"Peşəkarlıq yalnız uzun illərin təcrübəsi ilə əldə edilmir"Bu gün ölkədə fəaliyyət göstərən yerli telekanallarda yayımlanan müxtəlif səpkili verilişlərə ümumi nəzər salmaq istədik. Buna görə uzun illər müxtəlif televiziya şirkətlərində rəhbər vəzifələrdə çalışan və hazırda "Azad Azərbaycan" teleradio şirkətinin Bədii Şuranın sədri əməkdar jurnalist, prof. Etibar Babayevlə görüşüb söhbət etdik.

- Etibar bəy, deyirlər, televziyada hər iş proqramlaşdırmadan başlayır. Odur ki, ilk olaraq bilmək istərdik, proqramlaşdırma sistemi, verilişlərin bölgüsü necə aparılır? Əvvəl necə idi, indi necə?

- Ötən əsrin əllinci illərində Azərbaycanda televiziya yarananda biz başqa ictimai formasiyada yaşayırdıq.Hər şey, o cümlədən kütləvi informasiya vasitələri, dövlət mülkiyyətində olduğundan dövlət tərəfindən maliyyələşdirilir və idarə edilirdi. Kütləvi informasiya vasitələri vahid ideoloji xəttin müəyyən etdiyi istiqamətdə fəaliyyət göstərirdi. Televiziya da öz işini həmin tələblər əsasında qururdu. Bunu müəyyən edən, tənzimləyən, istiqamətləndirən müvafiq qərarlar, nor-mativ aktlar, digər sənədlər mövcud idi. Televiziyaların strukturu, ştat cədvəli, kimə, nəyə görə və nə qədər maaş veriləcəyi SSRİ məkanına daxil olan bütün respublikalarda demək olar, eyni idi. Studiyalar da, texniki təhcizat da bəlli standartlara cavab verirdi. Texniki avadanlıq vaxtaşırı təzələnsə də, ideoloji məfkurə dəyişməz qalırdı. Cari məqsəd və vəzifələr, məhz vahid mərkəzdən müəyyənləşdrilirdi. Az.TV kimi tanınan ilk milli elektron kütləvi-informasiya qurumu tarixən qısa müddətdə mürəkkəb və maraqlı inkişaf yolu keçib. İlk vaxtlardan orada müxtəlif redaksiyalar yaradılmışdı. Şirkət böyüdükcə, redaksiyaların sayı da artmışdı. İllik, aylıq, həftəlik proqramlaşma əsasında onlara efir vaxtı ayrılırdı. İşin həcminə görə ştat cədvəli müəyyənləşdirilir, texniki vasitələr nəzərdə tutulurdu. Hər redaksiyanın öz iş planı olduğu kimi, ayrıca büdcəsi də vardı. Aylıq maaşdan əlavə redaksiya əməkdaşları, eləcə də kənar müəlliflər üçün qonorar fondu müəyyənləşdirilirdi. Vəsaitin, səhv etmirəmsə, 40 faizi ştatda olan işçilərə, 60 faizi kənar müəlliflərə ödənilərdi. İctimai-siyasi, tələbə-gənclər, uşaq verilişləri, kənd həyatı, idman,musiqi, təhsil, hərbi-vətənpərvərlik mövzuları, xəbərlər müvafiq redaksiyalarda hazırlanıb proqrama salınardı. Keçmişi yada salmaqla demək istəyirəm ki, özəl teleradiolar boş yerdə yaranmayıb. Müstəqillik illərində özəl kanalların fəaliyyətə başlayanda AzTV məktəbini keçən mütəxəssilər yaxından iştirak ediblər. Televiziya quruculuğunun əsas bel sütunu demək olar ki, eynidir, sadəcə adlar, mülkiyyət forması, maliyyə qaynaqları dəyişib. Əvvəl teleradio şirktinə rəhbərlik edən vəzifə sahibinə "sədr", indi isə "prezident" deyirlər. Sədr müavinləri müvafiq olaraq vitse-prezident olublar. Redaksiyaları departamentlər, kənar müəllifləri də prodakşn şirkətlər əvəz edib. Hər kanal öz yayın siyasətinə və maddi imkalarına görə verilişlər hazırlayır. Bu məsələdə standart qaydalar, normativlər yoxdur. Proqram siyasəti dövlətçilik və milli maraqlar nəzərə alınmaqla, kanal rəhbərliyi tərəfindən müəyyənləşdirlir.

- Bəs, televiziyaların əsas maliyyə qaynağı nədir?

- "Azərbaycan Televizziya və Radio Verilişləri" Qapalı Səhmdar Cəmiyyəti ilə İctimai Televiziya və Radio Yayımları Şirkəti dövlət büdcəsindən maliyələşdirilir. Digər teleradioların büdcəsi reklam gəlirlərindən və sponsor ödəmələrindən qaynaqlanır. Türklər demiş, "kəndin bişir, kəndin ye" prinsipi ilə çalışırlar. Belə olan halda proqramlaşdırmada reytinq göstəriciləri istər-istəməz mühim amilə çevrilir. Kanal rəhbərləri bəzən ictimai rəydən daha çox reytinq göstəricilərini nəzərə almaq məcburiyyətində qalırlar. Çünki, böyük reklamvericilər reytinq hesabatlarına istinadən reklam büdcələrini bölüşdürürlər.

- Televiziyanın əsas üç vəzifəsi var: xəbər, maarifləndirmə, əyləncə. Buna neçə baxırsız? Bunlar mütləq qaydada bütün kanallarda gözlənilməlidir?

- Bu prinsiplər televiziya yaranandan indiyə kimi dəyişməz qalıb. Amma onu təkcə televiziyalara deyil, qəzetlərə, saytlara da şamil etmək olar. Televiziyanın mövcud olmadığı vaxtlarda qəzetlər həm xəbər mənbəyi idi , həm də maarifləndirmə funksiyasını yerinə yetirirdilər. Əyləcə xarakterli materiallara da öz səhifələrində yer ayırırdılar. Bu gün özəl kanalların mütləq qaydada tamaşaçılar qarşısında elə bir öhdəliyi yoxdur. Kimsə tələb edə bilməz ki, niyə bu və ya digər kanalda uşaq verilişləri, yaxud tamaşalar göstərilmir, idman verilişləri, yaxud simfonik musiqi səslənmir və s. Hər hansı kanala baxmaq və ya düyməni dəyişmək hər kəsin öz seçimidir. Yüksək səviyyəli orijinal verilişlərin hazırlığı, keyfiyyətli teleməhsulun hazırlığı böyük xərc aparır. Nəzərə alın ki, təkcə verilişlərin hazırlığına deyil, materialın yüksək səs və görüntü keyfiyyəti ilə uzaq məsafələrə ötürülməsinə də böyük vəsait sərf edilir. Bazar iqtisadiyyatı qanunları hakimi-mütləq olan yerdə hamı yorğanına görə ayağını uzatmaq məcburiyyətində qalır. Son illər Azərbaycanda ixtisaslaşmış kanalların açılması müsbət haldır. Dünya efir məkanında bunun örnəyi çoxdur. Ayrıca moda nümayişi, uşaq verilişləri, kino filmlər göstərən, yaxud sırf xəbər yayan kanallar kifayət qədərdir. Gələcəkdə ixtisaslaşmış kanalların sayı, ola bilsin bizdə də artacaq. Amma mənim fikrimcə, televiziya inkişafında, səviyyəcə yüksəlişində, auditoriyasının genişlənməsində maraqlıyıqsa, ilk növbədə peşəkar kadr hazırlığına diqqəti artırmalıyıq. Ən müasir avadanlıqlar müəyyən vaxtdan sonra köhnəlir. Özəl televiziyalar açılanda VHS kasetlərlə yayına çıxırdılar. İndi bu formatda heç ev şəraitində belə, kimsə film izləmir. Sabah daha müasir avadanlıqdan istifadə ediləcəyi də şübhə doğurmur. Amma dünən də, bu gün də, sabah da, "Kadrlar hər şeyi həll edir" prinsipi dəyişməz qalacaq. Bunu unutmaq olmaz. Azərbaycan teleməkanında kadr hazırlığı məsələsi kölgədə qalıb. İndiki halda bu boşluğu hərə bir cür doldurmağa çalışır. Nəticədə bu həvəskar operatorlar, rejissorlar, jurnalistlər çoxalır. Yubanmadan teleradio sahəsində yaradıcı və texniki kadrların hazırlığına münasibət kökündən dəyişməlidir. Belə olmasa, televiziyaların sayı artsa da, efirdə keyfiyyətli məhsul qıtlığı yaranacaq. Bayağı verilişlərlə efiri doldurmaq tamaşaçı auditoriyanı itirmək təhlükəsi ilə yanaşı, milli mənəviyyatımıza ciddi zərbədir.

- Son vaxtlar televiziya kanallarında ailə - məişət mövzularına üstünlük verilir. Bu gün bir çox kanallarda fərdi məişət problemlərinin yayımlanmasını nəzərə alaraq, ailə problərindən bəhs edən verilişlərin təbliğ olunmasına münasibətinizi bilmək maraqlıdır.

- Təqdim olunmaqla, təbliğ olunmaq başqa-başqa şeylərdir. Bəli, televiziya kanallarında ailə-məişət zəminində yaranan problemlərə toxunulur. Amma insanları narahat edən mövzuları gündəmə gətirmək təbliğ etmək məqsədi daşımır. Televiziya bu və ya digər mövzunu qabartmaqla ictimailəşdirir, məsələnin həlli yollarını tapmağa çalışır. Eyni səpkili verilişlərin müxtəlif kanallarda təkrarlanması isə, təbii ki, xoş qarşılanmır. Belə hallara Mİlli Teleradio Şurası münasibət bildirməlidir . Eyni səpkili verilişlərin efir məkanında tirajlanması reytinq cədvəllərinin təsirinin təsirinin nəticəsidir. Təqdimat və televiziya həlli baxımından oxşarlıq sağlamlıq problemlərinə hərs olunan verilişlərdə də özünü biruzə verir.

- Aparıcıların efirdən ədəbi dildə deyil, gündəlik danışıq dilindən istifadə edərək verilişlər təqdim etmələrini necə qarşılayırsınız?

- Azərbaycan ədəbi-bədii dilinin saflığı hər yerdə, o cümlədən kütləvi informasiya vasitələrində qorunmalıdır. Dövlət tərəfindən bu məsələyə hər zaman xüsusi diqqət yetirilir. Amma dilimizin sağlığını qorumaq kompaniya xarakteri daşımamalıdır. Hər birimiz onun keşiyində durmasaq, problem aradan qalxmaz. Bunun üçün dili uşaq vaxtından düzgün öyrənməli, nitq mədəniyyətinə yiyələnməliyik. Baxçada, məktəbdə qol-qanadını sındıraraq öyrədilən ana dilini sonradan qaydaya salmaq çətindir. Təəssüf ki, orta və ali təhsil müəssisələrində çalışan bəzi müəllimlərin nitqi qüsurlu, söz ehtiyatı kasaddır. Azərbaycanın müxtəlif bölgələri var. Orada yaşayan həmvətənlərimizin fərqli ləhcə, şivə ilə danışması hamıya məlumdur. Əsrlərlə qoruyub-saxlanan koloriti itirmək lazım deyil. Verilişə müxtəlif bölgələrədən gələn qonaqların adət etdikləri şəkildə danışması normal qəbul edilməlidir. Amma televiziya aparıcısı efirdə Azərbaycan ədəbi dilinin qaydalarını tam gözləməklə danışmalıdır. Hər verilişin məzmununa, xarakterinə görə, zahiri görkəmi, geyimi kimi, danışıq tərzi də uyğun gələn aparıcı seçilməlidir. Sizin sualınızda səslənən "danışıq dilindən istifadə etmək" ifadəsi, məncə doğru deyil. Radio və televiziya dili sadə danışıq dilinə yaxın olmalıdır ki, deyilən söz asanlıqla qavransın. Siz ola bilər, "loru danışıq tərzi"ni nəzərdə tuturdunuz. Bu, həqiqətən yolverilməzdir.

- Televiziyada iş şəraitinin yaxşılaşmasından söz düşəndə, adətən deyirlər ki, kameralar, nəqliyyat vasitələri təzələnməlidir, maaşlar artırılmalıdır. Siz bu barədə nə düşünürsüz?

- Deyilənlərdə həqiqət var. Amma mənim fikrimcə, hər şeydən əvvəl kollektivdə sağlam mənəvi iqlim şəraiti yaradılmalıdır. Dedi-qodunun qarşısı alınmalıdır. Yaradıcı və texniki heyət, əsasən peşəkarlardan ibarət olmalıdır. Televiziyada İnsan amili ən başılıca məqamdır. Hər kəsin əməyinə vaxtında maddi-mənəvi qiymət verilməsi vacib şərtdir. Kollektivə istedadlı, gənclər dəvət edilməlidir. Ənənələr nəsildən-nəslə ötürülməklə inkişaf etməlidir. Peşəkarlıq yalnız uzun illərin təcrübəsi ilə əldə edilmir. Televiziya işçisi üçün bilik, savad, məlumat, geniş dünyagörüşü, fərqli düşüncə tərzi,yaradıcı qabiliyyət, yenilik duyumu mühüm şərtdir. Əgər bunlar varsa, zamanla təcrübə toplamaqla iş qabiliyyəti daha da artar, cilalanar. Yoxsa, vaxtında başqa sahədə iş axtarmaq lazımdır.

- Etibar bəy, bir qədər də yaradıcılığınızdan danışmaq istərdik. İşiniz yaradıcılığınıza mane olurmu? Hazırda hansı kitab üzərində işləyirsiniz?

- İşim yaradıcılığıma mane olmadığı kimi, yaradıcılığım da işimə heç vaxt problem yaratmayıb. Gündəlik iş rejimimdə hər birinin öz vaxtı var. 1969 -cu ildən imzam mətbuatda görünməyə başlayıb. Televiziya fəaliyyətinə 1972-ci illərdən başlamışam. İndiyə qədər hazırladığım televiziya və radioda verilişlərimin, mətbuatda dərc olunan yazılarımın sayı, təbii ki, çoxdur. Müxtəlif elmi jurnallarda məqalələrim, Azərbaycanda və Türkiyədə on bir kitabım dərc olunub. Otuza yaxın sənədli filmin müəllifiəym. Bugünlərdə "Barış körpüsü" adlı yeni kitabın çapdan çıxıb. Əziz dostum, unudulmaz ustad sənətçi Barış Mançonun 75 illiyinə hədiyyəmdir. Barış Mançonun Azərbaycana böyük sevgisi vardı. Müstəqilliyimizin ilk illərində Azərbaycandan silsilə verilişlər hazırlayıb TRT ilə yaınlamışdı. Qarabağ həqiqət-lərindən hər fürsətdə söz açardı. Xalqın haqq səsini səsinin yetdiyi yerlərdə ucaldardı. Bu kitabda onun həyat və yaradıcılığı ilə oxucuları tanış etməyə çalışmışam. Azərbaycanda müxtəlif vaxtlarda müxtəlif şəraitdə görüşdüyü insanların xatirələrinə də yer ayırmışam. Kitab üzərində işləyərkən onun həyat yoldaşı Lalə xanımla, vaxtilə iş ortağı və ən qədim dostu Ərkmən Sağlamla, bərabər çalışdığı digər insanlarla da görüşüb söhbət etmişəm, məsləhət almışam. Kitabda istifadə edilən foto şəkillərin bir qismini əziz dostum Ərkmən Sağlam mənə təmənnasız verib. Barış Manço ilə bağlı maraqlı xatirələrini onun öz dilindən, olduğu kimi, oxuculara təqdim etmişəm. Ailə foto şəkillərini və bəəzi bilgiləri hörmətli Lalə xanımın köməyi ilə əldə etmişəm. Nəticədə, zənnimcə barışsevərlərin diqqətini çəkəcək maraqlı kitab nəşr ərsəyə gəlib. Barış Manço yaşasaydı, 2018- ci ilin yanvar ayının 2-də 75 illik yubileyini qeyd edəcəkdik. Əslində, Barış bəyin yalnız doğum tarixi var. Ustad sənətçi 1999 -cu ildə dünyasını dəyişsə də, bu günə qədər onun yaratdığı əsərlər Türkiyədə olduğu kimi, dünyanın bir çox ölkəsində böyük rəğbətlə qarşılanır. Onun haqqında Türkiyədə bir neçə kitab çap olunub. O kitablardan fərqli olaraq, mən Barışın Azərbaycanla bağlı fəaliyyətini ön plana çəkmiəşm. Azərbaycanla bağlı hazırladığı proqramları, bu böyük şəxsiyyətlə keçən illərimi, xatirələrimi, foto şəkillərimi oxucularla bölüşmüşəm. Bəlkə də hər şeyi söyləməmişəm, bildiklərimin hamısını yazmamışam. Mən pərəstişkarlarının yaddaşına həkk olan Barış portretinə kölgə salmayacaq, yalnız əlavə rəng qatacaq məqamları qabartmağa çalışmışam. Buna nə dərəcədə nail olduğumu sizdən öyrənəcəm, İnşaallah. Növbəti kitabım isə, "Sözlü-nəğməli İstanbul" adlanacaq. Bu kitabda Türkiyə ilə bağlı otuz illik xatirələrim, görkəmli şəxsiyyətlərə maraqlı foto şəkillərim yer alacaq.

