında deyildi.

İndi demokrat Bayden və ya onun demokratik “varisi” dövründə ABŞ-ın Qafqaz bölgəsindəki təsirinin güclənəcəyini təxmin etmək mümkündür. Eyni zamanda “erməni kartı”nın oynanılması da istisna deyil.

İsrail, Türkiyə, Azərbaycan və Pakistanın Böyük Britaniya ilə ortaq maraqlarının birləşdirilməsi yeni ABŞ rəhbərliyi tərəfindən güclü birlik kimi qəbul edilə bilər. Bu vəziyyətdə onu zəiflətmək üçün təbii istək yaranacaq. Azərbaycan “mərkəzi halqa”dır və bu halqanı sıradan çıxararaq, bütün konfiqurasiyanı dağıtmaq mümkündür. Buna görə də yaxın dövrdə ABŞ-ın Ermənistana hərbi və siyasi yardımı tamamilə realdır.

- Yəni “hərbi inşaat” davam etməlidir?

- Azərbaycan öz qələbəsi ilə sübut etdi ki, diplomatik institutlar artıq fəaliyyət göstərmir. Problemlər getdikcə hərbi gücün köməyi ilə həll olunmağa başlayır. Mənzərə ürəkaçan olmasa da, bu belədir. Bəs bu cür şəraitdə hərbi inkişafdan necə vaz keçmək olar?

Paradoks budur ki, Ermənistanı məğlub edən Azərbaycan hazırda daha ciddi xərclər çəkmək məcburiyyətində qalır. Rəsmi Bakının əsas vəzifəsi infrastrukturun bərpası və azad edilmiş ərazilərin abadlaşdırılmasıdır. Çox bahalıdır, lakin ən azından müsbət sivilizasiyalı missiyanı açıq şəkildə nümayiş etdirmək vacibdir. Digər tərəfdən, Qarabağdakı hərbi hücumun dayandırılması və atəşkəs razılaşmasının imzalanması böyük ölçüdə məcburi bir tədbir idi. İntensiv hərbi kampaniya zamanı tərəflərin resursları tükənmə həddində idi. İndi onları ən azından bərpa etmək lazımdır, çoxaltmaq isə daha yaxşı olardı.

Yenə də təkrar edirəm, müasir dünyada yalnız güclülərlə hesablaşırlar. Beləliklə, Azərbaycan ikiqat yükə - milli iqtisadiyyatın və hərbi potensialın bərpasına tab gətirməli olacaq.

- Sizcə, hansı xüsusi silah növlərinə üstünlük verilməlidir?

- Təəssüf ki, ən müasir nümunələr olsa belə, fərdi nümunələrin alınması vazkeçilməzdir. Texnologiyalar və nou-hau əldə etmək, öz milli hərbi-sənaye kompleksini inkişaf etdirmək lazımdır. Azərbaycan hökuməti neçə ildir ki, bu istiqamətdə səy göstərir. Uğurlar var, lakin bunlar hələ də kifayət deyil.

Hazırda Azərbaycan özünün atıcı silah istehsalına və döyüş sursatlarının bir hissəsinə sahibdir. Bununla birlikdə, ölkə hələ bütün çeşidləri istehsal etmir. Xüsusilə artilleriya və aviasiya çeşidləri. Tamamilə yüksək texnoloji sistemlərin və silah sistemlərinin istehsalı yoxdur. Eynilə də pilotsuz təyyarələrin və zirehli maşınların istehsalı ilə öyünmək olmaz. Ancaq rəhbərliyin lazımi diqqəti və səyləri ilə Azərbaycan bir çox istiqamətlərdə özünü təmin edə bilər.

Üstəlik, silah ixracının təşkili ordunun döyüş qabiliyyətini bərpa etmək baxımından dövlət büdcəsindəki yükü azaltmaq üçün həqiqi bir yoldur. Təbii ki, effektivliyini sübut etmiş silah sistemlərinin inkişafı və istehsalına sərmayə qoyulmalıdır. Xüsusilə, pilotsuz təyyarələrdən bəhs etmək olar.

Məsələn, texnologiyalarını Azərbaycana köçürməyə, ölkə üçün yeni bir sənayenin qurulmasında və inkişafında kömək etməyə hazır olan bu cür sistemlərin istehsalçısını tanıyıram. Üstəlik, rəsmi Bakı üçün çox əlverişli şərtlərlə razılığa gəlmək olar. Söhbət ikili təyinatlı helikopterlərin və ağır helikopter tipli PUA istehsalından gedir.

Lazım gələrsə, nanomateriallara əsaslanan ultramodern gülləkeçirməz zireh də tədarük edilə bilər. Müvafiq olaraq, Azərbaycan həm daxili istehlak, həm də ixrac üçün mülki, ümumi təyinatlı, patrul, polis, kəşfiyyat və hücum helikopterləri, hava müdafiəsi, tank əleyhinə və hətta gəmi və ya sualtı qayıq əleyhinə PUA istehsal edə, həm də Türkiyə, Pakistan, İranın PUA-ları üçün mühərriklər göndərə bilər. Perspektiv çox genişdir.

Əgər maraqlıdırsa, kimlə və harada əlaqə quracağınızı deyə bilərəm. Üstəlik, ötən ilin noyabrından etibarən Rusiya Müdafiə Nazirliyi bu istiqamətdə və Rusiya mətbuatının dediyi kimi, yalnız Qarabağdakı müharibə təcrübəsinin təsiri altında inkişaf işləri başlatdı. Və bu yalnız bir istiqamətdir. Biz həm də artilleriya, zirehli texnika, rabitə, sursat modernləşdirilməsindən danışa bilərik. Bu yolu izləmək lazımdır. Bəli, xaricdən silah alışı tez bir zamanda həyata keçirilə bilər, amma bu, kritik bir anda tələb olunan çox böyük vəsaitdir.
Təhsil jurnalisti:"Yaxşı müəllim sorağıyla ən ucqar dağ kəndinə də getmişəm"“Bu gün dünyanın təhsil sferasında apardığım araşdırmaların təməlində Azərbaycan məktəbindən, Azərbaycan müəlliminin fəaliyyətindən əldə etdiyim təcrübə dayanır.”

Bu sözlər müsahibimiz, təhsil sahəsi üzrə tədqiqatçı-jurnalist Böyükağa Mikayıllıya aiddir. Jurnalist dünyanın aparıcı ali təhsil müəssisələri, məşhur müəllif məktəbləri, yaradıcılıq akademiyaları, təhsil sistemləri, qlobal təhsil layihələri, məktəbəqədər təhsil müəssisələri ilə bağlı bir çox tədqiqatların müəllifidir. Bu tədqiqatların nəticəsi olaraq “Dünyanın təhsil mənzərəsi” adlı kitabı nəşrə hazırlanır. Jurnalistin 1200-dən artıq məqaləsi, “Azərbaycanın təbiət abidələri” (Azərbaycan, ingilis, rus dillərində), “İşıq”, “Yaradıcılıq axtarışları”, “Müasir dərs, yeni yanaşmalar”, “Bir ömrün simfoniyası”, “Bir səma altında” (Azərbaycan, rus, Ukrayna dillərində), “Dünyanın Kıbrısı, Kıbrısın dünyası” (Azərbaycan, ingilis, türk dillərində), “Yanuş Korçak: Dahi pedaqoqlar silsiləsindən” (Azərbaycan, ingilis, rus dillərində) kitabları çap olunub. Məqalələri xarici ölkələrin elmi, ədəbi jurnallarında dərc edilib. B.Mikayıllı təhsil sahəsində bir sıra beynəlxalq və respublika miqyaslı layihənin ideya müəllifi və koordinatorudur. O, Azərbaycanın ilk elmi jurnal platforması olan informa.az (Master Journal List - Online Journal Broswer & databases of Azerbaijan, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası ilə birlikdə) portalının baş əlaqələndiricisidir. Elə müsahibəmiz zamanı bu mövzularla bağlı bir çox məsələlərə aydınlıq gətirib.

AzEdu.az jurnalist, araşdırmaçı Böyükağa Mikayıllı ilə müsahibəni təqdim edir.

Əvvəlcə gəlin müsahibimizi tanıyaq:


Böyükağa Mikayıllı 25 May 1972-ci ildə Neftçala rayonunun Xıllı qəsəbəsində anadan olub. Ukrayna Çap Akademiyasının Beynəlxalq jurnalistika, Nəşriyyat və Redaktə işi fakültəsini bitirib. Ailəlidir və iki qızı var. B.Mikayıllı 2000-ci ildən pedaqoji mətbuat sahəsindədir. “Azərbaycan müəllimi” qəzetində müxbir, 16 il Respublika Təhsil Şurasının orqanı “Təhsil və zaman” qəzetinin redaktoru vəzifəsində çalışıb. “Azərbaycan məktəbi” jurnalının şöbə redaktoru olub. Hal-hazırda Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin elmi-metotik nəşri “Məktəbəqədər və ibtidai təhsil” jurnalının məsul katibidir.

27 ildir ki, mətbuatdasınız. Əvvəla istərdim ki, jurnalistikaya, xüsusi ilə də təhsil jurnalistikasına gəlişiniz barədə danışasınız...

Jurnalistika sahəsində 1993-cü ildən, konkret təhsil jurnalistikasında isə 2000-ci ildən fəaliyyət göstərirəm. Həmin ilin yanvarından “Azərbaycan müəllimi” qəzetində müxbir kimi çalışmağa başlamışam. Pedaqoji sahə ilə bağlı ilk yazılarım da bu qəzetin səhifələrində dərc olunub. 2002-ci ildə Respublika Təhsil Şurasının orqanı “Təhsil və zaman” qəzeti fəaliyyətə başladı. Qeyd edim ki, bu qəzetin yaradılmasında mən də iştirak etmişəm. Elə həmin ildən 2018-ci ilə kimi bu qəzetin redaktoru, eyni zamanda Respublika Təhsl Şurasının ictimaiyyətlə əlaqələr şöbəsinin rəhbəri və Şuranın katibi kimi çalışdım. 2013-cü ildə Respublika Təhsil Şurası İdarə Heyətinin üzvü seçildim.

“Qabaqcıl müəllimlərin iş təcrübəsinin öyrənilməsi üçün Azərbaycanın ən ucqar bölgələrinə qədər gedib çıxmışıq.”

Böyükağa müəllim, təhsil sahəsində yazılarınızda daha çox hansı problemlərə toxunmusunuz?

Hansı problem daha çox aktual olubsa, o problemlərə toxunmağa çalışmışam. Xüsusilə “Qabaqcıl pedaqoji təcrübənin öyrənilməsi və yayılması” rubrikası altında dərc olunan yazılarımı qeyd etmək istərdim. Bu rubrika altında respubikamızın demək olar ki, bütün bölgələrindən olan 200 nəfərdən artıq müəllimin iş təcrübəsini öyrənib “Təhsil və zaman” qəzetində respublikaya yaymışam. Bu işin əhəmiyyəti onda idi ki, ölkənin pedaqoji ictimaiyyəti ən yaxşı müəllimi tanıyır və müəllimlər onun qabaqcıl təcrübəsindən bəhrələnmək imkanı əldə edirdilər. Digər bir əhəmiyyətli cəhət bundan ibarət idi ki, müəllimələrdə daha yaxşı işləməyə stimul yaranırdı. Sonralar müəllimlərin qabaqcıl pedaqoji təcrübəsindən bəhs edən “Yaradıcılıq axtarışları” və “Müasir dərs, yeni yanaşmalar” adlı kitabların çap olundu. Bu kitablar qabaqcıl müəllimlərin iş təcrübəsinin öyrənilməsi ilə bağlıdır və bu iş təcrübəsinin öyrənilməsi üçün biz Azərbaycanın ən ucqar bölgələrinə qədər gedib çıxmışıq. Bu kitabları mən müəllimlərlə birgə işimizin nəticəsi hesab edirəm. Ona görə də birinci kitabın üz qabığında təcrübəsini öyrəndiyim bütün müəllimlərin adını qeyd etmişəm. İş təcrübəsinin öyrənilməsi uzun müddət tələb edir, bəzən bir müəllimin iş təcrübəsini öyrənmək həftələrlə vaxt aparırdı. Günlərlə müəllimin dərslərini izləyirdik, eyni zamanda o müəllimin ictimai nüfuzunu, cəmiyyətdəki mövqeyini müəyyənləşdirirdik, ailəsi və yaşam tərzi ilə tanış olurduq. Bu proseslərdən sonra artıq biz o müəllimin fəaliyyəti öyrənərək “Təhsil və zaman” qəzetində təqdim edir, qabaqcıl müəllimlərin, məktəbəqədər təhsil işçilərinin forumlarında, Azərbaycanda və xaricdə keçirilən beynəlxalq təcrübə mübadilələrində müzakirəyə çıxarırdıq. Harada bir yaxşı müəllim sorağı almışamsa, ucqar bir dağ kəndində də olsa, ora getməyə tələsmişəm. Əgər məqaləm maraqlı alınıbsa, demək ki, müəllim yaxşı dərs keçib, müəllim istedadlıdır. Belə müəllimlərin dərsindən hiss etdiklərimi, duyduqlarımı ürəyimə yazmışam. Mən bu dərslərə 45 dəqiqəlik bir fiziki zaman kimi deyil, müəllim və şagirdlərin ömür yaşantılarının təkrarsız, bənzərsiz bir parçası kimi baxmışam. Bu dərslərdə özümü şagirdlərdən biri kimi hiss etmişəm.