- Yeri gəlmişkən, sizi təbrik etmək istərdim. 2017-ci ilin yekunlarına görə İstanbulda Azərbaycan -Türkiyə Qardaşlıq Ödülünə layiq görülmüsüz.

- Təşəkkür edirəm. Hər bir insana əməyinə qiymət verilməsi xoşdur. Qırx illik əmək fəaliyyətimdə müxtəlif mükafatlarla təltf olunmuşam. Cənab Prezident İlham Əliyevin sərəncamı ilə Əməkdar jurnalist fəxri adına layiq görülmüşəm. Mükafatın böyük-kiçikliyi olmaz. Önəmli olan diqqətdir, əməyinə dəyər verilməsidir. Hər mükafat yaradıcı insana daha məhsuldar işləməsi üçün əlavə stimuldur, mənəvi dayaqdır. On ildən çox Azərbaycan efirində tamaşaçılara təqdim etdiyim "Sözlü -nəğməli İstannbul" adlı müəllif proqramına Türkiyədə "Onur ödülü", yəni "Şərəf mükafatı" verilməsi Yeni il ərəfəsində mənə böyük sevinc mənbəyi, çox qiymətli hədiyyədir.
"Peşəkarlıq yalnız uzun illərin təcrübəsi ilə əldə edilmir"

"Olaylar"
"Təəssüf ki, Allah yoxdur: əgər olsaydı..." - Baş redaktorKult.az Azvision.az saytının baş redaktoru Vüsal Məmmədovla müsahibəni təqdim edir.

- Vüsal bəy, sizin din haqda statuslarınızı, müsahibələrinizdəki fikirləri oxuyanda Vaqif Səmədoğlunun “Allah insan ağzıyla deyir ki, yoxam...” misrası yadıma düşür.

- Dinindən, ideologiyasından asılı olmayaraq, əgər dünyada bir nəfər əclaf, yaramaz, alçaq adam varsa, demək ki, Allah yoxdur. Əgər Allah varsa və o adamı Allah yaradıbsa, xəcalət çəkməlidir. Üstəlik, elə adamların pislik etdikləri adamlara da cavab verməlidir. Axı birbaşa məsuliyyət daşıyır. Ancaq bir ateistdən heç kim ziyan görmürsə, işimiz-gücümüz rasional təfəkkürü təbliğ edib, qeyri-rasional düşüncəni tənqid etməkdirsə, praktik olaraq heç kimə ziyan vurmuruqsa, Allah bizim dilimizlə “mən yoxam” demir. Mənə elə gəlir ki, əgər Allah olsaydı, o ateistlərə baxıb qürur duyardı ki, bunlar mənə nə üçünsə yaltaqlanmırlar, qorxduqlarına görə sevgi və sayğı göstərmirlər, nəinki dindarlara, qorxudan ona inananlara...

- Şablon olsa da deyim, axı olmayan bir obyekt haqda danışmaq, dolayısıyla onun varlığına işarə deyilmi?

- Hə, danışanda, yazanda Allah varmış ehtimalı ilə çıxış edib danışırıq, bu, pisdir. Siz Allah varmış kimi sual verdiniz, mən də Allah varmış ehtimalı üzərindən cavab verdim. Biz buna alışa bilmirik ki, Allah yoxdur. Hər kəs buna belə köklənib. Mən özüm danışanda “inşallah”, “maşallah”, “Allah qoysa...” sözlərini işlədirəm. Bunu mənə irad tuturlar ki, yaxşı, inanmırsansa, bu ifadələri niyə deyirsən? Mən inanmıram, əminəm ki, Allah yoxdur. Hətta, onun yoxluğuna zərrə qədər şübhə etmirəm. Sadəcə mühit buna köklənib deyə, bizdə də belə alınır. Mən illərdir çalışıram ki, “Allah qoysa”nı “sağlıq olsun”la əvəzləyim, amma hələ ki, alınmır. Bir növ, cəmiyyət imkan vermir.

- Düşünürsünüz ki, Allah mənəvi ehtiyaclar nəticəsində uydurulmuş bir obrazdır? Zevs, Koroğlu kimi?

- Əslində, cavabı özündə daşıyan sualdır. Allaha inanmaq iki ehtiyacdan doğur. Qədim dövrdə fərqli ehtiyac idi, indi fərqli. Uşaqlıqdan alışmışıq ki, bizi qoruyan, sığınacaq yerimiz, bizi qidalandıran, qoynuna girdiyimiz, pənah apara biləcəyimiz bir varlıq var. Valideyndən söhbət gedir, simvolik olaraq atanı götürək. Böyüyürük, həmin o varlıq olur aciz. Olur bizə möhtac bir qoca. Amma bizim “mən”imizi formalaşdıran o güclü hisslər alt şüurumuzda qalıb. Həmin ehtiyacı ödəmək üçün qocalmayan, əldən düşməyən Allahı uydurmuşuq. Allahla valideynin heç bir fərqi yoxdur. 2 yaşında uşaq valideynindən nə istəyirsə, biz də bu yaşımızda Allahdan onu istəyirik.

- Vüsal bəy, necə oldu birdən dönüb ateist oldunuz? Axı siz qatı dindar idiniz bir vaxtlar...

- Bilirsiniz, mən həmişə araşdırmışam. Bu suallar onda da mənim qabağıma çıxıb. Sadəcə, dinin tələbinə uyğun olaraq həmin sualları içimdə boğurdum. Sən yaxşı dindarsansa, içinə şübhə salan hər şeyi şeytanın vəsvəsəsi kimi qəbul edirsən. Mən də yaxşı dindar idim. Fikirləşirdim ki, əgər mənim içimdə cavabsız suallar doğubsa, deməli, bu, şeytanın vəsvəsəsidir. 30 ildir elmi bilərək, sevərək, böyük rəğbət duyaraq, amma elmin qoyduğu suallara şeytan vəsvəsəsi deyə-deyə içimdə saxlayan adam olmuşam. Elə bir yerə gəlib çıxdım, ətrafımdakı dindarlardan elə zərbələr aldım ki... Mən sünni idim, onlar şiə. Onda məndə sual yarandı ki, əgər din Allah yoludursa, Allah kəlamıdırsa, - olsun, fərqli yozumlar, təfsirlər ola bilər, - amma bunu göndərən elə göndərə bilərdi ki, bu, doğmalar arasında təfriqəyə səbəb olmasın, ailəni parçalamasın, doğma insanları düşmən etməsin. Bu kələfin ucundan tutub çözməyə başladım və gəlib ateizmdə dayandım.

- Belə başa düşdüm ki, söhbət sizin əvvəlki həyat yoldaşınızdan gedir. O, şiə idi, siz sünni?

- Hə, həm də elədir. Bu barədə danışmaq istəmirəm.

- Olur ki, insan içindəki müxalif enerjini hansısa yolla xərcləyir. Məsələn, siyasi müstəvidə müxaliflik edə bilmir, həmin enerjini dinə, Allaha yönəldir və bu yolla eqosunu yemləyir... Sizdə də bunu hiss etmişəm. Yoxsa elə deyil?

- Buna psixologiyada “subliminasiya” deyirlər. Enerjini başqa tərəfə yönləndirmək. Düşünürsünüz ki, məndə də elədir, amma xeyr. Mənim mövqeyim hər zaman bu olub. 20 yaşımdan bu siyasi mövqedə olmuşam. Onda qatı müsəlman idim. Və siyasi düşüncəmlə heç bir əlaqəsi yox idi. İndi də ateist olmağımın siyasi düşüncələrimlə bir əlaqəsi yoxdur. Və ateizm mənim üçün düşüncə azadlığıdır.

Bu, söz və vicdan azadlığı məsələsidir. Məsələn, mən “Allah yoxdur” deyirəmsə, cinayət etmirəm. İnsanlar buna elə yanaşırlar ki, sən əgər Allah yoxdur dedinsə, dəhşətli bir cinayət törətmiş olursan. Ağır bir cəza almalısan. Niyə? Mənim düşüncə azadlığım var. Buna görə niyə məsuliyyət daşımalıyam? Əgər heç kimə pislik etmirəmsə, heç kəsə zərərim yoxdursa, əksinə, bacardığım qədər insanlara yaxşılıq edirəmsə, - hətta dindarlara belə - sadəcə, düşüncəyə görə insanı cəzalandırmaq nə dərəcədə düzgündür? Əgər məsələni siyasi müstəviyə çəkəsi olsaq, mənə işin bu tərəfi maraqlıdır: insan hüquqları və vicdan azadlığı. Mənim inanmaq, inanmamaq azadlığım varsa və mən inanmamağa meyillənirəmsə, niyə cəza almalıyam?

- Qarşı tərəfin də inanmaq azadlığı var. Həqiqətin əksi də həqiqətdir. Yaxşı, o zaman nə ehtiyac var, bu qədər “yoxdur”, “yoxdur” yazmağa? Hərlənib-fırlanıb bu mövzuya qayıtmağa? Ümumiyyətlə, Allahın varlığı, ya da yoxluğu sizi niyə bu qədər narahat edir?

- Bu, məni qətiyyən narahat etmir. İçimdə əvvəlki hisslər də artıq yoxdur. Dindarlardan aldığım yaralar sağalmamış qərəzli idim. Dindən qisas almaq istəyim var idi. Artıq o hiss yoxdur. İndi məsələ başqadır. Mənim fikrimin azad olmağında rolu olan insanlar var. Məsələn, Ağalar Məmmədov. Çox təəssüf edirəm ki, o, Azərbaycandan getdi. Onun din əleyhinə fikirləri mənə stimul vermişdi. Din əsarətindən çıxmağa kömək etmişdi. İndi mən də şüurlarını dindən azad etmək istəyən gənclərə dəstək məqsədilə yazıram. Təbii ki, aqressiv şəkildə, kimisə təhqir edərək yox. Amma bu insanlara dəstək lazımdırsa, mən o gənclərə dəstək olmağa hazıram. Düşüncəyə görə adamı yandırmazlar. Bu, xəstə təfəkkürdür. Bir budur, bir də dinin əl uzatdığı məqamlar var və kimsə onun əlinin üstündən vurmalıdır. Məsələn, təkamül təlimi kimi sırf elmi bir nəzəriyyənin üstünə dəhşətli hücum var. Bunu edən insanlar məktəbdə biologiyanı oxumayanlardır. Təkamülün nə olduğunu bilmirlər, onun üstünə hücuma keçiblər. Əgər günlərin birində bizim məktəb dərsliklərindən təkamül təlimi çıxarılsa, hətta Azərbaycandan getmək haqda da düşünərəm.

- Düşünürsünüz ki, din qlobal təhlükədir?

- Normal insanın etməyəcəyi pis hərəkətlərə din əsas qazandırır və bunu edirlər. Tutaq ki, sizin kimi düşünmədiyinə görə bir kəndin əhalisini qılıncdan keçirirsinizsə, bunun adı genosiddir. Siz bunu müasir düşüncəli insana qəbul etdirə bilməzsiniz. İslamın ilkin dövrlərinə baxanda, nə qədər qəbilənin “kafir” adıyla qılıncdan keçirildiyini görərsiniz. Hamı da deyir ki, bu düzdür. Sənin dininə inanmayan günahslz insanları gedib qılıncdan keçirmisən, onun səninlə heç bir işi yox idi. Bu, dəhşətli bir şeydir. Bu baxımdan din təhlükədir, əlbəttə.

- Sabah müharibə başlasa, dindarların Qarabağda döyüşməsi, erməniləri öldürməsi dini baxımdan halaldır, sizcə? Axı erməniləri kafirdirlər deyə yox, sırf torpaq məsələsinə görə öldürəcəklər...

- İslam dinində müharibələrlə bağlı fiqhi hökmlər var. Dünya bir neçə qismə bölünür. Məsələn, Dar al-İslam, Dar al-Harb. Dinə qarşı, ideologiyaya qarşı təhlükə varsa, onda Dar al-Harb elan edib müqəddəs savaşa qalxmaq olar. Bu mənada erməniləri islam dininə təhlükə yaradan bir qüvvə kimi göstərmək olar. Ki, onlar məscidləri dağıdıblar, neçə müsəlmanı qılıncdan keçiriblər. Fəqət, dini mərkəzlər indiyə qədər bunu etməyiblər. Çünki bu onların marağında deyil.

- Yeri gəlmişkən, Nizami Gəncəvi də Allaha inanırdı və şəninə minacatlar yazırdı. Sizcə, o da cahil idi?

- Bu, dərin sualdır. Amma müasir Şərq müdrikliyinə ciddi yanaşmıram. Şərq müdrikliyi rəvayət müdrikliyidir. Öyüd-nəsihətdir. Didaktik Şərq fəlsəfəsini müdriklik saymıram.

- Bəzi adamlar Allaha təsəlli üçün inanırlar, tutunmaq üçün. Bəlkə siz də cəhənnəm əzabından qorxursunuz və özünüzü inandırmağa çalışırsınız ki, belə bir şey yoxdur.

- İnanın, mən çox istəyərdim ki, Allah olsun və mənim əməllərimə görə layiq olduğumu versin. Və inanın ki, mən yaxşı şeylər qazanardım əməllərim qarşısında. Lakin bilirəm ki, Allah yoxdur.

- Tək qalanda heç düşünmüsünüz bu barədə? İçinizdəki səsinizlə tək qalanda...

- Yəhudilərin lətifəsidir. Yerusəlimdə “Ağlama” divarı var. Adamlar arzu üçün, dua üçün gedirlər ora. Deyir, səhər ağlaya-ağlaya yalvardım ki, sülh olsun, hamı yaxşı yaşasın, günortaya qədər ağladım. Sonra yenə yalvardım. Rahatlıq tapmadım, axşama qədər ağlaya-ağlaya yalvardım. Deyirlər, bəs axşam nə oldu? Deyir, axşam mənə elə gəldi ki, divarla danışıram.

Məndə də tək qalanda belə olub. Amma elə bilmişəm ki, divarla danışmışam. İstəyirəm ki, öləndən sonra məni də yandırıb külümü səpsinlər.

- Sizcə, bu qədər bəsitdir hər şey? Öləcəyik və bitəcək?

- Təkamülün obyekti gendir. Bizim rolumuz odur ki, o geni gələcək nəsilə daşıyaq. Təkamül ləng prosesdir. Müəyyən müddətdən sonra, - bu, texnoloji inkişaf nəticəsində baş verəcək - yeni insan növü çıxacaq ortaya.

Biz bu gün kainat haqda Eynşteyndən daha çox məlumatlıyıq. Düzdür, adam xəcalət çəkir, kişidən ayıbdır. Bizdən sonrakılar da bizim bugünkü bilgilərimizə güləcək. Amma onların bilgiləri üçün biz çalışmalıyıq. Bu, bir mərhələdir. Nəyisə bilmiriksə, bu o demək deyil ki, Allah var. İndi bilmirik, amma tutaq ki, 100 il sonra biləcəyik.

- Din haqda çox danışdıq, Hafizdən danışaq. İşdən çıxardığınız Hafizi deyirəm...

- Bilirsiniz, bu mənim üçün ağrılı məsələdir, mənim niyyətim nəyin bahasına olursa-olsun, Hafizi axıra qədər müdafiə etmək idi. Hadisə bir il əvvəl olsaydı, bəlkə də hər şey başqa cür olacaqdı. Bəlkə də özümü qurban verərdim. Artıq komanda böyüyüb və başa düşdüm ki, partizanlığın yeri yoxdur. Elə yolayrıcına dirəndi ki məsələ, ya Hafizin maraqları tapdalanmalı idi, ya da “Azvision”dakı 60 nəfərin. Axıra qədər müdafiə etməyə də hazır idim. Amma “Azvision”u da qorumalı idim. Ümumiyyətlə, lazım olanı elədim. Partizan düz olanı eləyə bilər, amma komandan lazım olanı etməlidir.

- İrandakı hadisələrlə bağlı nə düşünürsünüz?

- Avropada insanlar inqilab edib dini hakimiyyəti deviriblər, İranda isə əksinə. Yaxın 30 ilə, 40 ilə arxivlər açılsa və məlum olsa ki, İranda baş verən bugünkü hadisələrə elə İranın dini elitası, dərin dövlət nümayəndələri özləri dəstək olublar, qəti şübhələnmərəm. İranın çox ağıllı idarəçilik sistemi var. Onlar çox gözəl başa düşürlər ki, cari rejimlə müasir dünyada uzun müddət rəqabət aparmaq mümkün deyil. Başa düşürlər ki, dəyişmək lazımdır. İranın çox hiyləgər diplomatiyası var. Onlar dünyanın havasını bilirlər. Elita sekulyar rejimin daha faydalı olacağını yaxşı bilir. Bu baş versə, İran zəifləməyəcək, parçalanmayacaq, inanın ki, daha da güclənəcək. Bu hadisələrin arxasında İran dərin dövlətinin maraqları dayanır. Onlar bir yol tapıb, bir bəhanə tapıb sekulyarlaşmaq istəyirlər.
"Biz ən gözəl illərimizi Azərbaycanda keçirdik" - İrfan Sapmaz“Ən gözəl günlərimiz Azərbaycanda keçib”

İrfan Sapmaz imzası Azərbaycan jurnalistikasında öz izini qoyub. Uzun illər ölkə mediasında yer alan tanınmış jurnalist son illər karyerasını müharibə bölgələrində davam etdirir. “Müharibə reportyorluğu”nun sayseçmə imzalarından biri hazırda Ramallahda ölümlə üz-üzə dayanıb. Bir neçə gün öncə onun gözünün qabağında bir reportyorun yaralanması hadisəsi dünya xəbər agentliklərinin əsas mövzularından biri idi. Bəli, o, həm xəbərçiliklə məşğul olur, həm də ölüm-dirim mücadiləsi verir.

İ.Sapmaz “Yeni Müsavat”a müsahibəsində bu məqamlara toxundu, jurnalistika sirlərini bizimlə bölüşdü. Söhbətimizə son dönəmlərdəki hərəkət trayektoriyası ilə başladıq.

-Mən yenidən “Doğan” xəbər agentliyinə qayıtdım. Daha öncə də “Doğan” qrupunun Azərbaycan, keçmiş sovet ölkələri təmsilçisi idim. 12 il boyunca Azərbaycanda yaşadığım dönəmlər oldu. Ondan sonra da müxtəlif telekanallarda - TRT, TGRT kimi kanallarda çalışdım. Daha sonra “Doğan” agentliyindən mənə bir təklif gəldi. Bu agentlik yeni bir sistem qurur. İşin açığı, “Doğan” bir qədər zəifləmişdi. Onun üçün məni də çağırdılar. Dünyadakı qaynar müharibə bölgələrinə göndərmək üçün təklif verdilər. Bilirsiniz ki, 35 illik jurnalist fəaliyyətimin 30 ili bu bölgələrdə, reportyorluq etməklə keçib. Onun üçün də bu təklifi qəbul etdim və başladıq. Başlayan kimi də Malayziyaya, Myanma sərhədinə qədər getdim. Ardınca İraqa yollandım. İraqa getdiyim zaman İraq ordusunun rəhbəri ilə bir müsahibəm oldu. Ondan öncə də Kərkükdə idim. Amma orda çox qala bilmədim. Çünki Kərkük kürdlərin əlində idi. Hər hansı bir yerdə qala bilmədim. Otellər onların nəzarətində idi, türkmənlər də təhlükəsizliyimi təmin edə bilmədikləri üçün Kərkükdən çıxmaq məcburiyyətində qaldım. Orda da xeyli təhükəli mərhələləri keçdim. Yanımda snayperlə bir maşını vurdular, insan ölümlərini gördüm. Bir aya yaxın Bağdad-Kərkük ərazisində qaldım. Ardınca Liviyaya gəldim. Fələstin isə hər zaman qarışıq idi. Sonradan ora gəldim. Trampın Qüds qərarı ilə buralar qarışdı. Bir ay öncə Qüdsə gəldim, buradakı olayları təqib etdim. Daim küçə çatışmaları var. Ardınca isə Ramallaha gəldim. Bura da Qüdsdən yarım saatlıq məsafədə olan bir yerdir. Hazırda Ramallahdayam. Burada hər gün, müxtəlif bölgələrdə toqquşmalar var. Mən də burdakı atışmaları izləyirəm. Bölgə olduqca qaynardır. Xüsusən jurnalistlər üçün olduqca təhlükəlidir.

-Keçən həftə bir jurnalistin vurulma anını da çəkib yaymışdınız.

-Bəli. Biz onunla bərabər idik, yan-yana dayanmışdıq. Bir tərəfdə fələstinli nümayişçilər İsrail əsgərlərini daşlayırdılar. O biri tərəfdə də İsrail əsgərləri var idi. Biz, həmin qəzetçi və bir qrup könüllü fələstinli səhiyyə işçiləri ilə bərabər divarın dibində, o atışmanın ortasında qaldıq. Daha sonra qaçdıq, amma həmin jurnalist bir qədər arxada qalmışdı. Mən də kameranı o tərəfə tutmuşdum, çünki orada İsrail əsgərləri var idi. O anda kamerama vurulma anı da düşdü, saniyə-saniyə görüntülədim.

-Əslində həmin anda çox qarışıq duyğular yaşadığınız bəllidir. Məsələn, bir tərəfdə həmkarınız ölümlə üz-üzədir, yaralanıb. Amma o biri tərəfdə siz peşənizi yerinə yetirməlisiniz. Peşə borcu və insanlıq arasında qalanda hansı hissləri keçirirsiz?

- 15 dekabrda da canlı yayım edirdim. Həmin vaxt bir fələstinli nümayişçi yanımdan hoppanıb, israilli əsgərlərin yanına keçdi, onlardan birinin boğazına yapışdı. Mən onu saniyə-saniyə, canlı yayımla bütün dünyaya çatdırdım. Kəsmədim yayımı, amma baş verənləri saniyə-saniyə çatdırdım. Görüntü ilə yanaşı, şərhlərimi də verdim. Şiddətli bir atışma vardı. Sonradan öyrəndik ki, o gəncin üzərində intihar kəməri var imiş. Ancaq içi boş olduğu üçün yalnız qorxutmaq istəyirdi.

Hisslərimə gəlincə, məsələn, fələstinli gənclə bağlı durumda bizim edə biləcəyim nəsə yoxdur. Səhiyyə qrupu var, onlar duruma müdaxilə edirlər. Həmin anda mənim “yayını dayandırım, hadisəyə müdaxilə edim” demək şansım yoxdur, bu işi professional həkimlər edirlər. O anda mənim bir qəzetçi olaraq edə biləcəyim ən yaxşı şey bu olayları canlı-canlı dünyaya çatdırmaqdır. Elə də etdim. O məşhur sual var: qəzetçi olaraq bir insanı xilas etmək imkanınız olsa, onu xilas edərsiz, ya peşənizi icra edərsiz? Açığı, mən 30 ildir bu peşəni icra edirəm. Heç zaman belə bir situasiya ilə qarşılaşmadım. Belə bir seçim qarşısında qalsam, nə edərəm, onu da bilmirəm. İndi texnologiya çox inkişaf edib. Mənim yanımda görüntü çəkəcək bir neçə sistemim var. Dəbilqəmin üzərində kiçik qobro kameram var. O kameralar hər zaman açıqdır. Bundan başqa, telefonlarımız da var. Yəni, çəkilişə fasilə verməmək mümkündür. Elə bir durum olarsa, o günün şərtlərinə uyğun olaraq, həmin insanı xilas etmək istəyərəm. Çünki insan həyatı hər şeydən önəmlidir.
"Biz ən gözəl illərimizi Azərbaycanda keçirdik" - İrfan Sapmaz
-Bu arada öz həyatınız da təhlükə altındadır. Allah qorusun, amma hər an bir gülləyə qurban gedə bilərsiz. Bunu bilə-bilə qaynar müharibə bölgələrində jurnalistlik etmək ölümün üstünə getmək kimi gəlmirmi sizə?

-Haqlısız, çox təhlükəli situasiyada fəaliyyət göstəririk. Arada qalırsan, Allah göstərməsin, nə olacağını da bilmirsən. Allaha sığınaraq gedirik. İnancımız olmasa, müharibə jurnalistliyi elə asanlıqla həyata keçiriləcək peşə deyil. Qəzetçilər olaraq arada qalırıq. Amma birilərinin bunu etməsi lazımdır. Dünyada bu peşəni icra edən jurnalistlər var. Təbii ki, zamanı gələndə biz də kabinet işində olacağıq. Amma hələlik buna fürsət vermirlər. (gülür) Bunu qürur, özündən razılıq olaraq demirəm. Amma hazırda Türkiyədə, eləcə də dünyada 30 ilə yaxın bir dönəm müharibə jurnalistikası ilə məşğul olan çox az sayda jurnalist var ki, bunlardan biri də mənəm. 1 aya yaxındır ki, Fələstində bu işlə məşğulam və bütün dünya televiziyaları bizim xəbərlərimizi, çəkdiyimiz videoları yayımladılar.

-Siz peşənizi bu qədər sevdiyiniz üçün hər gün bir müharibə bölgəsində, atışmanın ortasında ola bilirsiniz. Amma bir özəl həyatınız da var. Xanimınız, övladlarınız sizin bu seçiminizlə bağlı nə düşünürlər? Hər yerə sizinlə gəlirlərmi, yoxsa sizi “ürəkləri ağzında” , uzaqdan izləyirlər?

-İki qızım var, onlar da mən Azərbaycanda olanda dünyaya gəliblər. Biri tibb, digəri hüquq fakültəsində təhsil alır. Yoldaşım öyrəşib bu vəziyyətə. Uzun illərdir mənim müharibə bölgələrində fəaliyyətimi izləyir, peşəmə necə bağlı olduğumun fərqindədir. Mən Azərbaycanda olanda, Qarabağa da getmişdim. Sizə maraqlı bir əhvalat danışım. 1992-ci il idi, Bakıya yeni gəlmişdim, Bakı Dövlət Universiteti tərəfdə qalırdıq yoldaşımla, yeni evlənmişdik. Əbülfəz Elçibəy o zaman sağ idi və Xalq Cəbhəsi parlamentə doğru yürüşə keçmişdi. O zaman parlamentdə Ayaz Mütəllibov var idi. Atışma səsləri başlayan kimi mən yoldaşıma dedim ki, sən yerə yat, bir də qalxma. Çünki pəncərələrdən güllə gələ bilər. Mən bunu söylədim və sonra prosesləri izləmək üçün evdən çıxdım. O zaman “Hürriyyet”də çalışırdım, fotolar çəkdim, xəbər hazırladım, Elçibəydən müsahibə götürdüm. Axşam evə gəldim, açar da məndə idi. Qapını açdım və gördüm ki, yoldaşım Yasəmən hələ də yerdə uzanıb. Mən ona “atışma səsləri kəsilincə ayağa dur” deməyi unutmuşdum. (gülür) Gəldim ki, yerdədir və qorxusundan ağlayır.
Amma indi texnologiyanın şərtləri o qədər inkişaf edib ki, hər an görüntülü əlaqə saxlamaq mümkündür. Vaxtilə biz Əfqanıstana gedər, 3-4 ay heç kimlə əlaqə saxlaya bilməzdik. Ailəm indi çox narahatdır mənə görə. Amma mən də daim təhlükəsizlik tədbirlərini görürəm, qaz maskam, qoruyucu jiletim var. Olduğum ölkənin şərtlərinə uyğun hər cür tədbirləri unutmuram. Amma edəcək bir şey yoxdur. Bu da bizim peşəmizdir. Onu sevirəm. Dünyaya bir daha gəlsəm, yenə bu peşəni seçərdim.

-Müharibə bölgəsində yaşadıqlarınızı bir kitab halına gətirməyi düşünürsüzmü?

-Bir kitabım Azərbaycanda çıxdı – “Qurdlar süfrəsində Azərbaycan”. Əfqanıstandakı prosesləri anlatdığım bir kitabım da çıxıb. Hazırda isə Azərbaycanda yaşadığım 12 illik dönəmdən bəhs edən kitabımı bitirmişəm. Çox səs gətirəcək bir kitab olacaq – hadisələrin pərdəarxası, bilinməyənlərin öz əksini tapdığı kitab olacaq. Türkiyədə nəşr olunacaq. Daha sonra Azərbaycanda da nəşr olunarmı, onu bilmirəm. Bu arada Azərbaycandan sonra yaşadığım dönəmdəki hadisələri də toparladım, onu da kitab halına gətirəcəm. Bunu niyə edirəm? Çünki yaşadığım bir təcrübə var. Bu təcrübələri kitab halına gətirmək lazımdır. İnsanlara qıraqdan çox əyləncəli görünür bizim peşəmiz. Amma müharibə jurnalistikasının da incəlikləri, sirləri var.

-Azərbaycan həyatınızın önəmli bir hissəsini təşkil edir və artıq bizim ölkəmizlə bağlı daha bir kitab yazmısız. Bəs Azərbaycana yenidən qayıtmağı, burada yaşayıb qəzetçilik etməyi düşünürsüzmü?

-Biz ən gözəl illərimizi Azərbaycanda keçirdik. Həyat yoldaşım Yasəmən hər zaman bunu deyir. Qızlarımız orda doğuldu, böyüdü. Bağçaya, məktəbə ilk orda getdilər. Qarabağın hər qarışında oldum. Şuşanın, Kəlbəcərin, Ağdamın işğalından bir neçə saat öncə orda idim. Önəmli dönəmimiz orda keçdi. Azərbaycanı özləyirik. Təbii ki, ailəmlə ora yenidən gəlməyi, Azərbaycanın 2018-ci ildəki vəziyyətini, dəyişimini, inkişafını görmək istəyirəm. Amma gəlib orada yaşamaq barədə bir şey deyə bilməyəcəm. Açığı, artıq Türkiyədən kənara çıxmaq da istəmirəm. Bunu deməyə də qorxuram. Çünki özümü dərhal başqa bir ölkədə tapıram (gülür).

Ən son olaraq Davosda cənab prezident İlham Əliyevlə də qarşılaşdıq. Məndən “Azərbaycana nə zaman gələcəksən” deyə soruşdu. “Gələcəm, cənab prezident” dedim, amma qismət olmadı, təəssüf ki. Yeri gəlmişkən, mən 2 ay öncə cənab İlham Əliyevdən müsahibə götürmək üçün rəsmi olaraq Prezident Administrasiyasına müraciət etsəm də, hələ cavab ala bilməmişəm. “Doğan Holdinq” olaraq PA-ya məktub da göndərilib, amma xəbər yoxdur.

-Müharibə bölgələrindən kompüter başına, ofis jurnalistikasına keçid üçün nə qədər vaxtınız var?

-Hələ ki, bununla bağlı bir şey deyə bilmərəm. Arzum Türkiyədə, “Doğan” media qrupunda bu işlə məşğul olmaqdır. Amma harda, necə olacağını indidən demək mümkün deyil. Amma mən bir şeyə tam əminəm: qəzetdə, televiziyalarda masa başında olan insanların daha öncə mütləq meydanlarda, hadisə yerində jurnalistika ilə məşğul olması lazımdır. Ancaq o halda hadisəni, xəbəri duymaq, bu işin incəliklərini duymaq mümkündür.
Avropalı deputatlara rüşvət təklif etməkdə ittiham olunan Elxan Süleymanov — "Milçək vızıltısıdır"Azərbaycanda Vətəndaş Cəmiyyətinin İnkişafına Yardım Assosiasiyasının (AVCİYA) rəhbəri, Milli Məclisin deputatı Elxan Süleymanovun “Ölkə.Az” xəbər portalına müsahibəsi:

– Son vaxtlar Avropanın bir sıra təşkilatları tərəfindən Azərbaycana qarşı ittihamlar səsləndirilir. Avropa qurumları ilə işləyən deputat kimi bu məsələyə münasibətiniz necədir?