Diqqət yetirdiyim problemlərdən biri də köçkün məktəbləri ilə bağlı olub. Qəzet yaranandan “Şuşa məktəbləri məcburi köçkünlük illərində”, “Kəlbəcər məktəbləri məcburi köçkünlük illərində” və s. rubrikalar altında qaçqın, köçkün məktəblərinin problemlərini araşdırmışam. 2000-ci illərin əvvəllərində köçkün məktəbləri olduqca şəraitsiz binalarda, bəzi hallarda isə topraq döşəməli qamış daxmalarda fəaliyyət göstərirdilər. Bu məktəblərin hər birinin problemini öyrənir, eləcə də onların yaxşı işlərini göstərirdik. Bütün bunlarla bərabər təhsildə toxunduğum problemlər arasında Azərbaycanda dərslik, pedaqoji kadr hazırlığı, məktəb tarixi, orta məktəblərin, məktəbəqədər müəssisələrin mövcud durumu, müəllimlərin qayğıları, nailiyyətləri, tənqidi təfəkkürə doğru, Təhsil Akademiyasının yaradılmasının zəruriliyi, müəllimin geyim mədəniyyəti, fəal təlim metodlarının, informasiya-kommunikasiya texnologiyalarının tətbiqi yolları, ixtisasartırma təhsili müasir dövrdə, ermənilərin xalqımıza qarşı törətdikləri soyqırımlar, tariximizin öyrədilməsi, iqtisadi təhsil müasir dövrdə, musiqiçi kadrlar necə hazırlanır?, görkəmli müəllimlərimiz, görkəmli alimlərimiz, pedaqoji fikir tarixi, elm və orta məktəb əməkdaşlığı, elmi-pedaqoji nəşrlərin mövcud durumu, ölkədə kadr hazırlığı sahəsində vəziyyət, dünyanın ölkələrinin təhsil, elmi jurnal təcrübəsi və s. məsələləri də olub. “Döyüşən məktəblər” rubrikasında döyüş bölgəsində yerləşən məktəblərin, müəllimlərin problem və qayğılarını, nailiyyətlərini gündəmə gətirməyə çalışmışam.

Qarabağın təbiət abidələri” adlı kitab hazırlamaq arzum idi...

Böyükağa müəllim, gəlin indi də kitablarınızdan, tədqiqatlarınızdan danışaq. Bildiyimə görə 8 kitab müəllifisiniz. Bəzi kitablarınız xarici dillərə tərcümə olunub...


İlk kitabım “Azərbaycanın təbiət abidələri” adlanır. Bu kitabın ideyasını Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Şurasına layihə kimi tədqim etdim, çox bəyənildi. Azərbaycanın qərb bölgəsində təbiət abidələri ilə bağlı tədqiqatlar aparmağıma vəsait ayırdılar. Ekologiya üzrə mütəxəssislərdən ibarət qrup yaradıb Gəncə, Gədəbəy, Daşkəsən, Şəmkir, Göygöl, Yevlax, Samux, Daşkəsən rayonlarının ərazisində axtarışlar apardıq. Yaşı min illərlə ölçülən ağacları, mağaraları, ümumiyyətlə Azərbaycanın flora və faunasına aid olan bir çox abidələri siyahıya aldıq, onların haqqında geniş məlumat toplayıb 3 dildə, nəfis tərtibatda “Azərbaycanın təbiət abidələri” adlı vəsait hazırladım. 2009-cu ildə çap olunan bu vəsait, əsasən orta məktəblərdə müəllim və şagirdlərə paylandı, maraqla qarşılandı. Tədqiqat qrupumuz elə abidələri aşkara çıxarmışdı ki, onların adı heç kəsə bəlli deyildi. O zaman bu kitabın “Qarabağın təbiət abidələri” adlı davamını çap etmək istəyirdim. Amma məlum səbəblərdən bu, mümkün olmadı. Düşünürəm ki, 30 illik erməni işğalından azad olunan Qarabağımızda bu arzumu reallaşdıra biləcəyəm.

İkinci kitabım “İşıq” adlanır. Sənədli romandır. 5 ilə yazdığım bu kitab 2013-cü ildə çap olunub. Burada Azərbaycan pedaqoji fikir tarixinin, elm və təhsil mühitinin müəyyən bir dövrünü canlandırmağa çalışmışam. Kitabda Azərbaycan pedaqoji fikir tarixinin, elminin, mədəniyyətinin, incəsənətinin inkişafına təkan vermiş görkəmli şəxsiyyətlərin həyat və yaradıcılığı xatirələr, sənədlər əsasında təqdim edilir. “İşığ”ı ərsəyə gətirmək üçün dünyanın görkəmli alimlərinin, çoxsaylı elm, sənət xadimlərinin həyat və yaradıcılığını oxudum, təhlil etdim. Öyrəndiklərimin, əldə etdiyim təcrübənin cəmindən “İşıq” yarandı.

Bəs “Bir səma altında” kitabı? Bu kitabın maraqlı adı var. Kitabın ideyası haqqında nə deyə bilərsiniz?


Bu kitbda mənim Ukrayna təhsili, elmi, mədəniyyəti, tarixi, qədim şəhərlərin arxitekturası, müəllif məktəbləri haqqında yazılarım, Ukraynada iştirak etdiyim Beynəlxalq təcrübə mübadiləsi təlim keyfiyyətini yüksəldən vasitə kimi mövzusunda konfransların nəticələri haqqında məlumatar da yer alıb. Bu məlumatları bu kitabda ona görə dərc etmişəm ki, bunlar müəllimlər, təhsil tədqiqatçıları üçün maraqlıdır. Kitabın ideyasına gəldikdə, onu dünyaya sülh arzularımın ifadəsi adlandırıram. Təsadüfü deyil ki, bu kitab rus və Ukrayna dillərinə tərcümə olundu. Bu kitab Ukraynada fəaliyyət göstərən UNESCO nəzdində Beybəlxalq Ədəbiyyat və Jurnalistika Akademiyasi ilə əməkdaşlığımıza yol açdı. Bu gün bu əməkdaşlıq fəaliyyətimizin əsas istiqamətini təşkil edir. Hələ 2017-ci ildə akademiyanın Azərbaycan nümayəndəliyinin yaradılması haqqında razılığa gəlmişik. Akademiya uşaq və gənclərin mənəvi inkişafı, onların yaradıcılıq potensialının aşkara çıxarılması istiqamətində əsaslı işlər aparır. Ötən 3 il ərzində biz bu yaradıcılıq akademiyası ilə birgə Ukraynada və Azərbaycanda olmaqla 3 beynəlxalq festival təşkil etmişik. Azərbaycanda təşkil etdiyimiz festival “Dünyanın səsini duyaq” adlanırdı. Dünyanın 12 ölkəsindən uşaq və gənclər öz yaradıcılıq işlərini onlayn qaydada müsabiqəyə təqdim etmişdi. Azərbaycanlı uşaq və gənclər də festivalda fəal iştirak etdilər, uğuru nəticələrə imza atdılar. Festivala UNESCO-nun Beynəlxalq Mərkəzi, UNESCO nəzdində Beynəlxalq Ədəbiyyat və Jurnalistika Akademiyası, “Resurs” Gənclərin İnkişafı Mərkəzi İctimai Biriyi, Azərbaycan Xalçaçıları İctimai Birliyi, Qaçqın və Məcburi Köçkün Qadınların İnkifaş Mərkəzi, Educenter Azərbaycan, “Təhsil dünyası” qəzeti təşkilati və informasiya dəstəyi verirdi. Bu festivalı biz Ukraynada da təşkil etdik. Əminliklə deyə bilərəm ki, bu festival uşaq və gənclərin yaradıcılıq potensiallarını meydana çıxarmaq baxımından müstəsna bir platformadır.
Qeyd edim ki, “Bir səma altında” kitabı UNESCO Beynəlxalq Mərkəzinin xüsusi mükafatına layiq görülüb. Bu kitabın adı altında beynəlxalq festival keçirilib. Həmin festivala bizi də dəvət etmişdilər. Biz böyük nümayəndə heyəti ilə festivala qoşulduq, Azərbaycanlı istedadlı şagirdlər festivalda qran-pri mükfatına layiq görüldülər.

Kıbrıs mənə ana vətənim qədər doğmadır.”

Böyükağa müəllim, “Dünyanın Kıbrısı, Kıbrısın dünyası” kitabınız “Bir səma altında” silsiləsindən çap olunub. Mümkünsə Kıbrıs tədqiqatlarınızdan danışardız...


Bu kitabda Akdənizin inci suları ilə əhatələnmiş, Türk dünyasının ayrılmaz parşası olan Kıbrıs adasının tarixindən, adanın ən qədim sakinləri olan türklərin milli-mənəvi dəyərlərindən, adət-ənənələrindən, adanın dünyada tanınan görkəmli şəxsiyyətlərinin həyatından bəhs edirəm. Quzey Kıbrıs Türk Cümhuriyyətinin yaradılması, xüsusilə 1950-ci illərdən sonra adada baş verən siyasi hadisələr, rum millətçilərinin türklərə qarşı törətdikləri soyqırım, Türkiyə Cümhuriyyətinin həyata keçirdiyi Barış hərəkatı, Kıbrıs türklərinin öz haqları uğrunda apardıqları qəhrəmanlıq mübarizəsini apardığım tədqiqatlara, oxuduğum ədəbiyyatlara rəğmən, faktlara istinad edilməklə oxucuma çatdırmağa çalışıram. Barış hərəkatından sonra Quzey Kıbrıs Türk Cümhuriyyətinin həyatında müsbətə doğru baş verən dəyişikliklər, ictimai-siyasi sabitliyin bərpa olunması, ölkənin dinamik inkişaf yoluna qədəm qoyması, xüsusilə təhsil sahəsinin inkişafı, dünyanın qabaqcıl universitetləri ilə rəqabət apara biləcək ali təhsil müəssisələrinin yaradılması adada tədqiqatlarımın əsas hədəfi idi. Quzey Kıbrısı addım-addım gəzmişəm. Kıbrıs türkünün məişətini, həyat tərzini, arzu və istəklərini, inancını, tarixdən bu günə yaradıcılıq imkanlarını, sarsılmaz ruhunu, bu ruhun yaratdığı, miras qoyduğu əzəmətli tarixi abidələri, mədəniyyət incilərini dünya oxucusuna çatdırmaq istəmişəm. Hesab edirəm ki, kitabın Azərbaycan dili ilə yanaşı, ingilis və türk dillərində də çap olunması onun oxucu dairəsinin genişləməsinə yol açacaq. Kıbrıs mənə ana vətənim qədər doğmadır. Bu kitabda bir türk dövləti olan Kıbrısa öz məhəbbətimi ifadə etməyə çalışmışam. İstəmişəm ki, Kıbrısın dünyada tanınmasında, onun haqq səsinin eşidilməsində mənim də bir jurnalist kimi rolum olsun. Lefkoşada rumların türklərə qarşı törətdikləri soyqırımı özündə yaşadan “Barbarlıq muzeyi”ndə hönkürtü ilə ağladım. Bu muzey insanın insana qarşı vəhşiliyinin ən bariz nümunəsidir. İnsan burada insanın törətdiyi əmələ görə utanc hissi keçirir. “Barbarlık muzeyi” haqqında yazarkən ermənilərin xalqımıza qarşı törətdiyi Xocalı soyqırımı ilə paralellər aparmışam. Kıbrısa təhsil təcrübəsini öyrənməyə getmişdim. Amma bu ölkənin zəngin tarixi, zəngin mədəniyyəti, zəngin mənəviyyata malik olan insanları ilə tanış olmağım məni Kıbrısı öyrənməyə sövq etdi. Kıbrısla bağlı araşdırmlarım bu gün də davam edir. Gələcəkdə bu ölkəyə yenə də səfər etməyi, orada yarım qalan işlərimi tamamlamağı düşünürəm. Kıbrıs Akdeniz dəryasında özü də bir dəryadır. Onun dərinliklərinə endkcə qarşına dünyanın ən qiymətli mirvariləri çıxır. Mən inanıram ki, Quzey Kıbrıs Türk Cümhuriyyəti çox uzaq olmayan bir zamanda dünya dövlətləri tərəfindən tanınacaq. Buna bu ölkənin, onun insanlarının mənəvi haqqı var.