– Dünyanın güc mərkəzləri 2018-ci ildə Azərbaycanda keçiriləcək prezident seçkilərinə mane olmaq və bundan öncə də ölkəmizdə keçirilən azad, ədalətli, şəffaf və demokratik seçkilərin beynəlxalq təşkilatlar tərəfindən yüksək qiymətləndirilməsini puç etmək istəyirlər. Son vaxtlar bir sıra xarici təşkilatlar tərəfindən Azərbaycana qarşı aparılan qarayaxma kampaniyaları da yalnız bu məqsədi daşıyır. Ona görə də həmin dairələr hər bir şərə, böhtana və çirkin işlərə əl atırlar. Onlar təkcə İlqar Məmmədovla bağlı deyil, digər bu kimi məsələləri də gündəmə gətirməyə çalışırlar. Həmin dairələr İlqar Məmmədovun da məsələsini şişirdirlər. Cənab Prezidentin də dediyi kimi, Avropa İnsan Haqqları Məhkəməsinin on minlərlə qərarını yerinə yetirməyən həmin dairələr nüfuzlu və Avropa İttifaqının qurucuları olan dövlətlərə heç bir söz deyə bilmirlər. Ancaq Azərbaycana gələndə İlqar Məmmədov kimi adamları əldə bayraq edirlər. Onlar Azərbaycana şər ataraq, ölkəmizdə guya demokratiya və insan haqqlarının qorunmadığını iddia edirlər. Təbii ki, bütün bunlar cəfəngiyyatdır. İlqar Məmmədov məsələsi də həmin təşkilatların əlində bir bəhanədir.

– Xarici təşkilatların yaydığı bir sıra bəyanatlarda sizin də adınız hallanır. Sizi avropalı deputatlara rüşvət təklif etməkdə ittiham edirlər. Bütün bunlara cavabınız necə olacaq?

– Mən bu ittihamların heç birinə məhəl qoymuram və onların bu cür fikirlərini milçəyin vızıltısı belə saymıram. Çünki bunların hamısı yalan və iftiradır. Mənimlə xaricdə əməkdaşlıq edən Avropa qeyri-hökumət təşkilatlarının (QHT) fəaliyyəti tam qanun çərçivəsindədir. Bu əməkdaşlıq mən hələ deputat olmamışdan öncə də QHT-lər vasitəsilə edilib. Hazırda da bu əməkdaşlığı davam etdirirəm və hər zaman da edəcəm. Avropada bir neçə adamlarla mənim adımı hallandırırlar. Bütün bunlar mənə qarşı qarayaxmadır. Həmin şəxslər Avropada QHT rəhbərləridir. Onlar siyasətdən öncə də QHT rəhbərləri olublar.

– Sizi daha çox adı rüşvət almaqda ittiham olunan İtaliyanın keçmiş deputatı Luka Volonten ilə əməkdaşlıq etməkdə hallandırırlar.

– Əlbəttə ki, onunla yalnız iş əməkdaşlığımız olub. Bu adam mənim siyasi fraksiyamın sədri olub. Bizim onunla əməkdaşlığımız isə QHT səviyyəsində idi. Çünki Luka Volontenin Avropada tanınmış QHT-si var. Biz də onunla əməkdaşlıq etmişik. Bu əməkdaşlıq isə onun Avropa Şurasını tərk etməsindən sonra baş verib. Hazırda da onunla əməkdaşlığımız davam edir.

– Azərbaycanın Avropa Şurasından çıxması ilə bağlı da fikirlər səsləndirilir. Sizcə, Azərbaycan hansı addımı atmalıdır?

– Son vaxtlar bəzi avropalı siyasətçilər Azərbaycanı Avropa Şurasından çıxartmaqla hədələyirlər. Ancaq mən hesab edirəm ki, Azərbaycan Qərbdəki iftira və şər-böhtan kampaniyalarına cavab olaraq, özü bəlkə Avropa Şurasından çıxdı. Çünki Avropa Şurasının maliyyəsinin 30 faizini təmin edən Rusiya kimi nəhəg dövlət artıq bunu etmir. Türkiyə də Avropa Şurasına maliyyə verməkdən imtina edib. Polşa da bundan imtina etmək fikrindədir və sairə. Beynəlxalq təşkilatlarda da belə bir praktika var ki, hansı ölkədə hakimiyyət güclüdürsə və xarici təzyiqlərə cavab vermək imkanı varsa, onlar həmin dövlətlərə güc nümayiş etdirirlər. Hazırda Rusiya, Türkiyə, Polşa və Azərbaycan da buna görə hədəfdədir. Bu dövlətlərin hər birinin güclü dövlət quruculuğu və hakimiyyəti var. Sadaladığım bu dövlətlər beynəlxalq təşkilatların qərəzli bəyanatlarına ədalətli cavab verə bilirlər. Bu da Avropanın xoşuna gəlmir.

– Azərbaycan Avropa Şurasını tərk edərsə, dünyada təklənmiş vəziyyətə düşə bilərmi?

– Xeyr, axı biz nə üçün təklənməliyik? Biz bütün Avropa və dünya ölkələri ilə əməkdaşlıq edirik. Əvvəla biz Avropa Şurasından çıxmırıq və buna da səy göstərmirik. Ancaq onlar bizə qarşı ədalətsizlik etdikdə, öz məkrli və ədalətsiz əməllərini davam etdirdikdə və Azərbaycana qarşı qərəzli hücumlar etdiyi təqdirdə Azərbaycan bunu cavabsız qoya bilməz. Azərbaycan da Avropa Şurasından çıxmaqla buna adekvat cavab verə bilər.

Qeyd edək ki, bu dəqiqələrdə Milli Məclisin Avropa Şurası Parlament Assambleyasındakı (AŞPA) nümayəndə heyətinin tərkibində dəyişiklik edilməsi ilə bağlı xəbər yayılıb.

Məlumata görə, Deputatlar Elxan Süleymanov, Müslüm Məmmədov və Elşən Musayev nümayəndə heyətinin tərkibindən çıxarılıblar.
Məsələ ilə bağlı Milli Məclis heç bir münasibət bildirməyib.
“İlham Əliyevlə şahmat oynamaq istərdim” - ALDP sədri“…Bu “pat” vəziyyətində müxalifətin də səhvləri var…”

Versus.Az yeni ildən “Siyasətçi ilə masaüstü oyun” layihəsinə start verib. Siyasətçilərimizin hansı masa oyununa maraq göstərməsindən asılı olaraq həmin idman növü üzrə görüşlərimizi qarşı tərəfin “meydanında” aparacağıq.

Beləliklə, İLK QARŞILAŞMAmız şahmat üzrə usta dərəcəsi olan Azərbaycan Liberal Demokrat Partiyasının (ALDP) sədri Fuad Əliyevlə baş tutub.

“İlham Əliyevlə şahmat oynamaq istərdim”


– Fuad bəy, otağınızdakı Şahmat diqqətimi çəkdi. Oynamağı bacarırsınız, yoxsa sadəcə görüntü üçün saxlamısınız?

– Mən şahmatda idman ustalığına namizəd olmuşam.

– Siyasilərdən kiminlə oynamısınız?

– Qərərgahımıza gələnlərdən Elşad Musayevlə oynamışam, çox yaxşı oynayır.

– Siyasətdə kimi “mat” etmək istərdiniz?

– Mat? (gülür-red) Bilmirəm Prezident İlham Əliyev şahmatı bilir, ya yox, bacarırsa, onunla oynayıb qalib gəlmək istərdim.

– Siyasi proseslər müxalifətdə “pat” vəziyyətini xatırladır, sizcə də belə görünmürmü?

– Görünür. Amma heç-heçə vəziyyətini hakimiyyət özü yaradır. Sözsüz ki, bu “pat” vəziyyətində müxalifətin də hardasa səhvləri var. Amma hakimiyyət müxalifətin bu vəziyyətdən çıxması üçün şərait yaratmalıdır. Çünki “pat” vəziyyəti heç bir tərəfə sərf etmir. Ya qalib gəlmək, ya da uduzmaq olar, “pat” isə heç bir tərəfə sərf etmir.

– Siyasətçi olmasam da, bəlkə şahmat oynayaq?

– Oynaya bilirsiniz?

– Bacarıram, amma 20 ildir oynamıram.

– İstəyirsinizsə, buyurun. Ağ fiqurlarla, yoxsa qara?

– Qara.

– Mən xoşladığım bir debutla başlıyacam və bilin ki, fikirləşmiyəcəm, çünki bu debutu əzbər bilirəm.

“Siyasətdə isə uzağı 1-2 addım…”

– Mən isə həmişə səhv gedişlər etməklə rəqibi yanıldıram… Söhbətimizi oynayaraq davam etdirə bilərik?

– Mən hazır.

– Təsadüfən hansısa şahmatçıyla xatirəniz yoxdur?

– Xatirələrim yoxdur. Onu deyə bilərəm ki, Harri Kasparovla eyni şahmat klubunda oxumuşuq. O məndən böyük olsa da eyni klubda oynamışıq. Sadəcə, mən şahmatçı olmağa çalışmadım, o isə şahmatın arxasınca getdi.

– Fuad bəy, şahmat da oynamısınız vaxtında, bu gün də siyasətdəsiniz. Siyasi oyunlar asandır, yoxsa şahmat oyunu?

– Mənim üçün hər ikisi asandır. Şahmatda gərək ən azından 10 addımı öncədən fikirləşə biləsən. Peşəkar şahmatçılar 30-35 addımı öncədən fikirləşə bilirlər. Siyasətdə isə uzağı 1-2 addım uzağı fikirləşə bilirik ki, onda da nəticəsi mövcud durum kimidir.

– Deyəsən mən artıq uduzuram.

– Şahmat məktəbinə getmisiniz?

– Getməmişəm, özümün həvəsim olub, evdə atamla oynayardım. Hətda o vaxtlar bir jurnal var idi, şahmat tapşırıqları olurdu, cavabı tapıb yazıb göndərirdim. Şahmat oyunu da olurdu televizyada, onu da izləyirdim, amma şahmatçı olmaq istəməmişəm. Sadəcə xobbimdir. Siz oyununuza davam edin, uduzsam da oyundur sonucda. Gedişləri ilə siyasi oyunu xatırladan bir oyun…

– Düzdür, oxşardır, amma siyasilər bu üslubdan kənardır nədənsə. Qeyd etdiyim kimi, bir neçə gedişi əvvəlcədən fikirləşmək lazım gəlir.

“İlham Əliyevlə şahmat oynamaq istərdim” - ALDP sədri“…adlarını çəkmək istəmirəm, lazım olduğu vaxt qərar verə bilməyiblər”

– Şahmatda hansı fiquru xoşlayırsınız?

– Ən çox xoşladığım at fiqurudur. Oyun zamanı sona yaxın at fiquru məndə varsa, xoşum gəlir, rəqibimdə olanda isə yox. Atla çətin vəziyyətlərdən çıxmaq olur. Ən zəif fiqur isə şahdır. Gərək onu daim qoruyasan, müdafiə edəsən.

– Deməli, şah fiqurunu zəif olduğu üçün xoşlamırsınız?

– Mənim ümumiyyətlə zəif, qərar verməyi bacarmayan insanlardan xoşum gəlmir. Siyasətdə tanıdığımız adamlar var, adlarını çəkmək istəmirəm, vacib addım atmaları lazım olduğu bir vaxtda o addımı atmaq yönündə qərar verə bilməyiblər. Belə-belə, sonucda siyasətdən getməli olublar. Mövcud vəziyyət də dolayısıyla gətirib ona çıxarır ki, deməli vaxtında düzgün qərar verə bilməyiblər. Vaxtında lazımi qərar vermək üçün özündə iradə tapa bilməyən o cür insanlardan həmişə uzaq olmağa çalışmışam.

– Oyunun sonudur demək olar ki.

– Sizi “mat” etmək istəməzdim. Amma oyun oyundur.

– Uduzun da Fuad bəy, saytda yazarıq ki, siyasətçi şahmatda jurnalistə uduzdu.

– Mən baxmayaraq ki, vaxtilə şahmatda idman ustalığına namizəd olmuşam, məsəlçün Elşad bəyə şahmatda uduzmuşam – 3:2 onun xeyrinə bitib oyun. Əslində mən də çoxdandır şahmat oynamıram, hərdən belə təsadüflər olur. Yəni adam var ki, uduzmağı xoşlamır. Amma uduzmağı da bacarmaq lazımdır.

– Siyasətdə buna konstruktiv yanaşma deyilir.

– Normal seçkilərdə kimsə mütləq qalib gələcəyini bilə bilməz. Mən müxtəlif ölkələrdə seçkilərdə müşahidəçi kimi iştirak etmişəm. Seçkilərə start veriləndə görürsən ki, hamı bərabər şəraitdə iştirak edir. Tutaq ki, hakimiyyətdə olan bir namizəd seçilmir, müxalifətdən seçilir. Yəni uduzmağa da hazır olmaq lazımdır.

– Şahmatda hansı fiquru özünüz üçün əsas güc sayırsız?

– Bayaq da dediyim kimi, şahmat fiqurlarından atı xoşlayıram, amma oyunun sonuna yaxın rəqibdə yox, özümdə olması şərtilə. Gedişi çətindir, çətin vəziyyətlərdən onun vasitəsilə çıxmaq olur. Yəni mübarizə üçün ondan güclü fiqur yoxdur.

“Fikirləşmək istəmədikləri üçün şahmata yox, nərdə üstünlük verərlər”

– Əgər belə bir təklif olsa ki, namizədlər şahmat oynasınlar və uduzanlar qalibin xeyrinə namizədliklərini geri götürsünlər, sizcə alınar?

– Onlar ancaq nərd oyununa üstünlük verərlər.

– Niyə şahmat yox, nərd?

– Çünki şahmatda fikirləşmək lazımdır. Ümumiyyətlə, bizim bəzi siyasətçilər fikirləşmədən addımlar atırlar, sonra da məcbur olub geri çəkilirlər.
Bir xatırlatma verəcəm, 2002-ci ildə Referendum keçirildi, orda iki məsələ var idi – proporsional seçki sisteminin ləğvi və baş nazirə yeni səlahiyyətlərin verilməsi. Biz partiya olaraq hamıya müraciət etdik ki, gəlin boykot etməyək, referenduma gedək, səs verək, proporsional seçkinin ləğvinə yox deyək. Partiyamız bu yöndə xeyli cəhdlər etdi, amma müxalifət boykotu seçdi. Nəticədə hakimiyyət də öz istəyinə çatdı. Üç ildən sonra isə həmin o boykot edən müxalifət proporsional seçkinin bərpası ilə bağlı konstision dəyişiklik məsələsini ortaya atdı. Amma bu etiraz zamanında səsləndirilməli, lazımi vaxt irəli addım atılmalı idi. Şahmatdakı kimi, bir neçə addımı əvvəlcədən fikirləşmək lazımdır. Ona görə deyirəm ki, fikirləşmək istəmədikləri üçün şahmata yox, nərdə üstünlük verərlər.

– Fuad bəy, bir çox oyunlarda cığalıqlar olur. Məsələn, nərddə “zərtutma”, dominoda yalandan “bazara getmək” və sair kimi. Bəs şahmatda hansı cığallıq var?

“Bəzən özümü rəqibə zəif oyunçu kimi göstərirəm”

– Nərddə “zərtutma”ya inanmıram. Çünki zəri atanda qabaqcadan bilmirsən nə verəcək. Şəxsən mən nə nərddə zər tutmuşam, nə də ki, dominoda ehtiyac olmasa “bazara” getmirəm. Mən istənilən oyunu təmiz oynayıram, aldatmıram. Siyasətdə də beləyəm. Mən kiməsa dost deyib, üzünə gülüb arxasınca danışmıram. Və təkcə siyasətdə belə deyilam. Münasibətlərdə ya yaxşıyam o adamla, ya da ümumiyyətlə münasibat, əlaqə saxlamıram.
Şahmata qəlincə, deyə bilərəm ki, burda başqa cürdür. Bəzən oyunun əvvəlində özümü rəqibə zəif oyunçu kimi göstərirəm, taktiki addımlardan sonra qüvvələri toplayib hücuma keçirəm.

– Deyəsən oyunumuz bitir?

– İcazənizlə sizə “ŞAH” deyəcəm.

– Vəssalam, mən “MAT”.

– Heyif ki, heç-heçə alınmadı. İstiyərdim ki, “PAT” alınsın, amma olmadı.

– Əsas odur ki, mən şahmat ustalığına namizəd, prezidentliyə namizəd siyasətçiylə şahmat oynadım və uduzmağıma baxmayaraq, oyunun sonunda sizdə 7, məndə 3 fiqur qalıb.
Gəlin əsl rəqiblər kimi əl tutaq.
2018-də dünyanı nə gözləyir? 2017-ci ilin sonlarında dünyada baş verən siyasi proseslər 2018-ci ildə vəziyyətin daha da gərginləşəcəyini deməyə əsas verir. Xüsusən Qüds ətrafında cərəyan edən olaylar yeni münaqişə ocaqlarının yaranma ehtimalını artırır.

Politoloq Qabil Hüseynli Axar.az-a müsahibəsində 2018-ci ildə dünyada hansı siyasi proseslərin gedəcəyi ilə bağlı proqnoz verib.

- 2018-ci ildə dünyada nə kimi siyasi dəyişiklər gözlənilir?


- Builki hadisələrin sonluğu göstərir ki, gələn il dünyada qarşıdurma meyilləri artacaq. Məsələn, gələn ilin fevralından ABŞ-ın Rusiyaya qarşı yeni və daha ağır sanksiyaları işə düşəcək. Bu isə Rusiya-ABŞ gərginliyini daha yüksək zirvəyə qaldıracaq. Hətta bəzi ekspertlər Rusiya və ABŞ arasında Avropa qitəsi üstündə ciddi qarşıdurmaların olacağını proqnozlaşdırır. ABŞ-ın da dünya təhlükəsizliyi üçün ən ciddi təhdid kimi gördüyü ölkə Rusiyadır. Son dövrlər Rusiyada imperialist davranışlar və məsələlərə imperialist yanaşmalar artıb. Bu özünü Ukraynada, Avropa qitəsinə münasibətdə, eləcə də bəzi beynəlxalq təşkilatların işinə müdaxilədə açıq şəkildə göstərir. Məsələn, ABŞ-da belə hesab edirlər ki, Rusiya Avropa qitəsi ölkələri arasında ziddiyyətləri dərinləşdirmək yolu ilə Avropa Birliyini parçalamaq, hətta NATO-ya belə müdaxilə etmək fikrindədir. Bu bir faktdır ki, ABŞ-la Rusiya arasındakı gərginlik günbəgün artır. Bunun bir səbəbi ABŞ-dakı seçkilərə Rusiyanın kiberhücumlarla qarışması, məsələnin Trampın xeyrinə həll edilməsi üçün səylər göstərməsi ilə bağlı olan iddialardır. Bu araşdırmalar hələ də davam edir.

- Suriya məsələsində də ABŞ Rusiyanın bəzi addımlarından narazı qalıb. 2018-ci ildə Suriyada münaqişələrin yenidən aktivləşməsini müşahidə edəcəyikmi?

- Suriya məsələsinin yenidən qızışacağını proqnozlaşdırmaq mümkündür. Bu isə bölgədə gərginliyin yeni mərhələyə qədəm qoyacağına bir işarədir. Məsələlərə Türkiyənin də müdaxiləsini nəzərə alsaq, deyə bilərik ki, Türkiyə özü də bu qaynar hadisələrin içərisində olacaq. Bu, Türkiyənin Yaxın Şərq problemlərində aktiv rol oynamasına gətirib çıxaracaq. Amma bununla yanaşı, ABŞ və Türkiyə arasındakı münasibətlərin bəzi nöqtələrdə gərginlik səviyyəsinə çatacağını da söyləmək mümkündür. Çünki Qüdslə bağlı Trampın son səfeh mövqeyinə qarşı müsəlman dünyasının yönləndirilməsində Türkiyənin və Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanın rolu böyük oldu. Hər halda bu, NATO-daxili münasibətlərə və Türkiyənin ABŞ-la münasibətlərinə gərginlik gətirəcəkdir. Buraya əgər Rza Zərrab məhkəməsini və məhkəmədə söylənilənləri də əlavə etsək, məsələnin kifayət qədər ciddi olduğu qənaətinə gəlmək mümkündür.

- Şimali Koreya və ABŞ arasında olan gərginlik 2018-ci ildə necə davam edəcək?


- Dünyanın digər bir ölkəsi Çin də sürətlə inkişaf etməkdə və onun siyasi ambisiyaları artmaqdadır. Çin Asiyanın parlamaqda olan ulduzu, yaxud da yeni pələngi kimi meydana çıxır və özünün sənaye və hərbi potensialı ilə yeni siyasi ambisiyalara düşməsinə gətirib çıxarır. Əlbəttə, bu bölgədə Şimali Koreya məsələlərini yaddan çıxarmaq olmaz. Çünki bu məsələnin 2018-ci ildə mütləq həll edilməli olduğunu düşünürəm. Söhbət bu ölkənin nüvə sınaqlarına, ballistik raketlər sınağına son qoyulmasından gedir ki, hakim rejim çətin ki, buna getsin. Bu da ABŞ-ın Yaponiya və Cənubi Koreyanın iştirakı ilə Şimali Koreyaya qarşı hərbi əməliyyatlara başlama ehtimalının ola biləcəyi fikrini gücləndirir.

- 2017-ci ildə separatizm meyillərindən çıxış edən ölkələrin sayında artım hiss edildi. 2018-ci ildə separatizm zəminində meydana çıxmış münaqişələrin həll perspektivləri necə olacaq?

- Postsovet məkanındakı münaqişələr aktuallığı ilə seçilir. Bu məsələlərdə Kremlin tutduğu qərəzli mövqe ucbatından bu münaqişələr heç cür danışıqlar yolu ilə irəliləyə bilmir. Bu danışıqları dondurulmuş münaqişələr şəklini alır. Amma Dağlıq Qarabağ məsələsini Azərbaycanın səyləri və addımları nəticəsində donmuş münaqişələr silsiləsinə aid etmək olmaz. Çünki burada bir hərəkətlilik var. Azərbaycan tərəfi proseslərin sürətləndirilməsini tələb edir, əks təqdirdə öz ərazi bütövlüyünü hərbi güclə təmin edəcəyini də istisna etmir. Qeyd edim ki, 2018-ci ildə də separatizm meyillərinə qarşı dünyada artan cəhdlərin şahidi olacayıq. Bu məsələdə Avropa Birliyi öz nümunəsini göstərdi. Yəqin ki, BMT və digər beynəlxalq təşkilatlar da bu məsələ ilə əlaqədar siyasi həmlələrini, siyasi təzyiqlərini daha da artıracaq.

- 2018-ci ildə hansı yeni problemlərin yaranacağını müşahidə edəcəyik?

- Dünyanın bir çox qaynayan problemləri var. Bunlar ekoloji problemlər, iqlim dəyişiklikləri, insanların qida məhsullarına artan ehtiyacıdır ki, bütün bunlar qlobal problemlər şəklində getdikcə daha da gərginləşəcək. Bu isə inkişaf etmiş ölkələrlə geridə qalmış ölkələr arasında uçurumun daha da dərinləşməsinə gətirib çıxaracaqdır ki, bunlar özü də dünya siyasətinə təsir edən amillərdəndir. Bir sözlə, dünyada olan çoxlu problemlər var ki, öz həllini tələb edəcək, dünyanın taleyi supergüclərin, o cümlədən ABŞ və Rusiyanın bir-birinə münasibətindən xeyli dərəcədə asılı olacaq.
“İraq türkmənləri Azərbaycanın bir parçasıdır” – İraq türkmənlərinin milli lideri İraqa səfərim zamanı Kərkükdəki unudulmaz görüşlərimdən biri Türkməneli Partiyasının sədri Riyaz Sarıkahya ilə oldu. Partiyanın baş qərargahında keçirdiyimiz görüşdə uzun-uzadı söhbətləşdik, İraqın dünənindən, bu günündən söz açıb, türkmənlərin gün-güzaranını müzakirə elədik, kürd problemindən, ölkənin İŞİD-dən sonrakı vəziyyətindən danışıb, çıxış yolu axtardıq.

Riyaz Sarıkahya İraqın keçmiş millət vəkilidir, 24 ildir partiyaya sədrlik edir, türkmənlər arasında ən uzunmüddətli siyasi başqanlıq təcrübəsinə malikdir. Kərkükdə və bütün Türkmənelində böyük nüfuz sahibi olan Riyaz bəyin oturduğu partiyasının iki qatlı qərargahı səhərdən axşamadək insanlarla dolub boşalır. Hətta digər partiyaların təmsilçiləri də hər zaman onun yanındadırlar. Səbəbi də aydındır: o, İraq türkmənlərinin milli lideri, fikir-düşüncə məbədi, xoş və çətin günlərdə son sığınacağıdır. Bütün bunları mənə həm də görüşüb söhbətləşdiyim, siyasi mənsubiyyətindən asılı olmayaraq hər kəs söylədi. Bəs türkmənləri milli lideri müsahibə zamanı mənə nələr söylədi? Vaxt itirmədən müsahibəni oxuyaq:

- Türkmənlərin çətinlikləri yeni ortaya çıxmayıb, İraq dövləti yarandığı gündən xalqımız bu sıxıntıların içindədir. Həmişə haqsızlızla üz-üzə qalmışıq. Xüsusilə də Səddam Hüseynin zamanında türkmənlərə münasibət sərt olub. Açıq-aşkar türkmənlərin ərəbləşdirilməsi siyasəti yürüdülüb. Hətta iş o yerə çatıb ki, bir çox türkmənin özü ərizə yazaraq ərəb olmaq istəyib. Səddamın dövründə çox sayda türkmən siyasətçi və ziyalı edam olunub, həps edilərək zindanlara atılıb. O, türk millətinə qarşı aşkar düşmənçilik edib. Əslində tək türkmənlər yox, İraqdakı bütün şiələr, eləcə də kürdlər Səddamdan sərt münasibət görüb. Amma o, devrildikdən sonra bizdən başqa hamı hüquqlarını əldə edə bilib.

- Amma yenə türkmənlər hər cür idarəetmədən kənarda saxlanıldı....

- Amerika bölgəmizə yerləşəndən sonra yerli idarəetməni türkmənlərə deyil, kürdlərə, daha dəqiq desək, iki kürd partiyasına verdi. Onlar da öz növbələrində bölgəni kürdləşdirmək üçün türkmənlərin hüquqlarını tapdadılar. Son dörd il ərzində Kərkükün milliyətcə kürd olan valisi Nəcməddin Kərim də çox radikal və millətçi siyasət yürütdü, bölgəmizdə, belə demək mümkündürsə, silahlı dəstələr yaratdı. O, Kərkükdə hər şeyi kürdlər üçün etdi, türkmənləri bacardıqca idarəetmə işlərindən kənarda saxladı. Özbaşınalığı o həddə çatdı ki, altı ay əvvəl Kərkük və çevrəsindəki bütün dövlət qurumlarının üzərinə kürd bayrağı asdırdı. Bununla da bölgədə gərginlik son həddə yüksəldi və İraq mərkəzi hökuməti hərəkətə keçdi: İraq parlamentində müzakirələrə başlanıldı, federal məhkəmələrə şikayət edildi və sair. Bundan sonra Bağdad qərar verdi ki, Kərkükdə qaldırılan kürd bayraqlarının heç bir qanuni istinadı yoxdur və endirilməli, yerinə İraqın dövlət bayraqları asılmalıdır. Ardıyla da Nəcməddin Kərim vali vəzifəsindən çıxarıldı. Bölgəmizdə dövlətçiliyin bərpası yönündə görülən bütün bu işlərdə isə biz türkmənlərin çox ciddi rolu olub.

- Kürdüstanda keçirilən məlum referendumla bağlı türkmənlərin mövqeyi necə oldu, partiya rəhbərləri və siyasətçilər olaraq nələr etdiniz?

- Təbii ki, etirazımızı bildirdik, Kərkükün referendum bölgəsinə aid edilməsi ilə razılaşmadıq, İraqın ərazi bütövlüyünü dəstəklədik və mərkəzi hökumətin tərəfində dayandıq. Türkiyə və İran da bu məsələdə bizi dəstəklədi, BMT nümayəndəliyi də türkmənlərin mövqeyini alqışladı. Ümumilikdə yanaşsaq, İsrail istisna olmaqla dünyanın bütün dövlətləri Kürdüstanda keçirilən referenduma qarşı çıxdılar.

- Bayaq dediniz ki, hələ Kərkükdə kürd bayraqları qaldırılanda Bağdad hökuməti ciddi qərarlar qəbul etdi, valini vəzifəsindən aldı və sair. Axı kürdlər mərkəzi hökumətin qərarlarını qəbul eləmirdilər...

- Elədir, kürdlər hökumətin verdiyi qərar və təlimatları görməməzliyə vururdular. Elə buna görə də, hökumət Kərkükə ordu yeritməyə məcbur oldu...

- Ölkə xaricindən baxanda “Haşdi Şabi”nin rolu daha qabarıq görünür...

- Kərkükün azad olunmasında ordu ilə yanaşı federal polis və dediyiniz “Haşdi Şabi” birlikdə çalışıb. Onu da deyim ki, bu gün bölgəmizdə yerləşən “Haşdi Şabi” birliklərində türkmən döyüşçülər çoxluq təşkil edir. Onlar birlikdə kürd separatçılarını bölgəmizdən vurub çıxardılar. Amma təəssüf ki, Kərkükdə və çevrəsində gərginlik hələ tam aradan qalxmayıb.

- Ordu Kərkükə daxil olarkən çox sayda kürd sakin şəhəri tərk edib. Niyə getdilər, bəlkə onları ordu köçürüb?

- Gedənlərin əksəriyyəti bölücülüyü dəstəkləyənlərdir və onları da kimsə evlərindən çıxmağa məcbur etməyib. Buna baxmayaraq, xarici kluarlarda belə bir rəy formalaşıb ki, guya ordu onları zorla sürgün edib, əslində isə, bayaq dediyim kimi, özləri gediblər.

- Bütün bunlar geridə qaldı, gələcəkdə necə görürsünüz Kərkükdə vəziyyəti?

- Məncə əvvəlki vəziyyət bir daha təkrarlanmayacaq və hətta ordu bölgəmizi tərk etsə belə, peşmərgə buralara qayıtmayacaq. Çünki kürd hərəkatının öz içində parçalanma baş verir. Bərzaninin partiyası Tələbaninin partiyasını xəyanətdə günahlandırır. Referendumdan sonra kürdlər siyasi arenada çox şeyi itirdilər. Bu yandan da İraq xalqları kürd partiyalarına qarşı müəyyən mövqe tutublar.

- Bu ərəfədə kürdlər ancaq Kərkükdən köç edib, yoxsa başqa yerlərdən də?

- Tuz Hurmatuda yaşayan kürdlər tutduqları yanlış mövqe üzündən İraq ordusu gələr-gəlməz Kürdüstana köçüblər. Sonra da BMT və digər qurumlara şikayət ediblər ki, guya onları qovublar. Hansı ki, burada köçürülmədən söhbət gedə bilməz, hərbi toqquşma baş verib və onlar ərazidən köç ediblər. Amma biz deyirik ki, keçmişdə baş verənlərə rəğmən problemlər siyasi yolla çözülsün və bu müstəvidə bəzi keçici modellər təklif edirik.

- Hansı modelləri? Bu, kürdlərlə İraqın digər xalqlarını, o cümlədən siz türkmənləri barışdıra biləcək?

- Beşi şiə, dördü sünni olmaqla doqquz nəfərlik Türkmən Əlaqələndirmə Qrupu yaradılıb ki, məhz həmin qrup bizi istər İraq hökumətində, istərsə də BMT və digər beynəlxalq müstəvilərdə təmsil edir. Həmin qrup təklif irəli sürüb ki, Kərkükdə idarəetmə sistemi 32 faiz prinsipi ilə türkmən, ərəb və kürdlər arasında bölünsün, 4 faiz də xristianlara verilsin. Bu təklifdə valinin bir müddət türkmənlər arasından seçilməsi tələbi var. Əgər bu model keçməzsə, o zaman Kərkükün baş nazirin təyin edəcəyi üç vali yardımçısı tərəfindən idarə edilməsini istəyirik. Amma dediyim bu model irəlidəki beş ay üçün qüvvədə olacaq. Onsuz da beş aydan sonra yeni seçkilər keçiriləcək.

- Bəs kürdlər nə deyirlər?..

- Bərzani qrupu deyir ki, ordu orada olduğu müddətdə Kərkükə gəlməyəcəklər. Tələbaninin tərəfdarları isə deyir ki, ordu olsa da, gələ bilərlər, özü də əliyalın – silahsız. Amma bir şərtlə ki, vali kürd olsun, məclis sədri türkmən, vali müavini isə ərəb, qalan qurumlar da 32 faiz nisbətində bərabər bölünsün. Hələlik, tərəflər arasında danışıqlar gedir. Bu günlərdə prezident və iki müavini birlikdə Kərkükə üz tutaraq tərəfləri razılığa gəlməyə çağırıblar. Hətta təklif olunur ki, baş nazirlə BMT-nin İraq bürosunun rəhbəri ilə birlikdə Kərkükdəki tərəfləri bir araya gətirsin və razılaşma imzalansın.