Quzey Kıbrıs haqqında kitabınızda türk dünyasının görkəmli şəxsiyyətlərindən də bəhs etmisiniz...

Bəli, o şəxsiyyətlərdən ki, onlar Kıbrısın adını dünyada tanıdıblar, ömürlərini Quzey Kıbrısın azadlıq mübarizəsinə həsr ediblər. Məsələn, kitabda türk dünyasının böyük şairi, yazıçısı Namik Kamal, Quzey Kıbrıs azadlıq hərəkatının liderləri Fazil Kiçik, Rauf Denktaş, iki dəfə Nobel mükafatına təqdim edilmiş, dünyaşöhrətli şair Osman Türkayın həyatını araşdırmışam. Bu şəxsiyyətlərin hər biri keçdikləri şərəfli ömür yolu ilə bütün zamanlar üçün əsl örnəkdir, nümunədirlər.

Bəs yəhudi əsilli polyak pedaqoq Yanuş Korçak haqqında araşdırma aparmaq ideyası haradan yarandı?

Siz bir sıra görkəmli tarixi şəxsiyyətlər haqqında araşdırmalar aparmısız, amma kitabı yalnız Yanuş Korçak haqqında yazmısınız.

Yanuş Korçak haqqında çoxdan məlumatlı idim. Gözləyirdim ki, bir məqam yaransın, araşdırmaya başlayım və bu böyük pedaqoqun qiymətli fikirlərini Azərbaycan oxucusuna çatdırım. Əldə etdiyim ilkin məlumat bu idi ki, Yanuş Korçak haqqında Azərbaycan dilində elmi, yaxud publisistik, bədii əsər yoxdur. “Dünyanın təhsil mənzərəsi” adlı kitabım üçün apardığım tədqiqatlarla əlaqədar, dostum, Respublika Təhsil Şurası İdarə Heyətinin üzvü Samir Mehdizadə ilə birlikdə Polşada olarkən Yanuş Korçak haqqında tədqiqat aparmağa imkan tapdım. Korçakın dünyanın müxtəlif ölkələrindəki tədqiqatçıları ilə əlaqələr yaratdım. Polşadan başlamış Ukrayna, Rusiya, Almaniya, Amerika, Braziliya, İsrail, Argentinaya qədər Yanuş Korçakın tədqiqatçılarını tapdım. Arxivlərdə oldum, xaricdən Korçak tədqiqatçılarından çoxlu ədəbiyyat əldə etdim. Nəhayət ki, Yanuş Korçakın həyatı ilə yanaşı, pedaqoji, bədii əsərlərini, publisistik, tibbi məzmunlu məqalələrini, eləcə də onun 30 il çalışdığı, özünəməxsus təlim-tərbiyə mühiti qurduğu «Yetimlər evi»ni təhlilə cəlb edə, Yanuş Korçakın kimsəsiz uşaqların təhsili, yaşayışı, həyata adaptasiya olunmaları yolunda fədakarlığını qələmə ala bildim. Oxucum əsərdə Yanuş Korçakın uşaqlıq illərindən tutmuş, ömrünün sonuna qədər keçdiyi keşməkişli həyat yolunu izləmək imkanı əldə edir, əsl müəllim, tərbiyəçi, həkim obrazı ilə qarşı-qarşıya dayanır. Yanuş Korçakın iki dünya müharibəsi, qlobal pandemiyalar, aclıqlar, lokal münaqişələr dövründə özünü unudaraq, uşaqların gələcəyi naminə çalışması, yaratdığı elmi-pedaqoji konsepsiya, tərbiyə nəzəriyyəsi elmi-publisistik üslubda təqdim edilir. Düşünürəm ki, bu üslubda oxumaq oxucu üçün daha rahatdır. Əsərdə Yanuş Korçakı uşaqların yaxın dostu, sirdaşı, xilaskarı kimi göstərməyə çalışmışam, eyni zamanda, dahi pedaqoqun ayrı-ayrı əsərlərindən aforizmə çevrilmiş fikirlərinə də yer vermişəm. Görkəmli şəxsiyyətlərin, elm, sənət adamlarının, həmçinin yetirmələrinin Yanuş Korçak haqqında ayrı-ayrı zamanlarda səsləndirdikləri ifadələrin maraq doğuracağına inanıram. Qeyd edim ki, dahi pedaqoq Yanuş Korçak 1942-ci il avqust ayının 5-də faşistlər tərəfindən “Yetimlər evi”nin uşaqları ilə birlikdə qaz kamerasında qətlə yetirilib. Onun bir neçə dəfə almanların yaratdıqları həbs düşərgəsindən qaçmaq imkanı olsa da, o, uşaqları tək qoymur, onlarla birlikdə ölümü qəbul edir. Yanuş Korçak kimi pedaqoqların simasında ictimai mənafeyi, uşaqların həyatını hər şeydən, hətta öz həyatından da üstün tutan bir müəllimi, bir ictimai xadimi, ziyalını görmək mümkündür.
Sualınızın ikinci hissəsinə gəlincə, deyə bilərəm ki, araşdırdığım görkəmli şəxsiyyətlərin hər biri haqqında kitab nəşr etdirməyi düşünürəm. Qeyd edim ki, “Yanuş Korçak” kitabı “Dahi pedaqoqlar silsiləsindən” ilk kitabımdır və seriyadan olan araşdırmalarım bu gün də davam edir.

“Dünyanın təhsil mənzərəsi” adlı kitab üzərində işləyirsiz. Bu aspektdə tədqiqatları nə zaman başlamısınız və indi hazırda araşdırmalarınız nə yerdədir?

Bu istiqamətdə araşdırmalara 2013-cü ildən başlamışam. Öncə Ukraynanın bir sıra ali məktəblərini, bu ölkədə həyata keçirilən və dünyada Universal-onlayn kimi tanınan qlobal təhsil layihəsini, daha sonra bir sıra müəllif məktəblərinin tarixini və onların yaradıcılarını, inklyüziv təhsil sahəsində bu ölkənin təcrübəsini “Şir balası” Uşaq Elmi Reabilitasiya Mərkəzinin, İRÇ (İnklyüziv Resurs Mərkəzi) bazasında araşdırdım. Sonra Quzey Kıbrısın ali təhsil müəssisələri, ümumilikdə təhsil sistemini araşdırmağa başladım. Bu barədə yuxarıda qeyd etmişəm. Ukrayna və Kıbrısdakı araşdırmalarımız dünyanın təhsil sferasındakı araşdırmalarımda bir təkan rolunu oynadı. Polşaya, Almaniyaya, Çexiyaya səfərlərimiz təşkil olundu. Səfərlər çərçivəsində Berlin Humboldt, Berlin Texniki, Düsseldorf Henrix Heyne, Polşada Krakov Yagellon, Pedaqoji, Mariya-Küri Skladovkaya, Texniki, Praqa Karlovı, Qərbi Çexiya və digər nüfuzlu universitetlərdə araşdırmalar aparmaq, bu universitetlərin tarixini və müasir dövrdə fəaliyyətlərinin əsas istiqamətlərini öyrənmək imkanları əldə etdim. Daha sonra Sinqapurun, Rusiyanın, Böyük Britaniyanın bir sıra universitetləri, orta məktəbləri ilə əlaqə yaratdım. Bu universitetlərin inkişaf dinamikasını, eləcə də Kuba, Əfqanıstan kimi ölkələrdə təhsilin mövcud vəziyyətini tədqiq etdim. Sinqapurun təhsil sistemi, bu ölkədə riyaziyyatın tədrisi sahəsində tətbiq olunan və dünyada maraqla izlənilən, bəzi ölkələrdə istifadə olunan təlim texnologiyalarını araşdırdım.
“Dünyanın təhsil mənzərəsi” elə geniş bir mövzudur ki, onu tamamlamağa bir ömür yetməz. Bir məqamı xüsusi vurğulamaq istəyirəm. Dünyanın nə qədər orta məktəb və universitetlərində olmuşam, nə qədər müəllimlərin dərsini, fəaliyyətini öyrənmişəm, ancaq mənim üçün ən qiymətli olan dərs Azərbaycan müəlliminin dərsi olub. Mənim üçün dünyanın təhsil mənzərəsində Azərbaycan müəllimi, Azərbaycan təhsili birinci yerdə dayanır. Çünki mənim özümü də formalaşdıran və xarici təcrübəni tədqiq etməyə çıxışımın təməlində dayanan amil Azərbaycan məktəbindən, Azərbaycan müəllimindən öyrəndiklərimdir. Bu universitetləri, orta məktəbləri, akademiyaları, təhsil layihələrini araşdırmaqda məqsədim budur ki, Azərbaycan müəlliminin, təhsil işçisinin, təhsil tədqiqatçılarının qarşısında dünyanın təhsil mənzərəsinə pəncərə açım, bu tədqiqat işi ilə Azərbaycanın təhsil sisteminə fayda verə bilim. Azərbaycan oxucusu dünya təhsilindəki yenilikləri görə, nəticələr çıxara bilsin. Dünyanı görmək üçün ona elm və təhsil prizmasından baxmalısan. Bu zaman sənə hər şey aydın olacaq. Suqata Mitranın “Bulud məktəbi”, Salman Xan Akademiyası ilə tanış olduqda buna bir daha əminlik hiss etdim.



Redaktorlarımız, ekspert və rəyçilərimiz məqalələrin redaktəsi zamanı çox əziyyət çəkirlər.