- Valinin türkmənlər arasından seçilməsi isrardır, yoxsa güzəştə yer var?

- Yox, israr edirik, amma qarşı tərəf də israrlıdır. Məlumunuz olsun ki, İraqda kürdlərin dörd valisi var, qalanları da ərəblərdir. Yalnız türkmən vali yoxdur. Ona görə də türkmən şəhəri olan Kərkükdə bu vəzifə bizə çox görülməməlidir. 14 ildir Kərkükü kürdlər idarə edir, qoy 14 ildə türkmənlər etsin, nə olacaq ki? Bunlar tərəflər arasında müzakirə edilə bilən məsələlərdir.

- Vali və məclis sədrinin səlahiyyətlərini müqayisə etsək, hansı üstündür, bunlar bir-birinə nəzarət etmirlərmi?

- Vali icraedici hakimiyyət olduğu üçün səlahiyyətləri daha geniş və nəzərəçarpandır. Məclis isə sırf tövsiyyəverici orqandır deyə, bir o qədər təsirli deyil. Həm də ki, sağlam idarəetmə sistemi mövcud olan yerlərdə bir-birinin işinə nəzarət mexanizmi mövcud olur. Bunu Kərkük üçün demək, hələ çox tezdir.

- Polis rəisinin türkmən olması təklifi də səsləndirilib qarşı tərəfdən. Məncə indiki reallıqda polis rəisinin yerli əhaliyə təsiri daha güclüdür...

- Kərkükdə polisin 80 fazii kürd və ərəblərdir. Qanuna görə, polisin siyasi partiyaların qərargahlarına girməsi yolverilməzdir, amma bu kağız üzərində qalıb. Bizdə polis, necə deyərlər, mafiyalaşmış vəziyyətdədir, özləri vaxtaşırı millətə zərər verməkdədirlər. Amma siz deyən kimi, rəisi türkmən seçilərsə, polis də daha az ziyanlı olar. Çünki biz polisdən də çox zərər görmüşük.

- Ordu və “Haşdi Şabi” şəhərdədir, bu insanların təhlükəsizliyinə tam təminat verir?

- Təhlükəsizliyin təmin olunması türkmənlərin narahatlığını aradan qaldırıb. Amma bu şəhər daxilində belədir. Kərkükün ətraf kənd və qəsəbələrində isə vəziyyət bir az qarışıqdır. Hər gün adam oğurluğu, güllə ilə vurulma halları yaşanır, Tuz Hurmatu hətta top atəşinə məruz qalır. Bunu edənlər yalnız İŞİD terrorçuları deyil, PKK silahlıları, İŞİD-dən ayrılmış aşırı islamçılar, kürd partiyalarındakı bölücü qruplar birlikdə hərəkət edir. Bölgədə gərginlik davam etdikcə sakitliyimiz olmayacaq. Amma yenə də ümid edirik ki, hər şey yaxşı qurtaracaq. Biz türkmən olaraq kürdləri öz qardaşlarımız bilirik, mədəniyyət, sosial yaşam ortaqlığımız mövcuddur, xalqlarımızı bir çox hallarda quhumluq bağları birləşdirir. Bizim işimiz ancaq bölücü kürd partiyaları ilədir ki, inşallah, onlar da bu fəaliyyətlərindən vaz keçərlər, oturub birlikdə bölgəmizin sağlam gələcəyi üçün birlikdə planlar cızarıq.

- O da bəllidir ki, Kərkük Türkiyə-İran-İraq üçlüyünün birgə səyi nəticəsində qurtulub. Gələcəkdə təhlükəsizliyə təminat verirmi həmin üçlük?

- Oktyabrın 29-da Türkiyədə prezident Ərdoğanla görüşdə dedim ki, Kərkük üç dövlətin səyi nəticəsində rahat nəfəs aldı. Amma bu üç ölkənin ittifaqı nə qədər davam edəcək? Ona görə də bizi gücləndirin ki, ittifaq dağıldığı halda ayaqda dayana bilək.

- Bütün bu deyilənlər Kərkükə aiddir, axı əhalisinin tamamı türkmənlər olan Təlafər, türk tarixinin bir parçası olan Mosul var ki, oralarda vəziyyət daha pisdir...

- Mosul və Təlafər bölgəsində vəziyyət doğrudan da çox ağırdır. Təlafərdə yaşayış evlərinin 20 faizi yerlə bir edilib, məktəblər, xəstəxanalar dağıdılıb, yandırılıb. Təlafər ətrafında yerləşən Ayaziyyədə isə evlərin 80 faizi məhv edilib. Bu gün Bağdad, Nəcəf, Kərbəla, Duhok, hətta Türkiyədə ümumilikdə 150 minədək təlafərli qaçqın məskunlaşıb. Müharibədən əvvəl 400 mindən çox insanın yaşadığı Təlafər Türkməneli bölgəsində ən iri rayonudur. Bölgə İŞİD-dən geri alınsa da, insanlar ev-eşiklərinə geri qayıda bilmirlər. Çünki həm evlər dağıdılıb, həm elektrik, içməli su qıtlığı yaşanır, məktəblər, xəstəxanalar partladılıb, həm də çox yerlər, evlər belə minalanıb. Adamlar evlərinə girə bilmirlər, qapını açmaq istəyir, bomba partlayır. Təəssüf ki, minaların zərərsizləşdirilməsi və dağıntıların aradan qaldırılması prosesi çox ləng gedir. Bu da türkmənlərin geri dönüşünü ləngidir. Əlbəttə, biz bu vəziyyətdən narahatıq. Artıq 4 ildir başqa yerlərdə məskunlaşan qaçqınlar bir-iki ilə də evlərinə qaytarılmasa, bir daha dönməyəcəklər. Çünki onlar məskunlaşdıqları yerlərdə ev tikir, iş-güc sahibi olurlar.

- Bəs niyə ləng aparılır minaların təmizlənməsi prosesi?

- Müharibədə çox əziyyət çəkən ölkədə yeyinti halları da vüsət alıb, hökumət quruculuq işləri ilə yanaşı, həm də korrupsiyaya qarşı mübarizə aparmalıdır. Bütün hallar külli miqdarda vəsait tələb edən bu prosesin öhdəsindən İraq hökumətinin təkbaşına gəlməsi mümkün görünmür. Mütləq xaricdən yardım göstərilməsi lazımdır. Türkiyə zaman-zaman İraq türkmənlərinin vəziyyəti ilə maraqlanır, Azərbaycandan da eyni münasibəti gözləyirik. İraq türkmənləri Azərbaycanın bir parçasıdır. Bu gün Azərbaycan türkcəsi yalnız Azərbaycan dövlətində, İran Azərbaycanında deyil, həm də İraqda yaşamaqdadır. Sağ olsunlar, vaxtaşırı Azərbaycan parlamentindəki bəzi millət vəkilləri Kərkük məsələsini gündəmə gətirir və bu bizi qürurlandırır. Amma bu azdır, Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyinin açıqlamasını, mənəvi dəstəyini eşidib, hiss eləmək istəyirik.

- Türkmən siyasi partiyaları beş aydan sonra keçiriləcək seçkiyə vahid komanda şəklində gedə bilərlərmi? Məncə siz bu halda daha güclü rəqib ola bilərsiniz...

- Tuz Hurmatu və Təlafərdə seçkiyə fərqli partiyalar şəklində qatılmaq səmərəli ola bilər, çünki oralarda tamam başqa şərait hakimdir. Kərkükdə isə türkmən partiyaların mübarizəyə ittifaq şəklində girməsi, məncə də, çox vacibdir. Hazırda bizim Kərkükdən iki millət vəkilimiz var, amma ittifaq şəklində qatılsaq seçkiyə, əminəm ki, dörd mandat qazana bilərik.

- İttifaqdan söz düşmüşkən, İraqda neçə türkmən partiyası var?

- Altı partiya...

- Hamısının mərkəzi iqamətgahı Kərkükdədir, yoxsa Bağdadda yerləşən də var?

- Hamısı Kərkükdədir. Çalışıb türkmən partiyalarının hamısını gücləndirməliyik. Çünki bu altı partiyadan yalnız ikisinin – Türkməneli Partiyası və İraq Türkmən Cəbhəsinin ölkənin digər yerlərində büroları fəaliyyət göstərir. Türkmən Cəbhəsinin binaları bizimkindən daha çoxdur, amma layihə və proqramlara gəldikdə, biz türkmən partiyaları arasında birinciyik. Hətta digər partiyalar bizim proqramlardan bəhrələnir. Ona görə də bəzən bizim partiyanı Türkmən İdeya Partiyası da adlandırırlar. Türkməneli Partiyası türkmən milli hərəkatının mərkəzi hesab olunur. Şəxsən mən artıq 24 ildir partiya sədri olaraq fəaliyyət göstərirəm ki, bu qədər siyasi iş təcrübəsi olan ikinci türkmən lider yoxdur.

- Türkmən siyasi hərəkatını gücləndirmək üçün nələri təklif edirsiniz?

- Öncə Türkmən Məclisi yaradılmalıdır – bu milli hərəkatın inkişafı üçün çox vacibdir. Sonra, hər bir partiyanı gücləndirmək lazımdır. Hesab edirəm ki, hər partiyanın ən azı 30 ofisi olmalıdır. Hansı ki, əksər partiyalarımız, məsələn, “Qərar” (“Karar”), “Ədalət” və sair partiyalarımız bir binada oturub, fəaliyyət göstərir. Türkmən mətbuatı genişlənməlidir. Cəmi iki telekanalımız var, onlar da peşəkar deyillər.

- Sonda deyin lütfən: türkmən torpaqlarının federal bölgəyə çevrilməsi, yəni Kürdüstanda olduğu kimi, muxtariyyət əldə etməsi mümkün görünürmü?

- Məncə bu, çox yaxında baş verəcək. Öncə çalışırıq ki, ayrı-ayrılıqda Təlafərlə Tuz Hurmatuya vilayət statusu verilsin. Daha sonra iki vilayətin əsasında Türkmənelinə muxtariyyət alaq. Eyni zamanda, Kərkük və Mosulun da statusu müəyyənləşməlidir. Yaddan çıxarmayaq ki, Mosulun Türkiyə üçün əhəmiyyəti Şimali Kiprdən daha böyükdür. Bu səbəbdən də türk milləti olaraq birləşib, bir araya gəlməyimiz lazımdır. Demirəm ərazilərimiz bir-birinə qatılmalıdır, yox, Avropa Birliyində olduğu kimi, əməkdaşlıq etməliyik. Məsələn, Türkiyə-Azərbaycan və ya Azərbaycan-Türkmənistan kimi. Bu mənim şəxsi görüşümdür və inşallah, biz görməsək də, gələcək nəsillər mütləq türk birliyinin yarandığını görəcəklər.

Vüsal Tağıbəyli
“Kərkükdə vali türkmənlər arasından seçilməlidir” – Iraqlı millət vəkili İraqa səfərim çərçivəsində bu ölkənin millət vəkili Hasan Turanla Kərkükdəki qərargahında görüşüb, kifayət qədər geniş söhbət elədim. Hasan Turan İraq parlamentinə İraq Türkmən Cəbhəsindən (İTC) seçilib, amma fəaliyyətinin məğzində partiyanın deyil, türkmən xalqının maraqları dayanır. Demək olar ki, ümummilli məsələlərdə digər türkmən liderlərlə birlikdə müzakirə aparılır, qərarlar verilir. İŞİD-dən sonrakı İraqın qurulmasından, Kərkükün bu günü və gələcəyi mövzusunda, kürdlərin məsələlərindən, türkmənlərin xaricə çıxışından və sair – hər mövzuda danışdıq. Gəlin bu mehriban türkmən millət vəkili ilə söhbətimizi misralara çevrilmiş müsahibəmizdə birlikdə oxuyaq:

- Türkmənlər İraqda üçüncü əsas xalq olmasına baxmayaraq hər zaman problemlərlə üz-üzə qalıb. 2003-cü ildən əvvəl Səddamın yaratdığı sıxıntılar, sonra isə Amerikanın gətirdiyi süni problemlər insanları narahat etməkdədir. Amerika İraqı işğal edəndən sonra ölkədə siyasət şiə-sünni-kürd faktoru üzərində qurulub. Türkmənlər isə ümumiyyətlə, bütün məsələlədə bir xalq olaraq kənarda saxlanılıb. Bu gün də bu belədir: türkmənlər ölkə əhalisinin təxminən 10 faizini təşkil eləsələr də, dövlət və hökumət strukturlarında çox cüzi təmsil olunmaqdadırlar. Xüsusən də nəzərdən qaçırmayaq ki, kürdlərlə ərəblər arasında yerləşən böyük Türkməneli coğrafiyasında yaşayırıq. Türkməneli torpaqları isə hər cür sərvətlə, o cümlədən, neft və təbii qazla zəngindir.

- Zənginlik də heç vaxt xalqlara xoşbəxtlik gətirmir...

- Doğrudan da, təbii sərvətlərin bolluğu problemlərimizi bir az da artırıb. Kürdlər hər zaman bölgələrimizə iddialı olublar. 2005-ci ildə kürd tərəfi Bağdaddakı şiə qruplarla razılaşaraq Türkməneli bölgəsini konstitusiyada mübahisəli ərazi adlandırıblar. Kürdlərin məqsədi nəyin bahasına olursa olsun, türkmən torpaqlarını İraq Kürdüstanına qatmaqdır.

- Niyə məhz Kərkük və çevrəsinə israr edirlər?

- Bu ərazilər böyük neft mədənləri ilə zəngindir. Əgər kürdlər Kərkük vilayəti, Tuz Hurmatu, eləcə də Mosul vilayətinin neftlə zəng bəzi rayonlarını əldə etməzlərsə, öz dövlətlərini qura bilməzlər. Kürd muxtariyyəti mövcud sərhədləri daxilində dövlət olaraq inkişaf edəcək iqtisadi qüvvəyə maılik deyil. Onlar həmişə qazancını-gücünü bizim ərazilərdən alıblar.

- Bəs niyə uzun illər ərzində türkmənlər haqlı olduqlarına dair Bağdadda məsələ qaldırmayıblar?

- Niyə ki, 2003-cü ildən 2017-ci ilədək qapısını döymədiyimiz dövlət qurumu qalmadı. Amma təəssüf ki, şikayətlərimizi kimsə dinləmədi. Əksinə, bu müddətdə Kərkük ciddi şəkildə demoqrafik dəyişikliyə uğradı. Hesab edirik ki, bu illər ərzində Kərkükə ən azı yarım milyon kürd yerləşdirilib.

- Yəqin bu Ərbilin keçirdiyi son referenduma hazırlıq olub...

- Elədir, Kürdüstanda keçirilən referendum prosesinə Kərkükü də qatdılar. Amma Allaha çox şükürlər olsun ki, son vaxtlar hökumət türkmənin dediklərinə inanmağa başlayıb. Referendumdan sonra Bağdadda anladılar ki, 2003-cü ildən bəri türkmənlərin dedikləri həqiqətmiş, kürdlər Kərkükdə demoqrafik vəziyyəti dəyişməklə ölkənin parçalanmasına hazırlıq görürlərmiş. Kürdüstanın İraqdan ayrılsaydı, Türkiyə də parçalanacaqdı, İran da, Suriya da. Özü də Kürdüstanın xain planının puç olmasında türkmənlərin böyük rolu olub. Biz millət vəkili olaraq Bağdadda, eləcə də digər türkmən siyasətçilər və ziyalılar Kərkük vilayəti ərazisində kürdlərin separatçı planlarına qarşı genişmiqyaslı mübarizə apardıq. Sonda da İraq ordusu bölgəyə yerləşərək nəzarəti ələ keçirdi. Oktyabrın 16-da atılan addımlardan məmnunuq, amma daha çox işlərin görülməsini istəyirik. Bu işlər hansılardır? Birincisi, təhlükəsizliyin Bağdad tərəfindən təmin olunmasını istəyirik. İkincisi, Kərkükdə ortaq idarəetmə formasının tapılmasıdır.

- Ortaq idarəetmədən söz düşmüşkən, Kərkükdə vəzifələr necə bölünməlidir?

- İdarəetmə strukturları türkmənlər, kürdlər və ərəblər arasında müvafiq olaraq 32 faiz səviyyəsində bölünməli, qalan dörd faiz isə xristianlara verilməlidir. Bu, biz türkmənlərin təklifidir. Hesab edirik ki, təklifimiz qəbul olunmazsa, bölgəmizdə təhlükə varlığını qoruyacaq.

- Seçkilərdən nə gözləyirsiniz, 4-5 ay qalır...