Böyükağa müəllim, Təhsil nazirliyinin “Məktəbəqədər və ibtidai təhsil” jurnalının məsul katibisiniz. Bu gün Təhsil nazirliyi sistemində olan jurnalların dövrün tələbləri səviyyəsində dərc olunduğunu müşahidə edirik. Bu tələblərə “Məktəbəqədər və ibtidai təhsil” jurnalında necə riayət olunur?
“Məktəbəqədər və ibtidai təhsil” jurnalı 1970-ci ildən çap olunur. Jurnalın baş redaktoru yarandığı gündən, yəni 50 ildir ki, pedaqoji elmlər doktoru, professor Yəhya Kərimovdur. Jurnal 50 illik fəaliyyəti zamanı dövrün elmi-pedaqoji problemlərini peşəkarlıqla əks etdirməklə, məktəbəqədər təhsil işçiləri, ibtidai sinif müəllimləri, təhsil tədqiqatçıları, psixoloqlar, eləcə də valideynlər üçün əhəmiyyətli öyrənmə mənbəyi rolunu oynayıb. Bu gün jurnal işini öz zəngin ənənəsinə sadiq qalmaqla, xüsusən nüfuzlu beynəlxalq indekslərə üzvlük, məqalələrin beynəlxalq indekslərin tələb və tösiyələri çərçivəsində hazırlanması istiqamətində qurmağa çalışır. Amma biz bu istiqamətdə problemlərlə üzləşirik. Redaksiyaya daxil olan məqalələrin böyük qismi elmi-nəzəri, metodik baxımdan zəif olur. Yeni tələblərə uyğunlaşma bir qədər ləng gedir. Düşünürəm ki, elmi-nəzəri, metodiki jurnalların elmi səviyyəsi ölkədə elmi-tədqiqat mühitinin durumunu xarakterizə etmək baxımından mühüm rola malikdir. Jurnalın yüksək elmi səviyyədə dərc olunması elmi-tədqiqatların keyfiyyətinə bağlıdır. Redaktorlarımız, ekspert və rəyçilərimiz məqalələrin redaktəsi zamanı çox əziyyət çəkirlər. Uzun illər əksər tədqiqatçıların “elmi yazıları” formal rəylər alaraq müxtəlif yollarla bəzi jurnallara yol tapa bilib. Elmlər doktorları, professorların verdiyi rəylərə rəğmən plagiat məqalələr, jurnalların fəaliyyət istiqaməti ilə uyğun gəlməyən yazılar, təəssüf ki, bəzi hallarda dərc olunub. Bununla belə yaxşı tədqiqat işləri də az deyil. Bu problemlə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası ilə birgə reallaşdırdığımız informa.az (Master Journal List - Online Journal Broswer & databases of Azerbaijan) platformasında da rast gəlirik. Düşünürəm ki, elmi jurnallar elmi məqalələrin hazırlanmasına qoyulan tələblərə ciddi nəzarət etməlidirlər. Bu, ölkədə elmin inkişafına təkan verən mühüm amildir.
Yeri gəlmişkən, bu platforma haqqında məlumat verərdiniz...
Bu, Azərbaycanın ilk elmi jurnal portalıdır. İnforma.az–ın dəstəyilə yaradılan bu veb-portal Azərbaycanın ancaq elmi jurnallarının beynəlxalq standartlara uyğun çap olunmasına köməklik göstərəcək. Bu gün Azərbaycanda elmi jurnalların əksəriyyətinin veb saytı yoxdur. Veb saytı olan jurnallar isə öz saytlarını beynəlxalq standartlara uyğunlaşdırmaqda xeyli çətinlik çəkirlər. Bu səbəbdən xarici müəlliflər bu jurnalların məqalələrini oxuyub tanış ola və onlara istinad edə bilmirlər. Bu layihə Azərbaycanın elmi mühitində yenilikdir və olduqca aktualdır. Platforma imkan verir ki, yerli jurnalların da keyfiyyət göstəriciləri inkişaf etdirilsin və beynəlxalq standartların tələblərinə uyğunlaşdırmaqla xarici nüfuzlu elmi indekslərə üzv olsunlar. Bunun üçün elmi profilə və elmi standartlara ciddi riayət etmək lazımdır. Hazırda portala üzv olunan jurnallar ilkin elmi indekslərdən keçirilir və bu prosesi gələcəkdə daha ciddi beyəlxalq elmi indekslərlə davam etdirəcəyik.



Böyükağa müəllim, bu gün məktəbəqədər təhsilin ən böyük problemini nədə görürsünüz?

Birinci problem budur ki, Azərbaycanın heç də hər yerində məktəbəqədər təhsil proqramı – kurikulumu eyni səviyyədə istifadə olunmur. Daha dəqiq desək, Azərbaycanın rayonlarında istifadə olunsa da, Bakıda istifadə edilmir. Bakının məktəbəqədər təhsil müəssislərində 1997-ci ildə qəbul edilmiş proqram tətbiq edilməkdədir. Baxmayaraq ki, 1997-ci ildən bu yana iki dəfə yeni proqram qəbul edilib.
Digər bir problem, məktəbəqədər təhsilin vahid bir mərkəzdən idarə olunmamasıdır. Məktəbəqədər müəssisələr rayon icra hakimiyyətləri tərəfindən idarə olunduqları üçün vahid nəzarət prinsipi pozulur. İcra hakimiyyəti strukturlarında isə əksər hallarda məktəbəqədər təhsili yaxşı bilən mütəxəssis olmur. Hər bir rayonun məktəbəqədər müəssisələrə öz yanaşması var. Bu da istər-istəməz tədris resurslarının, vəsaitlərin düzgün paylanmamasına, təhsil proqramlarının tətbiqinin lazımı səviyyədə yerinə yetirilməməsinə, tərbiyəçilərin ixtisasartırma məsələlərinin həll olunmamasına yol açır. Əvvəllər tərbiyəçilər 5 ildən bir ixtisasartırmaya cəlb olunurdusa, bu gün artıq bu, həyata keçirilmir. Buna görə də onlar yeniliklərdən məlumatsız olurlar. Uşaqların məktəbəqədər təhsil müəssisələrində yerləşdirilməsi (cəmi 17 faiz), ümumiyyətlə təhsil aşağı səviyyədədir. Fikrimcə, məktəbəqədər təhsil müəssisələrinin idarəçiliyi, əvvəllərdə olduğu kimi Təhsil nazirliyinə verilərsə, problemlər tədriclə aradan qalxar. Problemlərdən biri də budur ki, məktəbəqədər təhsil müəssisələrinin böyük əksəryyətinin rəhbəri bu sahə üzrə mütəxəssis deyil. Məktəbəqədər təhsil müəssisələri haqqında qanun imkan verir ki, pedaqoji sahəni bitirən mütəxəssis məktəbəqədər müəssisəyə rəhbərlik etsin. Amma pedaqoji sahə üzrə mütəxəssisin məktəbəqədər sahəyə rəhbərliyi effektiv deyil. Hal-hazırda bağça müdirləri arasında həkim də, hüquqşünas da var və s. Qeyri-ixtisas mütəxəssislərlə heç bir sahəni inkişaf etdirmək olmaz, o cümlədən məktəbəqədər sahəni. Məktəbəqədər sahəni bitirən mütəxəssis ən azından bu sahənin ab-havasını bilir, onun idarə olunması haqqında məlumatlıdır. Hesab edirəm ki, bu məsələ Təhsil Nazirliyi tərəfindən nizamlansa öz həllini tapar.

Dünya üzərində bir çox orta məktəb və universitetlərdə tədqiqat aparmısınız. Bəs Azərbaycanda hansı müəssisələri tədqiq etmisiniz?

“Təhsil və zaman”ində “Region məktəbləri ilə tanışlıq”, “Ali təhsil müəssisələrimiz”, “Qabaqcıl təcrübənin ünvanı” rubrikaları fəaliyyət göstərirdi. Bu rubrikalar altında, adından da göründüyü kimi, təhsil müəssisələrinin fəaliyyətini araşdırırdıq. Lerik, Naxçıvanın, Gədəbəyin ən ucqar məktəblərindən tutmuş, Bakının mərkəzindəki məktəblərə qədər araşdırır, müasir təcrübəni, qabaqcıl müəllimləri müəyyənləşdirir, onların iş təcrübəsini ümumiləşdirirdik. Heç vaxt unutmadığım, sözün həqiqi mənasında qabaqcıl təcrübəyə malik məktəblər tanışlıq təcrübəmdə az olmayıb. Məsələn, görkəmli məktəbşünas Sona Tağıyevanın rəhbərlik etdiyi 189 nömrəli tam orta məktəb, SSRİ Xalq müəllimi Zahid Şöyübovun yaratdığı Xaldan məktəbi, Nəriman Hüseynovun direktoru olduğu Neftçi Qurban adına 288 nömrəli tam orta məktəb, Respublikanın əməkdar müəllimi Mayıl İsmayılovun yaratdığı Mingəçevir Təbiət, Riyaziyyat və Humanitar Elmlər Təmayüllü lisey xatirəmdə əsl təcrübə məktəbi kimi qalıb. Bu məktəblər respublikamız üçün əsl təcrübə laboratoriyası idilər. Bu məktəblərin yaradıcıları, sözün həqiqi mənasında məktəbşünas idilər. Onlar təhsil, məktəb mühitində formalaşıb məktəbə rəhbərliyə gəlmişdilər. Ona görə də zaman-zaman nümunə ola biləcək məktəblərini yarada bildilər. Mən bu məktəblərin iş təcrübəsi haqqında xaricdə tanış olduğum orta məktəb rəhbərlərinə də ürəkdolusu danışıram. Ali məktəblərə gəlincə isə, hələlik iş təcrbəsini öyrəndiyim Azərbaycan Dövlət Aqrar Universitetinin adını çəkə bilərəm. Bu universitet inkişaf yolunda inamla addımlayır. Azərbaycanın ən yaxşı universitetlərindən biridir, deyə bilərəm. Hər şey doğru hədəf seçimindən başlayır. Seçdiyin yol özünündürsə, bu yolla getməyə intellektin və iradən varsa, uğur əldə edəcəyin şübhəsizdir. Başqa universitetlərin getdiyi yolla gedib universitet qura bilərsən, amma bu universitet elə başqasının universiteti olacaq. Fərqlilik uğur yaradır: orta məktəb şagirdi üçün də, müəllim üçün də, universitet tələbəsi üçün də, universitet rektoru üçün də, elmi tədqiqatçı üçün də... Çox arzu edirəm ki, Azərbaycanda universitet quruculuğu ənənəsi yaransın, bütün parametrləri ilə özümüzə məxsus olan universitetlərimiz olsun. “Dünyanın təhsil mənzərə”sinin ikinci hissəsində Azərbaycanın bir neçə universitetinə yer verməyi düşünürəm.

Fəaliyyətiniz ərzində bir çox kitablar ərsəyə gətirmisiniz. Bunların arasında sizin üçün xüsusi yeri olan kitabınız hansıdır?

Düşünürəm ki, mənim üçün xüsusi yeri olan kitabı hələ yazmamışam. Bu kitabın nə vaxtsa yazılacağına inanıram.

Maraqlı müsahibəyə görə çox sağ olun.

Əslində siz sağ olun, gəldiniz. Maraqlı suallar qoydunuz, xatirələrimin bir qisminin vərəqlənməsinə vəsilə oldunuz...
"Şuşada və Kəlbəcərdə Ordumuzun ən güclü dağ-desant diviziyaları yerləşdirilməlidir"BAXCP sədri, millət vəkili Qüdrət Həsənquliyev Moderator.az -ın suallarını cavablandırıb:

- Qüdrət bəy, Lavrov Qarabağda yerləşmiş Rusiya sülhməramlılarının statusunun müəyyənləşdirilməsi istiqamətində iş aparıldığını söyləyib. Bu barədə nə deyə bilərsiniz?

- Biz Rusiya sülhməramlılarına beynəlxalq səviyyədə hər hansı statusun verilməsinə imkan verməməliyik. Çünki, bu ən azı uzun onillər ərzində bizə Dağlıq Qarabağ üzərində suveren hüquqlarımızı bərpa etməyə imkan verməyəcək. Qərbin Rusiya ilə münasibətlərində ciddi problemlərin olmasına baxmayaraq Qərb ermənilərə dəstək müqabilində Rusiyanın Azərbaycanla zorakılıq dilində danışmasını və Qarabağ üzərində Azərbaycanın suveren hüquqlarının bərpa olunmasına imkan verməməsini alqışlayacaq. Çünki başa düşürlər ki, Rusiya neytrallığını saxlayıb 44 günlük savaşda Ermənistana əsgəri dəstək verməməklə özünün Türkiyə, İran və Ermənistanla dəmir və avtomobil yollarının açılmasına şərait yaratsa da, onun əsl hədəfi Ermənistandakı "Sorosçu" hakimiyyət idi. Mən də zamanla Paşinyanın Ermənistanda hakimiyyətə gəlməsini Qarabağın azadlığı üçün bir şans kimi qiymətləndirir, Azərbaycan iqtidarını Ermənistanın "Sorosçu" hakimiyyət faktorundan maksimum yararlanmağa çağırırdım. Əgər yaxın tarixə ekskurs etsəniz görərsiniz ki, bununla yanaşı, onu da təklif edirdim ki, Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ üzərində suveren hüquqlarının bərpa olunması naminə, Rusiyanın münaqişədə neytrallığını təmin etmək üçün, onun Azərbaycanda, Qəbələdəki kimi, hərbi baza yaratmasına da razılıq vermək olar. Rusiya özünün Azərbaycanda mövcudluğunu sülhməramlı hərbi iştirakda görürsə, maraqlı olmayacaq ki, Azərbaycan Dağlıq Qarabağ üzərində suveren hüquqlarını bərpa etsin və münaqişə həll olunsun. Çünki onun Azərbaycanda hərbi mövcudluğu bu münaqişəyə bağlıdır. Bu acı həqiqətləri dediyim üçün bəzi gerizəkalılar məni "rusiyayönümlü" siyasət yürütməkdə ittiham edirlər. Vaxtilə mərhum Prezident Əbülfəz Elçibəy də Rusiyanın Qarabağ savaşında neytrallığını təmin etmək üçün bizim İranla sərhədlərimizi Rusiya ilə birgə qorumağa razılıq vermişdi. Hətta Rusiyalı jurnalistlərə verdiyi və ORT kanalında yayımlanan müsahibəsində həmin sənədi Prezident kimi parafladığını da qeyd etmişdi. Hər kəs həmin müsahibə ilə "YouTube"da tanış ola bilər. Məhz bu səbəbdən Qarabağdakı Rusiya sülhməramlılarına beynəlxalq status verilsə və onların Azərbaycanda qalması bizim yox, beynəlxalq birliyin qərarından asılı olsa, münaqişə heç vaxt həll olunmayacaq və biz Dağlıq Qarabağ üzərində suveren hüquqlarımızı bərpa edə bilməyəcəyik.

- Qüdrət bəy, Türkiyənin proseslərdə iştirakı 44 günlük savaş dövrü ilə müqayisədə nəzərəçarpacaq dərəcədə zəif görsənir.

- Türkiyə bizim qardaşımızdır. Amma qardaşlarımızın bizdən başqa da çoxlu problemləri və imkanlarının müəyyən həddi var. Türkiyə düzgün olaraq Qarabağa görə Rusiya ilə açıq qarşıdurmaya getmir. Çünki həm bunun nəticəsi uğurlu olmaya bilər, həm də onun NATO üzrə müttəfiqləri ermənilərə görə Türkiyəyə qarşı çıxıb, Rusiyanı dəstəkləyəcək. Türkiyə ilk gündən Rusiya ilə anlaşma çərçivəsində bacardığı hər şeyi etdi və edir.

- Dağlıq Qarabağ üzərində suveren hüquqlarımızı bərpa etmək üçün nələri etməliyik?

- İlk növbədə Prezidenti kənar təzyiqlərdən qorumaq üçün birliyimizi saxlamalı və onu müdafiə etməliyik. İkincisi, azad bazar münasibətlərinə əsaslanan və rəqabətədavamlı iqtisadiyyat, güclü peşəkar ordu qurmalıyıq. Bazar iqtisadiyyatını dəstkləyən qanunlarımız olduğu üçün Dünya Bankının "Doing Business" hesabatı üzrə ön cərgədəyik, amma qanunlara əməl olunmasınada problemlərimiz olduğu üçün ölkə iqtisadiyyatına investisiya qoyuluşu artmır. Bu istiqamətdə problemlərin həlli üçün Prezidentin tapşırıqları yerinə yetirilməli, müvafiq islahatlar həyata keçirilməlidir. Dağlıq Qarabağ ətrafındakı rayonlarımızın qısa zamanda bərpasına və məskunlaşmasına nail olmalıyıq. Daha çox diqqət Laçın və Kəlbəcərin inkişafına yönəldilməlidir. Bu rayonların kənd sakinlərinə pul verilməlidir ki, gedib evlərini bərpa edib heyvandarlıqla məşğul olsunlar. Kəlbəcərdəki "İstisu" turizm mərkəzinin- sanatoriyasının yaxınlığında hava alanın tikintisinə başlamalı, Şuşada və Kəlbəcərdə Ordumuzun ən güclü dağ-desant diviziyaları yerləşdirilməlidir. Dağlıq Qarabağın Azərbaycanın tərkibində qalmasını 44 günlük savaş və coğrafiya müəyyən edib. Bizə qalır onun ətrafını məskunlaşdırıb güclü iqtisadiyyat qurmaq, ətrafda hərbi baxımdan möhkəmlənmək. Dağlıq Qarabağla iqtisadi və insani əlaqələr öz işini görəcəkdir. Bunlarla yanaşı, qətiyyətli xarici siyasət aparmalı, Rusiya ilə əlaqələr yüksək səviyyədə saxlanılmalı, Türkiyə ilə daha da yaxınlaşma siyasəti davam etdirilməlidir. Rusiya ilə bütün problemlərin strateji əməkdaşlıq ruhuna uyğun, danışıqlar yolu ilə çözülməsinə çalışmalıyıq.

- Miqrant tənqidçilər möhtəşəm qələbəmizi kənara qoyub,yalnız Rusiya sülhməramlılarından danışırlar. Bu nə ilə əlaqədardır?

- Fransada və ABŞ-da oturub hansı mövqeni sərgiləyəcəklər ki?Nə tapşırılır onu da danışırlar.Onların dediklərinə əhəmiyyət vermək lazım deyil.Kiçik bir araşdırma aparın.Onlar hətta müharibə başlayana bir gün qalana qədər deyirdilər ki,İlham Əliyev heç vaxt müharibə edə bilməz.Yaxud deyirdilər ki,Azərbaycanı Rusiya idarə edir.İndi isə deyirlər ki,amandır, Rusiya sülhməramlıları gəlib və Azərbaycanın daxili və xarici siyasətinə təsir edəcək.Özləri özlərinə sual vermirlər ki,əgər dedikləri kimi Azərbaycanı Rusiya idarə edirdisə onda nədən narahatdırlar?Onların hay-həşiri dövlətçiliyimizlə bağlı narahatçılıqdan yox,daha çox kənar sifarişlərdən və hakimiyyət uğrunda mübarizədən qaynaqlanır.Əslində hamısı başa düşür ki,İlham Əliyev nəyə nail olub.Bizim Ordumuzun döyüş meydanında göstərdiyi şücaəti İlham Əliyev diplomatik müstəvidə göstərib.İndi biz dedi-qodulara baş qoşmadan növbəti qələbəmiz üçün hazırlaşmalı və əlverişli beynəlxalq vəziyyətin yaranmasını gözləməliyik.

Yeri gəlmişkən mənim "adi silahlarla döyüş meydanında məğlub olacağı təqdirdə Rusiyanın kiçik başlıqlı nüvə silahından istifadə edə biləcəyi" barədə fikirlərimi "təhlil" edən artist kütbeyinlər gedib Rusiyanın hərbi doktirinasını və müasir dünyada baş verənləri təhlil emək gücünə sahib olmaları üçün siyasi ədəbiyyatı oxuyub, zorakılığa söykənən beynəlxalq siyasi prosesləri izləsinlər. Bu gün özünü dünyanın ən demokratik ölkələri hesab edənlər belə rəqiblərini kişik başlıqlı nüvə zərbələri ilə hədələyirlər. O cümlədən bizim qonşu İranı.
"Erməni vəhşilər törətdikləri cinayətlərlə fəxr etdiklərini açıq söyləyir və özləri ilə qürur duyurlar"Milli Məclisin Təbii ehtiyatlar, energetika və ekologiya komitəsinin sədri Sadiq Qurbanov Modern.az-ın suallarını cavablandırıb. Onunla müsahibəni təqdim edirik.

- Sadiq müəllim, Azərbaycan ordusu və Ali Baş Komandanın səyi nəticəsində Qarabağ işğaldan azad edildi. Torpaqlarımızın işğaldan azad edilməsi ilə ermənilərin Qarabağda törətdikləri vandalizm bir daha gündəmə gəldi. Heç faşistlər təbiətə qarşı belə etməmişdilər. Erməni vəhşiliyini necə xarakterizə edərdiniz?

- 100 ildən artıqdır ki, Azərbaycan dövlətçiliyinə və xalqına qarşı ermənilər tərəfindən törədilən beynəlxalq cinayətlər hazırda da davam edir. Ermənistanın Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərində törətdiyi ağır cinayətlərdən biri də ekoloji cinayətlərdir. İşğalçılıq siyasəti nəticəsində Azərbaycan torpaqlarının 20 faizi, Dağlıq Qarabağ ərazisi və ətraf yeddi rayon 30 ilə yaxın Ermənistan silahlı qüvvələrinin tapdağı altında olub.
Bu millət haqqında onu deyə bilərəm ki, onların tarix boyu yaşam trayektoriyasına baxdıqda, görərik ki, hansı toplumun içərisində yaşamağından asılı olmayaraq, bütövlükdə insanlığa qarşı uzun bir yol keçmişlər. Ermənilər haqqında danışanda bir neçə məqam var ki, heç vaxt yadımdan çıxmır. Qarabağ hadisələrinin iştirakçışı, ermənilərin ən çox sevdiyi ideoloq, yazıçı - şair Zori Balayan "Ruhumuzun dirçəlişi" adlı kitabında 1992-ci ilin 26 fevralında Xocalıda törətdikləri soyqırımı haqqında yazır:

"Biz Xaçaturla ələ keçirdiyimiz evə girərkən əsgərlərimiz 13 yaşlı bir türk uşağını pəncərəyə mismarlamışdılar. Türk uşağı çox səs-küy salmasın deyə, Xaçatur uşağın anasının kəsilmiş döşünü onun ağzına soxdu. Daha sonra 13 yaşındakı türkün başından, sinəsindən və qarnından dərisini soydum. Saata baxdım, türk uşağı 7 dəqiqə sonra qan itirərək, dünyasını dəyişdi. Ruhum sevincdən qürurlandı. Xaçatur daha sonra ölmüş türk uşağının cəsədini hissə-hissə doğradı və bu türklə eyni kökdən olan itlərə atdı. Axşam eyni şeyi daha 3 türk uşağına etdik. Mən bir erməni kimi öz vəzifəmi yerinə yetirdim. Bilirdim ki, hər bir erməni hərəkətlərimizlə fəxr duyacaq".

İkincisi, Ermənistanın keçmiş prezidenti, Xocalıda törədilən qətliamların fəal iştirakçısı Serj Sərkisyan britaniyalı jurnalist, Karnegi Beynəlxalq Sülh Fondunun təhlilçisi Tomas de Vaala müsahibəsində Xocalı soyqırımını etirafıni belə edir: “Xocalıya qədər azərbaycanlılar bizimlə sadəcə zarafat etdiklərini düşünürdülər. Azərbaycanlılar elə bilirdilər ki, ermənilər dinc əhaliyə əl qaldıra bilməyən insanlardır. Bütün bu düşüncələri dəyişmək lazım idi. Belə də oldu.”

Bu vəhşilər törətdikləri cinayətlərlə fəxr etdiklərini açıq söyləyir və özləri ilə qürur duyurlar. Bu cür düşüncəyə sahib olan insanlardan təbiətə, heyvanlara mərhəmət gözləmək sadəlövlük olar. Bir sözlə, onlardan hər şey gözləmək olar. Onlarda insan sevgisi yoxdur. Onların məqsədi insanlığa aid nə varsa, hamısını məhv etməkdir. Ermənilərin Dağlıq Qarabağda törətdiyi vəhşiliklər yerə-göyə sığmır. İşğaldan azad edilmiş ərazilərə səfər edən ölkə başçımızın göstərdiyi o yerlərdə ermənilər daşı daş üstünə qoymayıblar. Flora və faunanı məhv etmələri vəhşiliyin bariz nümunəsidir.

- Dünyada ekologiya ilə bağlı qurumlar var. Milli Məclisin komitə sədri olaraq, erməni vəhşiliyi barədə beynəlxalq ekoloji qurumlara yazılı müraciət etmisinizmi?