- Bəzi problemlərimiz var, Türkməneli bölgəsində yaşayan minlərlə türkmən ailəsi ölkənin başqa yerlərinə, hətta xaricə miqrasiya edib. Seçkidən əvvəl onların öz yurdlarına qayıdışı təmin edilməlidir ki, müsbət nəticə ala bilək. Yalnız Təlafər bölgəsindən yarım milyondan artıq türkmən İŞİD-in hücumları nəticəsində ev-eşiyini ataraq İraqın dörd bir tərəfinə səpələnib, bir hissəsi isə Türkiyədə məskunlaşıb.

- Daha İŞİD yoxdur, niyə əhali geri qayıtmağa tələsmir?

- Bir sıra problemlər var. Əvvəla, İŞİD geri çəkilərkən çox yeri minalayıb və hazırda onların tapılıb, zərərsizləşdirilməsi prosesi gedir. Sonra da ki, infrastruktur xəsarət alıb, evlər, məktəblər, xəstəxanalar bombalanaraq dağıdılıb, içməli su yoxdur, elektrik xətləri sıradan çıxdığı üçün enerji qıtlığı yaşanır və sair. Deməli, insanların geri dönüşünə qədər bu problemlərin də həll edilməsi vacibdir. Əks təqdirdə önümüzdə keçiriləcək seçkilərdə türkmənlər zərər görə bilər. Biz bu barədə narahatlığımızı Bağdad hökumətinə də bildirmişik, BMT-nin Bağdaddakı ofisinin rəhbərinə də. İnşallah, seçki gününədək qeyd elədiyim problemlərin aradan qaldırılmasına çalışacağıq.

- Sosial çətinliklər çox, üstəlik, türkmən qaçqınlar böyük arealda məskunlaşıblar. Belə olduğu halda onları necə tapıb, bir araya gətirəcəksiniz?

- Bu ilin may ayında türkmənlər olaraq qurultay keçirdik və orada Türkmənelinin bütün ərazisini əhatə edən doqquz nəfərlik koordinasiya şurası yaratdıq. Həmin heyət İraqla yanaşı Türkiyə və İranda da görüşlər keçirib, inşallah, yaxın zamanlarda Azərbaycana da gələcəyik.

- İrəlidə seçkilərin olacağını deyirsiniz. Maraqlıdır, hazırda türkmənlərin ölkə parlamentində neçə millət vəkili var və növbəti seçkidə neçə mandat qazanılacağını düşünürsünüz?

- Bizim ən böyük sıxıntımız odur ki, türkmənlər müəyyən ərazidə yığcam məskunlaşmayıb. Suriya sərhədlərindəki Təlafərdən İran sərhədinədək böyük bir coğrafiyada yerləşən Türkməneli bizə həm də özü kimi geniş imkanlar açır. Yəni geniş coğrafiyada yaşadığımızı isbatlayır, amma eyni zamanda, bəzi yerlərdə seçki qanununa əsasən milli kimliyini təsbit etməkdə çətinlik yaradır. Bütün bunlara baxmayaraq, indiki parlamentdə türkmən millət vəkillərinin sayı 10-dur, amma növbəti seçkilərdə bu sayı yüksəltməyə çalışacağıq. Ən azı 15 millət vəkili seçəcəyimizi düşünürük.

- İraqın əhalisi 36 milyon, türkmənlərin isə 3 milyondan artıq olduğunu nəzərə alsaq, bu ümumi əhalinin 10 faizinə bərabərdir. Deməli, parlamentdəki millət vəkillərinin də 10 faizi türkmənlər olmalıdır. Bu cür ədalətli bölgünü əldə etmək üçün nə kimi fikriniz var? Bəlkə sizin də iştirakınızla qeyd etdiyim formada bölgünü təsdiqləyən qanun qəbul olunmalıdır?

- Bu gün İraq parlamentində etnik azlıqlara bəlli sayda kvota ayrılıb. Məsələn, xristianlara beş kürsü verilib. Amma biz belə kvotanı qəbul eləmirik. Çünki bu halda türkmənlər ölkədə üçüncü iri xalq statusunu itirir və etnik azlığa çevrilir. Təəssüf ki, bizi dəstəkləyənlər qədər, parlamentdə əleyhimizə çıxanlar da var. Biz sadəcə, millət vəkillərinin sayını artırmağı deyil, həm də siyasəti yaxşı bilən, savadlı, yüksək mədəniyyətə malik insanların parlamentə seçilməsini istəyirik.

- Bayaq dediniz Kərkükdə yerli hakimiyyətin bölünməsinə dair təklifləriniz var. Bu barədə Bağdad hökumətini məlumatlandırmısınızmı və əlbəttə, reaksiya necə olub?

- İraq ordusu Kərkükü nəzarətə götürəndən sonra baş nazir Heydər əl-İbadiyə məktub yazıb vilayətdə 32 faiz modeli üzərində bir idarəetmə sisteminin yaradılmasını təklif elədim. Sağ olsunlar, ötən həftə bir komissiya yaradılıb, Kərkükün müvəqqəti valisini mənim məktubumla əlaqədar Bağdada dəvət ediblər, hazırda iş gedir. Dünən də mənimlə əlaqə saxlayıb bəzi sənədləri istədilər. Ümid edirəm ki, yaxın gələcəkdə bu müstəvidə İraq hökuməti bəzi önəmli addımları atacaq.

- Eşitdiyimə görə, Kərkükdə vəzifələrin bölünməsi məsələsində başqa fikirlər var. Məsələn, vali kürd, məclis sədri ərəb, polis rəisi türkmən...

- Biz türkmən tərəfi olaraq o təklifi qəbul etmərik. Bu, kürdlərin təklifidir. Biz isə, bayaq dediyim kimi, baş nazirə də yazıb istəyimizi bildirmişik ki, Kərkükdə vali türkmənlər arasından seçilməlidir. Mövqeyimizdən geri çəkilmək fikrimiz də yoxdur.

- Bəs qarşı tərəfin reaksiyası necə oldu təklifinizə?

- Hələlik heç bir cavab verilməyib. Amma hesab edirəm ki, hökumətin bu yönümdə baxışları müsbətdir.

- Qonşu ölkələr Kərkükdə idarəetməni necə görmək istəyir? Türkiyə ilə İranı nəzərdə tuturam...

- Ən böyük dəstəyi Türkiyədən görürük. Bu da təbidir, çünki eyni dili, mədəniyyəti paylaşırıq.

- İraqda ən böyük təhlükə, məncə, məzhəbçilikdir və bundan türkmənlər də təsirlənir. Bu barədə nə deyə bilərsiniz?

- Türkmənlər arasında həm şiə, həm də sünnilər var, amma bizim üçün ən vacibi etnik kimlikdir. Bizi ancaq etnik kimlik birləşdirir, sünni-şiə dediyimiz halda isə parçalanarıq. Türkmənlərin burada min ildən artıq tarixi var və bütün tarixi etaplarda özlərini məhz türkmən olaraq tanıdıblar. May ayında keçirdiyimiz qurultaydan sonra türkmən xalqı olaraq məzhəbçiliyi bir yana qoyaraq vahid türkmən adı ətrafında birləşdik. Məzhəb hər kəsin özünə aid inanc məsələsidir və onun ictimailəşməsi ziyanımıza ola bilər. Hətta BMT-nin İraqdakı nümayəndəsi ilə görüşdə də, o, mənə dedi ki, türkmənlərin məzhəb məsələsini kənara qoyaraq, xalq olaraq birləşməsini təqdir edir. Çalışacağıq əldə etdiyimiz bu uğuru qoruyaq. Etnik birliyimizi saxlayıb möhkəmləndirməkdə Türkiyə və İrandan, eləcə də Azərbaycandan da kömək göstərməsini istəyirik. Yaxın gələcəkdə İrana səfərimiz olacaq ki, orada məhz bu məsələni danışıb, müzakirə edəcəyik.

- Türkməneilindəki, hətta İraqdakı bütün tanınmış din adamlarını toplayıb, danışmaq, onların vasitəsilə məzhəb ixtilaflarını yoluna qoymaq olar...

- Sizdən əvvəl yanıma Kərkükdəki şiə vəqfinin rəhbəri gəlmişdi. Onların da çoxlu problemləri var. Oturub danışdıq, ümumi çətinliklərdən qurtulmaq yollarını müzakirə elədik. O da bizimlə tam razıdır ki, məzhəb bölücülüyünü bir kənara qoyaraq etnik xüsusda birləşmək lazımdır.

- Azərbaycan təcrübəsindən yararlanmaq lazımdır. Bizdə Qafqaz Müsəlmanları İdarəsi var ki, ona İslam aləmində çox nüfuzlu olan Şeyxülislam rəhbərlik edir. Şeyxülislam şiə olsa da, birinci müavini sünnilərin təmsilçisidir. Dini arenada hər şey beləcə, zərgər dəqiqliyi ilə edildiyi üçün tək-tək hallar istisna olmaqla, məzhəb məsələsi də yoxdur...

- Şükür ki, yoxdur, bu dövlətin inkişafı üçün yaxşı başlanğıcdır. Bizdə də artıq eyni siyasət yürüdülür. Məsələn, Tuz Hurmatuda bir şiə bölgəsi var. İŞİD ora kimyəvi silahdan atəş açmışdı, amma ilk yardıma gedən bizlər olmuşuq. Sünni din adamlarından ibarət heyət yaratdıq, gedib onlarla görüşdülər. Çox razı qaldılar ki, sünnilər köməklərinə ilk çatdılar, təsəlli verdilər və sair. Bizdən sonra da Türkiyə nümayəndələri getdilər ora.

- Türkiyəyə, İrana səfərlərdən söz açdınız, amma Azərbaycanın adını çəkmədiniz. Bakıya səfər planınız varmı?

- Sabah axşama bir toplantımız olacaq, bu məsələləri orda müzakirə edəcəyik. Dediyim kimi, Türkiyədə olmuşuq. Yaxın gələcəkdə İrana səfər edəcəyik. İnşallah, İranda sonra Azərbaycana da gələrik. Hətta arzumuz budur ki, Bakıda prezident tərəfindən qəbul edilək, fikir və arzularımızı ona çatdıraq.

- SSRİ zamanında Bağdadla, xüsusilə İraq türkmənləri ilə sovet Azərbaycanı arasında çox sıx əməkdaşlıq vardı. Özü də bu əlaqələri hər iki tərəfin ədəbiyyatçıları, mədəniyyət xadimləri qururdular. Bu gün isə müqayisə etsək əlaqələr xeyli zəif görünür. Hansı ki, bu ədəbiyyatçıların hər biri ölkələrimizin qarşılıqlı olaraq səfirləri, konsulları rolunu oynayır. Bu gün Azərbaycanda təxminən 50-dək türkmən tələbə təhsil alır, amma heç bir diaspor fəaliyyəti ilə məşğul deyillər...

- Azərbaycanın xarici ölkələrdə ermənilərə qarşı çox güclü diaspor fəaliyyəti var. Xüsusilə də İngiltərə və Amerika kimi ölkələrdə aparılan genişmiqyaslı işləri təqdir edirəm. Bizim də diaspor təşkilatlarına ehtiyacımız var və hesab edirəm bu istiqamətdə ciddi addımlar atmalıyıq.

Vüsal Tağıbəyli
“İŞİD-ə qoşulan azərbaycanlı ailələrdən bir çoxu Kürdüstana aparılıb” - "Haşbi Şabi" komandanı Bu gün İraqın İŞİD terror şəbəkəsininin və onun himayədarlarının fitnəsindən qoruyan, ölkə əhalisinin rifah və sabitliyə qovuşmasında əvəzsiz xidmətləri olan “Haşdi Şabi” daxilində Türkmən Gücləri komandanı Zəki Murad ilə görüşüb-söhbətləşəcəyimi biləndə çox sevindim. Həm təmsil etdiyi “Haşdi Şabi”, həm də türkmənlərin təhlükəsizlik güclərinə çevrilmiş Türkmən Gücləri hər kəsin dilinin əzbəri olmuşdu. Komandan müavinini zəhmli, sorulacaq suala qısa-konkret cavab verəcək biri kimi təsəvvür edirdim, amma yanılmışdım. Məni əziz qonağı kimi qarşıladı, hətta birlikdə nahar da etdik. Əlbəttə, fürsət bilib əziz oxucularımız üçün müsahibə də elədim...

Müsahibə demişkən, söhbətə başlar-başlamaz bildirdi ki, bizim orada olmağımız, İŞİD və digər cinayətkar-terrorçu qruplar üzərində əldə edilən uğurları görüb-qələmə alaraq, Azərbaycan ictimaiyyətinə çatdırmağımızı əvvəldən istəyirdilər. Hansı ki, bizim ora gəlişimiz bu istəkləri reallaşdırıb. İndi də görək dünyada hər kəsin maraqlandığı İraqdaxili münaqişədən qurtuluş yolunda göstərilən səylər barədə cənab müsahibimiz nə deyir.

- İŞİD-in İraq torpaqlarının bir qismində necə, hansı yolla yerləşdiyini siz də bilirsiniz. Onlar ABŞ və İsrailin, “Mason”un yaratdığı terror şəbəkəsidir. Məqsəd də bəllidir: İslam dünyasında terror əsdirərək dövlətləri parçalayıb-zəiflətmək, İsrailin maraqlarına uyğun olaraq Yaxın Şərqdə yeni xəritə cızmaqdır. Gördünüz, birtərəfli şəkildə Qüdsü İsrailin paytaxtı elan edən ABŞ sonunda öz gizli planlarını üzə çıxardı.

- Ən pisi odur ki, İslama qarşı yaradılan İŞİD-in sıralarını elə müsəlmanlar doldurub...

- 36 dövlətin vətəndaşları var... Çox təəssüf edirəm ki, bu qaniçən terror yığınında iraqlılar da var, azərbaycanlılar da, türklər də, ərəblər də... Ən dəhşətlisi isə budur ki, belinə bomba bağlayıb, özünü partladanların əksəriyyəti fələstinli uşaqlardır. Amma yenə də, Allaha şükürlər olsun ki, öhdəsindən gəldik, ölkəmizin və millətimizin asayişini bərpa edə bildik.

- Terrorla mübarizədə, ərazilərin İŞİD-dən azad olunmasında İraq ordusu uğurlar əldə etdiyi halda, “Haşdi Şabi”nin yaranma zərurəti necə ortaya çıxdı?

- Bu qanlı mübarizədə çox az sayda dövlət İraqa dəstək verib. Demək olar ki, bütün qələbələri xalqımız öz canı-qanı bahasına qazanıb. Allah başımızın üstündən əskik etməsin, ayətullah Seyid Əli Sistani 2014-cü ildə Nəcəfdəki qərargahında İŞİD-ə və onun himayədarlarına qarşı cihad elan etdi və bundan sonra “Haşdi Şabi”nin formalaşdırılmasına başlanıldı. Məhz onun fətvasından sonra İraqda yeddidən yetmiş yeddiyə hər hər kəs əlindəki-evindəki silahına sarılıb, gecə-gündüz, isti-soyuq bilmədən mübarizəyə ruhlandı.

- Türkmənlərin də bu mübarizədə rolu çox böyük olub...

- “Haşdi Şabi”də türkmən gücü böyük təsirə malikdir. 1920-ci ildən bu yana, çox təssüflər, türkmənin dövlətdə heç bir rolu olmayıb və ya buna imkan verilməyib. Türkmənə həmişə istər Bağdadda, istərsə də Şimali İraqda yuxarıdan aşağı baxılıb, onu sadəcə etnik qrup olaraq görüblər. Səddamın dövründə ziyalı türkmənlər hər zaman təqibə məruz qalıb, ya həpsxanalara salınıblar, ya da edam ediliblər. Səddam devriləndə düşündük ki, vəziyyət yaxşılaşacaq. Amma acı həqiqətdir ki, onun yerinə gələn yeni hökumət də türkmənə əvvəlki münasibəti göstərdi. Bizi Türkiyəyə, İrana, nə bilim Azərbaycana işləməkdə günahlandırıb, şübhəylə baxdılar. Nəticədə də İraqı vəhdət olaraq görmədilər, birləşdirə bilmədilər. Bu vəziyyət 2013-cü ilədək davam etdi və Allaha şükür ki, “Haşdi Şabi”nin yaranışından sonra – özümüzü bir güc olaraq isbatladığımız üçün vəziyyət yaxşılaşdıb.

- Türkmən gücü olaraq mübarizə aparmaq həm də şəhid verməkdir. Axı heç bir sülh itkisiz əldə edilmir. Bu baxımdan, türkmənlər nə itirib, nə qazanıb?