- Ermənilər Kəlbəcərdən çıxarkən ev heyvanlarını belə yandırıb gedirdilər. Ermənilərin Kəlbəcər, Laçın, Ağdamı tərk etməsi dünyanın gözü qarşısında baş verirdi, bəzi hallarda canlı yayım açılırdı. Dünya mediası hər detalı lentə alırdı. Dünyanın ən ucqar yerində yaşayan insanlar internet üzərindən ermənilərin vəhşiliyini foto və videolardan izləyə bilirdilər.
Ev heyvanlarını öldürüb içalatını ərazilərə dağıtmalarını, evləri yandırmalarını, ağacları məhv etmələrini dünya mediası işıqlandırdı. Bunlar vəhşiliyin əyani sübutudur. Məndə olan məlumata görə, Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi beynəlxalq səviyyədə, həm oktyabr, həm də noyabr aylarında dünyanın müvafiq təşkilatlarına iki dəfə müraciət ünvanlayıb. Biz də parlament olaraq dostluq qrupları vasitəsi ilə məlumatlandırma işləri aparmışıq. Milli məclis rəhbərliyi tərəfindən isə dünya parlamentlərinə dəfələrlə müraciət olunub. Bu gün ətraf mühitə dəymiş ziyanla bağlı nazirlik dəqiqləşdirmə aparır ki, orada nə qədər fauna və flora məhv olub. Proses hələ davam edir. Dəqiqləşmə tam olandan sonra Milli Məclisin profil komitəsi olaraq dünya parlamentinə də müraciət ediləcək. Artıq bununla bağlı mətn lahiyəsi də hazırdır.

- Bayaqdan erməni vəhşilyindən danışırıq. İşğaldan əvvəl Qarabağın heyvanat aləmi vardı. Hazırda o heyvanat aləmi nə vəziyyətdədir?

- Qarabağ bölgəsində 300-ə qədər quş növü, 100-dən çox isə məməli, sürünən, suda-quruda yaşayan fauna növünə rast gəlinir, onlardan 60-dan çoxu dünyanın və Azərbaycan Respublikasının “Qırmızı kitab”larına salınmış nadir və nəsli kəsilmək təhlükəsi altında olan növlərdir. Bu növlərdən Azərbaycan Respublikasının “Qırmızı kitab”ına düşmüş məməlilərdən Cənub nalburnu, böyükdodaq-enliqulaq, adi uzunqanad, Bezoar keçisi, Ön Asiya bəbiri, quşlardan böyük qırğı, məzar qartalı, berkut qartal, ilanyeyən, ütəlgi qızılquş, Xəzər uları, arı turac, adi bəzgək, balıqlardan qızılxallı, amfibiya və reptililərdən Aralıq dənizi tısbağası, xarabalıq kələzi, qızıl mabuya, həşəratlardan Dağıstan zolaqlı arısı, Alp rozaliyası, Qafqaz ilbizyeyən fışqırdanı, qəşəng böcək, kəpənəklərdən apallon, şəfəqsaçan, Qafqaz sarıcası, Kəlləşəkilli haf kimi növlər nəslinin kəsilməsi təhlükəsi ilə üz-üzədir.

Eyni zamanda, məlumat verim ki, Ermənistanın Azərbaycana təcavüzü nəticəsində Şuşa yaxınlığında Topxana meşəsi vardı. Maraqlıdır ki, Qarabağ münaqişəsi ekologiya ilə - yəni Topxana meşəsindən başladı. Bu günə qədərki vəziyyət isə sizə aydındır.
Məlumat olaraq bildirim ki, Azərbaycanın işğaldan azad olunmuş ərazilərində 43 min hektar sahəsi olan (Bəsitçay dövlət təbiət qoruğu - 107 ha, Qaragöl dövlət təbiət qoruğu - 240 ha, Qubadlı dövlət təbiət yasaqlığı- 20000 ha, Daşaltı dövlət təbiət yasaqlığı - 450 ha, Arazboyu dövlət təbiət yasaqlığı - 2200 ha və Laçın dövlət təbiət yasaqlığı - 20000 ha) xüsusi mühafizə olunan təbiət ərazilərində “Azərbaycan Respublikasının Qırmızı Kitabı”na daxil edilmiş 24 fauna və 70-dən çox flora növü qorunurdu ki, bunların da əksəriyyəti artıq məhv edilmişdir. Bu ərazilərdə 460 növdən çox yabanı ağac və kol bitkiləri bitir. Bunlardan 70-i dünyanın heç bir yerində təbii halda bitməyən endemik bitkilərdir. Yüzlərlə növ ağac və kol bitkisi (Ayı fındığı, Araz palıdı, Yalanqoz, Şərq çinarı, Hirkan şümşadı, Eldar şamı, Söyüdyarpaq armudu, Qafqaz xədicəgülü, Qarabağ dağ laləsi, Şmidt dağ laləsi və s.) işğal müddətində məhv edilərək, dünya florasının xəzinəsindən silinmək təhlükəsi qarşısında qalmışdır. Qarabağ ərazisində 2000-dən çox adli bitki növünə rast gəlinir ki, bu da Azərbaycan florasının 42 faizini təşkil edir. Bölgədəki 127 fauna növü və 72 flora növü nadir və nəsli kəsilmək təhlükəsi altında olmaqla, Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə İttifaqının Siyahısına və “Azərbaycan Respublikasının Qırmızı Kitabı”na salınmışdır. Təbiət abidəsi statusuna malik 152 sayda ağac (Şərq çinarı, palıd, azat, armud), 8 xüsusi qiymətli meşə sahəsi (Şərq çinarı, Püstə, Ayı fındığı, Ardıc, Azat, Araz palıdı, Çaytikanı, Pirkal), 6 ədəd geoloji-palentoloji obyekt (“Azıx”, “Tağlar”, “Xan”, “Qaxal” və "Divlər sarayı” mağarası, “Bazaltın sütunvari aralanması”) yaşı 120 ildən 2000 ilədək olan pasportlaşdırılmış 145 Şərq çinarı və digər təbiət sərvətləri uzun illər ağır və misli görünməmiş talanla üz-üzə qalmışdır. Kəlbəcər rayonunda 968 hektar ərazini əhatə edən “Qırmızı kitab”a daxil edilmiş ayıfındığı ağacları da kütləvi şəkildə qırılmışdır. Ermənilər o ağacları kəsiblər. Onlar yoxdur. Ermənistan iqtisadiyyatına nəzər salsaq görərik ki, son illərdə mebel istehsalı artıb. Bu da Azərbaycanda məhv etdikləri ağacların hesabına əldə olunub. Bunlara təəssüf edirəm.

- Sizcə işğaldan azad edilmiş bölgələrin ekologiyası ilə bağlı qanun layihəsinə ehtiyac varmı? Ehtiyac olacağı təqdirdə qanunda nələr olmalıdır?

- Maraqlı sualdır. Azərbaycanda ekologiyaya olan münasibət qanunlarımızda öz əksini tapıb. Dövlətin ekologiyaya həmişə xüsusi münasibəti olub. Parlamentdə indiyə qədər qəbul olunmuş qanunlar adekvat olaraq görüləcək işlərə yetərlidir. Sadəcə olaraq mexanizmlərin təkmilləşdirilməsinə xüsusi ehtiyac var. İşğaldan azad edilmiş ərazilərin ağac və kol bitkilərinə ziyan vurublar. Ərazilərimiz çirkləndirilib. Metsamor Atom Elektrik stansiyalarının tullantılarının ərazilərimizdə basdırılması məsələsi var. Yeni texnologiyalar sayəsində həmin ərazilərdə bərpa işlərinə başlamaq lazım gələcək. Proses zamanı ortalığa qanunların təkminləşdirilməsi məsələsi çıxarsa, parlament olaraq buna adekvat münasibət göstərəcəyik.

- Bayaq qeyd etdiniz ki, işğaldan azad edilmiş ərazilərin məhv edilməsi və dəymiş ziyanla ilə bağlı beynəlxalq təşkilatlara müraciət olub. Beynəlxalq ekoloqları, mütəxəssisləri Qarabağa dəvət edib baş verənlərlə yerində tanış etməyi düşünürsünüzmü?

- Təbii ki düşünürük. Prezident İlham Əliyev yanvarın 6-da 2020-ci ilin yekunlarına həsr olunmuş videoformatda keçirilən müşavirədə çıxışı zamanı ölkəmizə dəymiş ziyanla bağlı qəti fikrini deyib. O qeyd etdi ki, dəymiş ziyanı, eyni zamanda itirilmiş gəliri də hesablamalıyıq. Çünki bu 30 il ərzində biz Qarabağdakı müəssisələrdən hansı gəliri götürə bilərdik. Meşələr elə-belə qırılmayıb. Bu meşələr qırılıb və satılıb, eyni zamanda, örüş sahələri, otlaq sahələri... Bütün bunların qanunsuz istismarı gərək qiymətləndirilsin və biz onu pul ekvivalentinə çevirək. Əlbəttə, oradakı təbii sərvətlərin qanunsuz istismarı artıq danılmaz faktdır, onların qanunsuz istismar etdikləri qızılın və digər təbii sərvətlərimizin dəyəri hesablanmalıdır, dəymiş ziyan dəqiqləşdirilməli və bizə qaytarılmalıdır.

Qızıl, civə, mis dəmir yataqlarımızı istismar edərək maddi qazanc əldə ediblər. Hətta beynəlxalq şirkətlər də bu prosesdə iştirak edib. Onlar əldə etdikləri qazancı Azərbaycana qaytarmalıdır. Əks halda, bu məsələlər beynəlxalq məhkəmələrə çıxarılacaq və biz öz hüquqlarımızı tələb edəcəyik. Sualınıza birbaşa cavab olaraq isə deyim ki, qanunverici orqan olaraq ərazilər minalardan təmizlənəndən sonra parlamentlərarası işçi qruplarının oralara səfərini təşkil edəcəyik. Qoy erməni vandalizmini təkcə fotolarla, videolarla deyil, həm də öz gözləri ilə görsünlər.

- Zaman-zaman Metsamor AES-in Azərbaycan ərazilərində basdırılması ilə bağlı fikirlər səsləndirilib. Bu da Azərbaycan üçün yaxşı hal deyil. Sizcə hazırda vəziyyət nə yerdədir?

- Metsamor AES çox ciddi məsələdir. Region üçün böyük təhlükədir. Təəssüf ki, Metsamor bu gün fəaliyyətini davam etdirir. Türkiyə sərhədindən cəmi 16 km məsafədədir. Türkiyənin İğdır bölgəsindən 28 km aralıda yerləşir. Bizimlə Metsamor arasında 120 km məsafə var. İranla 60 km, Gürcüstanla 110 km məsafədədir. Bu gün Dağlıq Qarabağı yenidən cənnətə çevirmək fikrindəyik. Qarabağa qoyulan investisiyalar onun inkişafına, dünyaya inteqrasiyasına səbəb olacaq. Ancaq Metsamorun fəaliyyəti təhlükə olduğundan Qafqaz və yaxın regionların inkişafına əngəl ola bilər.
Məlimat üçün deyim ki, Metsamorun birinci bloku 1976-cı ildə, ikinci bloku 1983-cü ildə istismara verilib. Hətta həvəslənib 3 və 4-cü bloku da yaratmaq istəyirdilər. Lakin həmin ərazidə güclü zəlzələ olduğundan 25 minə yaxın insan itkisi oldu. Ardınca Çernobıl hadisəsi baş verdi. Ona görə də 3 və 4-cü bloku saxladılar. Bu gün istifadə olunan reaktorlar birinci nəsil köhnəlmiş reaktorlardır. Digər tərəfdən, onun yeri seysmik zonadadır. Birinci nəsil tikilmiş AES-ləri nəzərə alsaq ki, 8 bal gücünə hesablanıb. 9 bal gücündə zəlzələ baş versə nə olar?! Üstəgəl bu reaktorlar köhnəlib. Köhnəlmə də əlavə problem yaradır. Ermənistan hökuməti 2014-cü ildə Metsamorun istismarını 2026-cı ilə kimi uzatdı. Qonşu dövlətdən istifadə üçün 270 milyon dollar pul alıb. Enerjiyə olan tələbatı ödəmək üçün əlavə 30 milyon qrant alıb. Bütün bunlar onu göstərir ki, orada hələ də təhlükə var. Məsələnin birinci tərəfi seysmik zonada yerləşməsi və köhnəlməsi ilə bağlıdır.

İkinci məsələ fəaliyyət göstərdiyi yerdə tullantıların olması ilə bağlıdır. Ermənistan iqtisadiyyatı imkan verə bilməzdi ki, o tullantıların zərərsizləşdirilməsi ilə məşğul olsun. Tullantılar işğaldan azad edilmiş ərazilərimizdə basdırılıb. Güman ki, bu məsələlər mütləq araşdırılmalıdır. Harada basdırılması üzə çıxmalıdır. Bu da ermənilərin hesabına həyata keçirilməlidir . Ümumiyyətlə, bərk halda olan tullantılar basdırılıb, maye halında olanlar çaylarımıza axıdılıb.

-Sadiq müəllim, işğaldan azad olmuş ərazilərdə elektrik stansiyalarının vıziyyəti nə yerdədir?

- 30 ilə yaxın müddətdə bizim elektrik stansiyalarımızın istismar müddət başa çatıb. Ermənilər onları vəhşicəsinə istismar ediblər. Orada yeni heç nə yaratmayıblar. Olanları dağıdıblar. Bu gün Energetika Nazirliyi və “Azərenerji” ASC bu işlə çox ciddi məşğul olur.

İlkin olaraq “Azərenerji” ASC işğaldan azad edilən bütün ərazilərdə monitorinq aparıb və layihələr hazırlayıb. Monitorinqlər nəticəsində məlum olub ki, Ağdam, Füzuli, Cəbrayıl, Qubadlı, Zəngilan rayonlarının ərazisində bütün energetika strukturları tamamilə dağıdılıb. Kəlbəcər, Laçın və digər rayonlarda isə vaxtı ilə mövcud olan 20-dən artıq kiçik su elektrik stansiyasının yararlı avadanlıqlarını söküb aparıblar, apara bilmədiklərini yandırıb və ya partladıblar. Hazırda həmin elektrik stansiyalarından heç biri yararlı vəziyyətdə deyil və tamamilə dağıdılıb. Bundan başqa, birinci Qarabağ müharibəsində işğal edilmiş rayonlarda 1 ədəd 330kV-luq, 20 ədəd 110 kV-luq, 41 ədəd 35 kV-luq yarımstansiya və 15 000 km-dən çox məsafədə elektrik xətti olub ki, erməni qəsbkarları onları da dağıdıblar.

- Ancaq bütün bunlara baxmayaraq “Azərenerji” tərəfindən “Qarabağ enerji layihəsi” və bunun əsasında 2 hissədən ibarət startegiya hazırlanıb.

- Birinci hissədə işğaldan azad edilən ərazilərdə tamamilə dağıdılmış elektrik enerji sisteminin yaradılması və respublika enerjisi steminə inteqrasiyası;

İkinci hissədə Prezident İlham Əliyevin işğaldan azad olunan ərazilərin yaşıl enerji zonasına çevrilməsi ilə bağlı qarşıya qoyduğu məqsədlərə çatmaq üçün su, külək, günəş elektrik stansiyalarının bərpası və yenilərinin tikilməsi nəzərdə tutulur:

Artıq birinci mərhləyə uyğun olaraq kompleks işlərə başlanılıb. Belə ki, işğaldan azad edilən ərazilərin böyük hissəsini mənbə olaraq elektrik enerjisi ilə təchiz edəcək Füzulidəki 110/35/10 kilovoltluq “Şükürbəyli” yarımstansiyası tam yenidən qurulmaqla yanaşı, enerjiötürmə qabiliyyəti artırılır. Bunun üçün mənbəyi “İmişli” yarımstansiyasından “Şükürbəyli" yarımstansiyasına 51 km məsafədə 110 kilovoltluq yüksəkgərginlikli əlavə xətt quraşdırılır. İşlərin 30 faizi artıq həyata keçirilib. Eyni zamanda paralel olaraq Füzulidəki “Şükürbəyli” yarımstansiyasından Şuşaya 110 kV-luq yüksəkgərginlikli 2 dövrəli “Şuşa-1”, “Şuşa-2” hava elektrik xətti çəkilir.

Bundan başqa, Şuşa şəhərində yeni 110/35/10 kilovoltluq yarımstansiya tikilir.Təəssüf ki, Sərsəng su anbarı hələ ki bizim nəzarətimizdə deyil. Bu su anbarı gələcəkdə təbii fəlakətə səbəb olacaq vəziyyətdədir. Güman ki bununla bağlı işlər görüləcək. Eyni zamanda, alternativ enerji mənbələri olan külək, su enerjisindən maksimum dərəcədə istifadə edəcəyik. Çünki həmin ərazilərdə potensial var. Dövlətimizin siyasi əzmi nəticəsində biz bu işləri görəcəyik. Bu potensialdan təkcə Dağlıq Qarabağ üçün deyil, gələcəkdə ixrac üçün də istifadə edə bilərik.

- Bu gün dünyanı narahat edən əsas məsələlərdən biri su qıtlığının yaranmasıdır. İşğaldan azad edilmiş ərazilər içməli suya görə Azərbaycanda ön yerlərdə dayanır. Bu sahədə hansı işlər görülə bilər? Bəzi bölgələrimiz var ki zaman-zaman su qıtlığından əziyyət çəkib. O baxımdan azad edilmiş bölgələrimiz hansı rolu oynaya bilər?

- Çox doğru deyirsiniz ki, Azərbaycanın digər bölgələri var ki, susuzluqdan əziyyət çəkir. Son illərdə bu hal müşahidə olunmaqdadır. Azərbaycanda ümumi həcmi 631 milyon funt olan 10 su anbarı, o cümlədən Tərtər çayı üzərində inşa edilmiş su tutumu 560 milyon kub olan 100 min hektardan artıq əkin sahələrinin suvarılmasına hesablanmış Sərsəng su anbarı var. Lakin Sərsəng su anbarından istifadə edə bilmirik.
Bundan sonra Azərbaycanda su qıtlığından danışılmayacaq. Sudan danışanda ancaq içməli suya toxunmamalıyıq. Çünki ərazilərimizin suvarılması məsələsi də var. İşğaldan azad olunmuş zonada 125,8 min hektar suvarılan torpaq sahələri var. Bunun 25,3 min hektarı Yuxarı Qarabağın, 49,6 min hektarı Ağdamın, 26,1 hektarı Füzuli, 12,5 min hektar Cəbrayıl, 5,3 min hektar Zəngilan, 5,3 min hektarı Qubadlı rayonunun inzibati ərazisinə daxildi. Söhbət ondan gedir ki, vaxtı ilə bu ərazilərdə 22 suvarma sistemi olub, 16 ədəd baş qurğu, 6426 km uzunluğunda suvarma şəbəkəsi, 330 km uzunluğunda kollektor drenaj şəbəkəsi, 1429 subartezian qurğusu, 1800 texniki qurğu, 56 nasos stansiyası fəaliyyət göstərirdi. İndi onlar məhv olub. Amma deyim ki, ehtiyat su mənbələri yalnız işğaldan azad edilmiş ərazilərin deyil, Azərbaycanın digər bölgələrinin suvarılmasında böyük rolu olacaq. Təəssüf ki, Sərsəng su anbarı təhlükə mənbəyi olaraq qalır.

- Zaman-zaman şahidi olmuşuq ki, parlamentin hansısa komitəsi onun profilinə uyğun olan qurumlarla işləyərkən fikrilər heç də üst-üstə düşmür. Müəyyən problemlər ortaya çıxırdı. Bu gün hansı şəkildə işləyirsiniz?

- Altıncı çağırış parlamentin deputatları qarşısında cənab Prezident çıxış edərkən qoyduğu vəzifələrdən biri də o idi ki, yeni tərkibdəki parlament əvvəlkilərdən fərqli olaraq üslubunda dəyişiklik etməlidir. Yalnız qanunu qəbul etməklə deyil, onun icra mexanizminə nəzarəti də həyata keçirtməlidir. Hesablama Palatası vasitəsilə qoyulan investisiyalara nəzarəti öyrənə bilirik. Amma işin tam tərkibinə getmək, orada hansı işləri görmək üçün komitə olaraq öhdəsindən gəlməyə çalışırıq. Yalnız sədri olduğum komitə barədə danışa bilərəm. Energetika Nazirliyi, Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi, “Azərenerji”, “Azərsu”, “Azəriqaz, “Meliorasiya və Su Təsərrüfatı” ASC ilə sıx əlaqədəyik. Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərində hansı işlər görülür və görüləcək kimi məsələləri tez-tez adını çəkdiyim qurumlarla müzakirə edirik. Eyni zamanda, görülən işlərdə əməkdaşlıq məsələlərini də müzakirə edirik.

- Milli Məclis illər öncə qanunverici orqan olmaqla yanaşı, həm də nəzarətedici orqan idi. Amma bu gün o səlahiyyət deputatlarda yoxdur. 2021-ci ilin yaz sessiyası başlayır. Sizin komitənin “İşlər planı”na nələr daxildir? Yeni sənədlər hazırlanarkən cəmiyyətin, xüsusilə, ekspertlərin fikirləri nə dərəcədə yer alır?

- Parlamentin 2020-cil payız sessiyasında komitə olaraq çox vacib məsələləri həll etdik. Məsələn, ətraf mühitin mühafizəsi haqqında, ətraf mühitin qorunması və ovçuluq haqqında, istehsalat və məişət tullantıları haqqında, polietilen torbalardan istiadənin məhdudlaşdırılması haqqında vacib qanunlar qəbul etdik.

Polietilen torbalar yığışdırıldı. Birdəfəlik qabların sıradan çıxması kimi böyük bir məsələni gündəmə gətirdik. Həmin sellofanların yığışdırılması məsələsi 2021-c il 1 yanvardan qüvvəyə minib. Birdəfəlik qabların da yığışdırılması iyunun 1-dən həyata keçiriləcək. Bu, ümumi olaraq ekologiyamıza bir töhfədir. Təbii ki, qanun qəbul olunmazdan öncə cəmiyyətin fikirləri dinlənilir. Çünki hər hansı qanuna cəmiyyət riayət etməsə, o qanun işlək olmayacaq. Qanunlar mütləq formada cəmiyyətin istəyini əks etdirməlidir. Bəzən də bunu ekspertlər vasitəsilə cəmiyyətə təqdim edirik. Qanunların qəbulunda maarifləndirmə də əsasdır. Məsələn, biz plasmas qablarından istifadə edirik. Bu plasmas qablar isti ilə təmasda olanda xərçəng xəstəliyinə yol açır. Ancaq biz bunun fərqində də deyilik. Bundan orta statistik azərbaycanlınını məlumatı olmaya da bilər. Məlumat ekspertlər və media nümayəndələri vasitəsilə cəmiyyətə ötürüləndə hər kəs qanunun mexanizmini anlayacaq.

2021-ci ildə də bu işləri davam etdirməyi nəzərdə tuturuq. Digər məsələ kimi deputatların nəzarətedici funksiyanı itirdiyini qeyd etdiniz. Parlament özünün Hesablama Palatası vasitəsi ilə nəzarəti həyata keçirir və bu qurum Milli Məclis qarşısında hesabat verir. Düşünürəm ki, bu nəzarəti bütün vətəndaşlar, vətındaş cəmiyyəti də etməlidir. Bunu siz də etməlisiniz. Hesab edirəm ki, cəmiyyət olaraq biz baş verənləri çatdırmalı, çatışmazlıqları aradan qaldırmalıyıq.

- İşlər planında konkret nələr var?

- Bir neçə qanun layihələri olacaq. Bu barədə məlumat hazır olanda biləcəksiniz.

- Bir sual da maraqlıdır: komitə sədri olaraq bu gün ekologiya ilə bağlı Azərbaycanda ən böyük problemi nədə görürsüz?

- Ekologiya sahəsində problemlər çoxdur.

- Su ehtiyatlarının çirkləndirilməsi;

-Sənaye müəssisələri və avtonəqliyyatın atmosferi çirkləndirməsi;

- Kənd təsərrüfatı üçün yararlı torpaqların sıradan çıxması;

- Tullantıların tələb olunan səviyyədə idarə olunmaması.

Təbii su hövzəsi olan Xəzər dənizinə bütün mənbələrdən ildə təxminən 12 mlrd. kub.m çirklənmiş su axıdılır ki, bunun da 80 faizi Rusiyanın payına düşür. Azərbaycan ərazisindən isə dənizə hər il 250 mln. kub.m-dən artıq çirkli su axıdılır. Nəticədə Bakı buxtasında 60 mln. kub.m-dən çox çirkləndirici maddələr toplanıb. Kürün suyunun 74%-i isə Gürcüstan və Ermənistan ərazilərində formalaşır və həddən artıq çirklənməyə məruz qalır. Hesablamalar göstərir ki, Kür çayı hövzəsinə Ermənistandan (Arazla) ildə orta hesabla 300 mln.kub. m, Gürcüstandan 265 mln.kub. m, Azərbaycandan isə 25 mln.kub. m çirklənmiş su axıdılır və nəticədə Kür çayı suyunun mis, sink, fenol, neft məhsulları və s. zərərli maddələrlə həddən artıq çirklənməsi müşahidə edilir.