- İlk gündən indiyədək torpaqlarımızın və millətimizin azadlığı uğrunda türkmən gücü olaraq 206 şəhid vermişik, yüzlərlə yaralımız olub. Tək bununla da qurtarmayıb, yüzlərlə türkmən evi yandırılıb İŞİD terrorçuları tərəfindən, məktəblər, xəstəxanalar dağıdılıb, sosial-məişət obyektləri bombalanaraq havaya uçurulub, yollar, əkin sahələri minalanaraq, partladılıb və sair. Kəndimizə kimyəvi silahla atəş açdılar, nəticədə üç azyaşlı uşaq şəhid oldu, dörd yüzdən artıq günahsız sakin yaralandı ki, onların arasında uşaqlar, qadınlar, qocalar daha çox idi. Buna baxmayaraq, gördüyünüz bu kiçik türkmən kəndinin sakinləri ev-eşiklərini qoyub qaçmadılar. Hər kəs ölümün qarşısında qorxmadan, mətanətlə dayandı.Bu bir qaydadır ki, kimin gücü var, hamı tərəfindən sevilir, hörmət görür. Biz də güc formalaşdırdıqdan sonra gördüyünüz bu kənddən başlayaraq irəlilədik və şöhrətimizi şücaətimiz sayəsində bütün İraqa yaydıq.

- Doğrudur, müharibədə asanı-çətini olmaz, amma yenə də soruşmaq istərdim: sizin üçün faciəsi və miqyası ilə daha ağır keçən döyüşlər hansı ərazidə olub?

- Bura yaxın məsafədə Bəşir qəsəbəsi var, onu qurtarmaq üçün xeyli vaxt və güc sərf elədik. Çox sayda şəhidimiz oldu, insanlarımız yaralandı. Yerli camaatdan da çox sayda şəhid olanı, əsir aparılanı var. Amma şükür ki, sonda qəsəbəni azad elədik İŞİD-dən və bu gün insanlar tədricən ev-eşiklərinə qayıtmaqdadırlar.

- Bayaq qeyd etdniz ki, İŞİD-in sıralarında azərbaycanlılar da var. Heç olubmu döyüşlərdə onlardan birinin ölüsü və ya dirisi ilə rastlaşasınız?

- Diri və ya ölü, rastımıza çıxmayıb. Amma axı İŞİD-in içində öz adamlarımız da vardı, onlar bizə məlumatlar ötürürdülər ki, burda filan millətlərin nümayəndələri var, filan ölkədən gələnlər var və sair. Təlafər bölgəsində sırf türkmənlər yaşadığı üçün Türkiyə və Azərbaycandan gəlib, İŞİD-ə qoşulanlar məhz o tərəflərdə yerləşmişdilər. Bütün hallarda təəssüflənirik ki, nəynsə xatirinə İŞİD-ə qoşulub bizə - öz millətinin insanlarına və müsəlmanlara güllə atdılar. Düşünürəm ki, onları faciəvi sonluqla bitən bu yanlış yola çəkənlər var. İradəsi zəif insanlardır, seçib gətiriblər, şirnikləndiriblər, hətta aldadıblar. Bu da sonu...

- Yeri gəlmişkən, Azərbaycandan İŞİD-ə qatılmaq üçün gələnlər özləri ilə ailə-uşaqlarını da gətirmişdilər. Ərazilər azad olunarkən, həmin ailələrdən – qadın və uşaqlardan kimisə ələ keçirmisiniz?

- Bayaq dediyim ki, onlar əsasən Təlafər bölgəsində məskunlaşmışdılar. Amma antiterror əməliyyatları başlayan kimi, tutulanların bir hissəsi xüsusi mühafizə altında Bağdada göndərilib, qalan iki yüz ailə isə kürdlər tərəfindən Kürdüstana aparılıb. Bunların arasında əlbəttə, azərbaycanlılar da çox olub.

- Ümumiyyətlə, İŞİD silahlılarını tutub nə edirdiniz, hara göndərirdiniz?

- Çox olub ki, diri olaraq əsir götürmüşük, dindirib-danışdırırdıq, sonra da dövlətə təslim edirdik.

- Deyirsiniz ki, danışdırıb-istintaqa çəkirik, nə cavab verirdilər, niyə belə etdiklərini, insanları niyə öldürdüklərini necə əsaslandırıdılar?

- Hamısı ağlayıb, göz yaşı tökür. Birmənalı şəkildə peşman olduqlarını deyirlər. Hansından soruşuruq, deyir ki, aldadıblar, yalan söyləyiblər, nə bilim, nəsə vəd ediblər və sair. Bağışlanmalarını istəyirlər, amma dövlət özü baxacaq ki, onların fərdi olaraq günahı nədir, cinayətlərinin miqyası nə qədərdir.

- Sirr deyilsə, türkmən silahlı qüvvələrində neçə döyüşçünüz var?

- Belə cavab verim: İraqda türkmən əhalinin ümumi sayı üç milyondan çoxdur. “Haşdi Şabi”nin də ölkə üzrə silahlı qüvvələrinin sayı 150 min nəfərdir ki, bunun da 15 mindən artığı türkmənlərdir. Amma təəssüf edirəm ki, 15 mindən artıq türkmən gücü “Haşdi Şabi”də bir komandanlıqda birləşməyib. Onlara istər Mosulda, istər Təlafərdə, istər Bəşirdə, İstər Tuz Hurmatuda – ölkənin hər yerindəki “Haşdi Şabi” qüvvələrinin tərkibində rast gələ bilərsiniz. Təkcə Mosulda 2 minlik türkmən döyüşçü var, ancaq onlar türkmən gücü sayılmır. Yəni bir qismi “Haşdi Şabi”də, bir qismi “Bədr döyüşçüləri” sırasında və sair xidmət edir. Konkret türkmən gücü hesab olunan hissə bizim rəhbərlik etdiyimiz qüvvədir ki, siz onun baş qərargahında qonaqsınız. Bu qərargah isə Kərkük, Amirli və Tuz Hurmatunu əhatə edir. Bu gün komandanlığımızda xidmət keçən türkmən gücü beş minədək döyüşçüdən ibarətdir. Bundan iki dəfə çox sayda türkmən isə, bayaq dediyim kimi, “Haşdi Şabi”nin digər bölgələrdəki bölmələrində xidmətdədir.

- “Haşdi Şabi”yə silah-sursat, eləcə də maliyyə-texniki yardım hardan gəlir?

- Dövlətdən. Başqa kimsə bizə yardım etmir.

- Nəzərə alsaq ki, İŞİD məhv edilib, bundan sonra missiyanız necə olacaq? Məsələn, Fransa prezidenti Makron deyir ki, “Haşdi Şabi” buraxılmalıdır...

- “Haşdi Şabi” olaraq nə özümüz özümüzü buraxmağı düşünürük, nə də ki, dövlət. Hesab edirəm ki, bizə İraqın çox ehtiyacı olacaq bundan sonra da. “Haşdi Şabi” silahlı dəstə yox, dövlətə bağlı olan rəsmi silahlı qüvvədir və ölkənin daxili təhlükəsizliyini, ərazi bütövlüyünün keşiyindədir. Deyirsiniz İŞİD məhv edilib, xeyr, sadəcə bu terror yığnağının nəzarətindəki ərazilər geri alınıb, amma ayrı-ayrı İŞİD terrorçuları hələ də var. Onlar müxtəlif yerlərdə gizlənirlər, qəfil hardasa terror aktı törədirlər. Ona görə də hesab edirəm ki, İraq və onun ordusu var olduqca "Haşdi Şabi" də olacaq. Çünki bu gün İraqın dövlət ordusu ilə “Haşdi Şabi” bir-birindən ayrılmayan vəhdətə çevriliblər. Qısası, bizi yalnız mənəvi rəhbərimiz olan hörmətli Sistani buraxa bilər.

- Ara-sıra yolda-rizdə terror aktları törədilir. Məsələn, dünən biz gələndə Bağdad-Kərkük magistralında bir neçə neft daşıyan tanker-maşının yandırıldığını gördük. Dedilər İŞİD-çilər gecə saatında hücum edib, yandırıblar. Siz bu cür hallarla da mübarizə aparırsınız, yoxsa bu İraq polisinin funksiyasına aiddir?

- Yox, niyə ki, bizim işimiz həmin halların qarşısını almaqdır. Məsələn, dünən hadisə baş vermişdi, döyüşçülər göndərdik, bir İŞİD terrorçusunu da gətirmişdilər. Bundan əvvəl də səkkizini ölü ələ keçirmişdik.

- İŞİD məhv edilsə də, bizdəki məlumatlara görə, kürd silahlı dəstələri eyni cür terror hücumları həyata keçirir. Bu barədə nə deyərsiniz?

- Kürdlər hər zaman bizimlə birlikdə dövlətə xidmət ediblər. Amma bu gün Məsud Bərzaninin yanlış siyasəti kürdlər arasında radikallığı gücləndirib. Amma deməzdim ki, onlar hamısı eyni cür düşünür, dörd-beş hissəyə parçalanıblar. Təəssüf ki, böyük bir hissə kürd Bərzaninin tərəfində dayandı. Hansı ki, onlar bu gün İŞİD-lə əməkdaşlıq etməkdədir.

- Yəni İŞİD terrorçuları təqibdən qaçaraq Kürdüstan ərazisinə sığınıblar?

- ABŞ və İsrail İŞİD-i dəstəkləməkdən vaz keçdilər, ona görə də pərən-pərən düşən terrorçular Kürdüstana qaçaraq peşmərgənin nəzarətinə sığınıblar. Bizdəki məlumata görə, onların sayı beş mindən çoxdur. Bunlar da əsasən əslən iraqlı olan İŞİD-çilərdir. Onlar demək olar ki, Bərzaninin qarşısında qul kimi, nə deyilsə yerinə yetirəcək vəziyyətdədirlər. Bu gün Kərkükdə və digər yerlərdə terror törətmək üçün kürdlər məhz həmin İŞİD-çilərdən istifadə eləməkdədir.

Vüsal Tağıbəyli
Elşad Miri: "Qüds adı nə Quranda keçir, nə də..."İlahiyyatçı Elşad Miri Qüds barədə Kulis.az-ın suallarını cavablandırıb.

Avrasiya.net həmin müsahibəni sizə təqdim eidir.

– Qüdsün adı Quranda və peyğəmbərin hədislərində keçirmi?

– Qüds adı nə Quranda keçir, nə də ilk dövr mənbələrində. Çünki Peyğəmbərin yaşadığı dövrdə həmin yeri adı Qüds deyil, İliya idi.

– Məhəmməd peyğəmbərin merac zamanı Qüdsə getməsi və orda peyğəmbərlərə namaz qıldırması fikri nə qədər doğrudur?

– Quranda Məhəmməd peyğəmbərin Meraca getməsi ilə bağlı bircə dənə də olsa ayə yoxdur. Müsəlmanlar İsra ilə Meracı qarışdırırlar. Çünki “İsra” surəsinin 93-cü ayəsində inkarçıların peyğəmbərə belə dediyini bildirirlər: “Göyə qalxmayınca biz sənə inanmayacağıq”. Əgər peyğəmbər iddia edildiyi kimi Meraca, yəni göyə gedib-gəlsəydi, deyərdi ki, bəs gedib-gəlmişəm…

Bundan başqa, müsəlmanların Qurandan sonra ən səhih olaraq qəbul etdikləri (mənimsə bu yanaşmanı doğru qəbul etmədiyim) Buxari peyğəmbərin Meraca Məkkədən çıxdığını, Muslim isə Qüdsdən getdiyini iddia edir. Biz hansına inanaq? Bu və digər faktlara əsaslanaraq qəti olaraq deyirəm ki, Merac hadisəsi olmayıb.

– Qüds müsəlmanlar üçün niyə müqəddəsdir?

– Müsəlmanlar peyğəmbərlə birlikdə 3 ilə yaxın həmin bölgəyə üzlərini tutub namaz qıldıqlarına, ibadət etdiklərinə görə Qüdsü dəyərli hesab edir. Başqa səbəbləri də, Meracı həmin yerlə əlaqələndirmələri, “İsra” surəsinin 1-ci ayəsindəki Məscidul-Əqsa deyilən məscidin bugünkü Qüdsdə olan məscid olduğunu iddia etmələri, guya peyğəmbərin digər bütün peyğəmbərlərə orada namaz qıldırması kimi məsələlərdir. Halbuki bu gün də orada Məscidul-Əqsa adlı məscid yoxdur. Özüm bu il orda olmuşam. Orda iki məscid var. Birinin adı Qubbətus-Saxra, digəri isə Məscidul-Qiblədir. Bunlar da peyğəmbərin sağlığında olmayan məscidlərdir.

– Qüdsün ilk qiblə olması doğrudurmu və nə zamandan bu qərar ləğv edilib?

– Müsəlmanların ilk qibləsi Kəbədir. Təəssüflər olsun ki, bu gün Qüdsü ilk qiblə kimi təqdim edirlər. “Bəqərə” surəsinin 143-cü ayəsində: “Əvvəl üz tutduğun qibləni ancaq ona görə təyin etdik ki”, – deyilir. Deməli, Qüdsdən əvvəl müsəlmanların üz tutduqları qiblə Kəbə olub. “Ali-İmran” surəsinin 96, “Həcc” surəsinin 26-cı ayələrindən də bu aydın olur.

– Qüdsün müsəlmanlar üçün Məkkə və Mədinədən sonra üçüncü müqəddəs şəhər olması fikrinin dini əsası varmı?

– Bu fikir çox sonralar ortaya çıxıb. Peyğəmbərin vaxtında bir daha qeyd edirəm ki, orada hansısa məscid olmayıb. Məscidul-Əqsa kimi bilinən Qubbətus-Saxra məscidinin tikintisi Əməvi xəlifəsi Abdulməlik bin Mərvan (685 – 705) tərəfindən başladılıb, oğlu I Vəlid (705 – 715) dövründə yekunlaşıb. Bunun da səbəbi var idi. Çünki həmin dövrdə I Xəlifə Əbubəkrin nəvəsi Abdullah bin Zubeyrin özünü Məkkədə xəlifə təyin etməsindən sonra Qubbətus-Saxra adlı məscid inşa edilir, sonra peyğəmbərin adından sizin qeyd etdiyiniz 3-cü məscid hədisi uydurulur və insanlar Kəbəyə deyil, Qubbətus-Saxranı ziyarət etməyə yönləndirilir…

– Məhəmməd peyğəmbərdən öncə gələn bütün peyğəmbərlərin Qüdslə əlaqəsi var. Müsəlmanların digər peyğəmbərlərə ehtiramını nəzərə alsaq bu fakt Qüdsü müqəddəs hesab etməyə bəs edirmi?

– Bu iddia tamamilə doğru qəbul edə bilmərik. Çünki bizə məlum olanlardan çox məlum olmayan peyğəmbərlər var. Məlum olan peyğəmbərlərin həmin bölgə ilə əlaqələndirilməsi həmin ərazinin bəşərin ilk məskən saldığı məkanlardan biri olması ilə əlaqəlidir.

Həmin yer müsəlmanlar üçün olduğu qədər xristianlar üçün də dəyərlidir və önəmlidir.

Yəhudilər üçün önəmi Süleyman məbədinin orada olmasıdır. Halbuki yəhudilər Süleymanı peyğəmbər yox, sadəcə kral olaraq qəbul edirlər.

Dünya Sionist təşkilatının mərkəzi də Qüdsdədir.

Xristianlar üçün Tanrının seçdiyi şəhərdir. Xristianlıq tarixinin başladığı yerdir. İsa peyğəmbərin qanının axdığı şəhərdir. Onlar üçün tarixin başladığı və bitəcəyi şəhərdir. Onlar həmin şəhərə Hacı olmaq üçün gəlirlər. Xristianların müqəddəs adlandırdıqları Müqəddəs Qəbir kilsəsi, İsa peyğəmbərin əl izi və sair kimi dəyərləri var.

– Belə çıxır Qüds müsəlmanlardan çox xristianların və yəhudilərin şəhəridir?

– Bu gün Qüdsdə məhəllələrdən biri erməni məhəlləsi, biri yəhudi, biri ərəb, digəri də yunan məhəlləsidir. Həmin şəhər hər 3 dinin nümayəndələri tərəfindən idarə olunmalıdır.

– Deməli Qüds müsəlmanlar üçün müqəddəs deyil.

– Orada yaşayan yerli insanların müsəlman olmalarını nəzərə almaq lazımdır… Ümumiyyətlə müqəddəs olan, yəni Quddus ancaq Allahdır.