- Torpaqlarımız işğaldan azad edilib. Həmin ərazilərdə meşə örtüyü nə vəziyyətdədir? Səhralaşma varmı?

- Qətiyyən qorxmağa ehtiyac yoxdur. Əsas odur ki, torpaqların sahibi olaraq meşə örtüyünü artıracağıq. 44 günlük müharibədən dərhal sonra Azərbaycan ordusu həmin ərazilərdə ağac əkib. Bu da Azərbaycanın öz torpaqlarına olan münasibətidir və tezliklə yeni texnologoiyaların tətbiqi ilə gözəl nəticələr əldə edəcəyik.

- Bir neçə il bundan qabaq belə bir hal baş vermişdi: Tərtərdə yaşlı çinar ağaclarını çıxarıb yerinə palıd əkirdilər. Bizdə ağacəkmə kampaniyası bu cür yadda qalmışdı. Hazırda vəziyyət necədir?

- Burada bəzi məqamlar var. Elə yerlər var ki sürüşmə zonasıdır və o zonalarda ağac əkməklə ancaq sürüşmənin qabağını almaq mümkündür. Ancaq təbii meşələrlə bağlı məsələ fərqlidir. Meşələrin özünün inkişaf etməsi üçün şərait yaratmaq lazımdır. Bunun üçün qırılmasının qarşısı alınmalıdır. Bu gün Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi tərəfindən meşələrdə kameralar quraşdırılıb. Bunun üçün Azərbaycanda hər bir kənd qazlaşdırılmalıdır ki, sabah insanlar gedib ağacları məhv etməsinlər. Artıq bu problemlər də aradan qaldırılır...
Qüdrət Həsənquliyev: “Azərbaycan 4 faizə görə vassal ölkəyə çevrilməz”Bütöv Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyasının (BAXCP) sədri, millət vəkili Qüdrət Həsənquliyev gündəmdəki siyasi məsələlərlə bağlı “Xalq cəbhəsi” qəzetinə müsahibə verib.

Avrasiya.net müsahibəni təqdim edir:

- Qüdrət bəy, Azərbaycan, Rusiya və Ermənistan liderlərinin 11 Yanvar Moskva Bəyənnaməsi barədə nə deyə bilərsiniz?

- Bu görüşü və onun nəticələrini növbəti uğurlu addım kimi qiymətləndirə bilərik. Atəşkəs haqqında 10 noyabr 2020-ci il birgə bəyanatından sonra onu bizimlə birlikdə imzalayan Rusiya və Ermənistan bəyanatın bəzi müddəalarını öz istəklərinə uyğun təfsir edib, ondan maksimum faydalanmağa çalışırlar. Müharibənin nəticəsi olaraq, biz torpaqlarımızın əhəmiyyətli hissəsini işğaldan azad etmişik. İndi addım-addım yeni siyasi reallıqları erməni ictimaiyyətinə qəbul etdirməliyik. Son Bəyənnamə də bu istiqamətdə atılan növbəti addımdır. Hazırda bölgədə gərginliyinin azaldılmasında daha çox Ermənistan rəhbərliyi maraqlı olmalıdır. Çünki koronavirusa qarşı peyvəndləmə başa çatan kimi dövlətlərarası sərhədlər açılacaq, gərginlik və yeni müharibə qorxusu altında, kasıbçılıq içərisində yaşamaq istəməyən ermənilər Dağlıq Qarabağdan və Ermənistandan köçüb gedəcəklər. Ona görə Ermənistan böyük miqrasiyanın qarşısını almaq və iqtisadiyyatını dirçəltmək istəyirsə, Türkiyə və Azərbaycanla normal qonşuluq münasibətləri qurmalıdır. Bunun isə tək yolu Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tanımaqdan keçir. Faşist ideologiyasına yoluxdurulmuş Ermənistan xalqına bu həqiqətləri dərk etməsi üçün bir az zaman lazımdır. Ermənistanın atmalı olduğu bəzi addımların son bəyanatda öz əksini tapmaması da bundan qaynaqlanır. Azərbaycanla Ermənistan arasınada mövcud olmuş yolların bərpası və yenilərinin tikilməsi iqtisadi baxımdan daha çox Ermənistanın xeyrinədir. Çünki bizi Gürcüstan üzərindən Türkiyə ilə birləşdirən avtomobil və dəmir yol xətti var. Naxçıvanın Azərbaycanın digər bölgələri ilə əlaqələrində problemlər olsa da onun İran və Türkiyə ilə sərhədlərinin olması vəziyyəti əhəmiyyətli dərəcədə dəyişir. Buna görə Ermənistanın özünü naza qoyması sadəcə başa düşülən deyil.

- Niyə bir qrup insan bu görüşün nəticələrini uğursuzluq kimi dəyərləndirir və Rusiyanı işğalçı kimi təqdim edirlər?

- Həmin adamların bir qismi gerizəkalı olduğundan, digər qismi kiçik çaplı siyasi dələduz olduğuna görə, üçüncü qrup isə bölgədə marağı olan xarici güclərin tapşırığı ilə bu cür mövqe sərgiləyir. Ağıllı insanlar başa düşürlər ki, əgər mümkün olsaydı, o zaman Azərbaycan Ordusu dövlət sərhədlərimizə qədər işğalçıları qovub, bu problemi birdəfəlik həll edərdi. Ali Baş Komandan atəşkəsə imza atıb, rus sqlhməramlılarının münaqişə bölgəsinə gəlməsinə icazə veribsə, deməli ölkəmiz üçün ən uğurlu variant bu olub. İki gün öncə “YouTube”da Əli Kərimli Prezident İlham Əliyevi müharibəni dayandırdığına görə qınamaqla yanaşı, fəxarət hissi ilə bəyan edirdi ki, birinci Qarabağ savaşı zamanı müharibəni dayandırmaq istiqamətində ABŞ və Rusiya tərəfindən Azərbaycana edilən təzyiqlərə, hətta ABŞ-ın tətbiq etdiyi sanksiyaya Elçibəy prezident kimi əhəmiyyət vermədi və müharibəni davam etdirdi. Halbuki sonralar Elçibəy böyük üzüntü içərisində bəyan edirdi ki, gərək qaragüruh cəbhəçilərdən çəkinməyib “Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti”nin statusunu bərpa etməklə münaqişəyə son qoyulmasına dair Yeltsinin təklifini qəbul edərdim. Öz səhvindən nəticə çıxarmağı belə bacarmamış Əli Kərimli hələ də anlamır ki, döyüş meydanındakı real vəziyyəti dəyişmək imkanına malik böyük güclərin tələbini qulaqardına vurmaq xalqımız üçün hansı faciələrə gətirib çıxarardı. Həmin düşərgənin “ağıllısı” budursa digərlərinə nə deyəsən. Bölgəyə böyük təsir imkanları olan güclərlə anlaşmadan müharibə aparmağı yalnız siyasətdə ağsaqqallaşmaq əvəzinə saqqalını ağartmışlar, yaxud adaşına oxşamağa çalışan “əlikimilər” tələb edə bilər. Nə qədər vurnuxsalar da, dairələrini dəyişsələr də yerlərini tapa bilməyən, həqiqətləri xalqımıza deməyə cəsarətləri çatmayan bu uğursuz, artistlik etməklə sifətlərini gizlətməyə çalışan, təhqir etdikləri hakimiyyətin daxilindəki özlərikimilərdən maliyyələşən bu cür ünsürləri xalqımız artıq yaxşı tanıyır. Bu adamlardan nə qədər soruşulsa da ki, başqa cür Qarabağı necə azad edəcəkdiniz? Sadəcə susurlar.

- Onlar Sizi rusiyayönümlü siyasət aparmaqda ittiham edirlər...

- Çünki tapşırıq alıblar. Həm də bu böhtançı axmaqlar fikirləşirlər ki, bu cür böhtanlarla özlərini vətənpərvər və müxalifətçi kimi təqdim edə bilərlər. Bütün həyatını Azərbaycanın müstəqilliyinə həsr etmiş bir adam haqqında yalnız ləyaqətini itirmiş adamlar belə ittihamlar səsləndirə bilər. Bir daha təkrar edirəm,biz torpaqlarımızı işğaldan ona görə azad edə bildik ki, İlham Əliyev Rusiya ilə etimadlı münasibətlər qura bildi. Bundan sonra da Dağlıq Qarabağın nəzarətimizdə olmayan hissəsində suveren hüquqlarımızı bərpa etmək istəyiriksə Rusiya ilə strateji əməkdaşlığımızı davam və inkişaf etdirməliyik. Bunu başa düşməyənin siyasətdə nə işi var. Bu böhtan və təhqir dağarcıqları bir dəfə fikiləşdilərmi ki, niyə Qərbdə mövcud olan güclü erməni diasporu həmişə Ermənistanı Rusiyadan uzaqlaşdırmağa yox, onunla daha sıx əməkdaşlığa çağırıb. Bununla yanaşı, hər zaman söyləmişəm ki, qardaş Türkiyə ilə münasibətlərimiz ən yüksək səviyyəyə qaldırılmalı, Rusiya ilə əməkdaşlıq Qərblə əlaqələrimizin inkişafına mane olmamalıdır. Siyasi dələduzlardan fərqli olaraq, Türkiyəni özümüz saymışam və müharibəyə qədər mütəmadi olaraq çağırışlar etmişəm ki,Türkiyə hökuməti Qarabağın işğaldan azad olunması üçün bizsiz Rusiya ilə danışıqlar aparsın. Öz hökumətimizi də ona çağırırdım ki, Qarabağın azadlığı üçün forpost Ermənistanla yox, Rusiya ilə danışıqlar aparsın və nə qədər ki, Ərdoğan hakimiyyətdədir torpaqlarımızı işğaldan azad etmək üçün müharibəyə başlayaq. Bunları ki ,siyasətlə maraqlanan hər kəs dəfələrlə oxuyub və bilir. Çünki heç kim təminat verə bilməzdi ki, yaxın illərdə Ərdoğan kimi haqqın yanında olmaqdan çəkinməyən, müstəqil, güclü və xarizmatik lider Türkiyədə hakimiyyətə gələcək. Həm də hər keçən gün Qarabağı bizdən daha da uzaqlaşdırırdı.

Məmnunam ki, dediklərimiz gerçəkliyə çevrilməkdədir. Bu gün Rusiya sülhməramlılarının yalnış davranışını görən kimi buna sevinib, dərhal Rusiyanı düşmən və işğalçı elan etməməli, əməkdaşlıq ruhunda iradlarımızı bildirməklə, həmin yalnışlıqların düzəldilməsinə çalışmalıyıq. Rusiyanı dostcasına inandırmalıyıq ki,onun sülhməramlıları öz funksiyalarını mandatları çərçivəsində yerini yetirməsələr bu həm bizimlə, həm də Türkiyə ilə münasibətləri zədələyə bilər. Rusiya anlamalıdır ki, 20% torpaqları 30 il işğal altında qalsa da özünün müstəqil siyasətindən imtina etməyən Azərbaycan 4 faizə görə vassal ölkəyə çevrilməz. 17 milyon kvadrat kilometrdən çox ərazisi olan Rusiyanın müdrikliyi çatar ki, Azərbaycanın 3.5 min kvadrat kilometr ərazisinə nəzarət etməsinə görə Azərbaycanı Ukrayna, Gürcüstan, Moldova kimi düşmən dövlətə çevirməsin. Hazırda Qarabağın azadlığı üçün bizimlə bərabər Türkiyə də Rusiya ilə əməkdaşlıq edir və biz də BAXCP olaraq bu əməkdaşlığı dəstəkləyirik. Sonda Dağlıq Qarabağda baş verənlərə görə səmimi olaraq narahatçılıq keçirən vətəndaşlarımıza üzümü tutub deyirəm ki, Prezidentə inanın, Dağlıq Qarabağ təkcə hüquqi baxımdan yox, həm də faktiki olaraq bizim olacaq!